Rủi ro sức khỏe sau bão, từ nước lũ đến sốt xuất huyết¶

Sau bão (hurricane), bão (typhoon) hoặc xoáy thuận (cyclone), nhiều người bị bệnh hoặc bị thương trong những ngày và tuần tiếp theo, chứ không phải trong lúc bão. Trang này giúp bạn tránh các rủi ro sức khỏe thường gặp, nhận ra dấu hiệu cảnh báo sớm và biết khi nào cần đi khám.

Nếu bạn chỉ làm ba việc¶

1. Tránh xa nước lũ khi có thể. Khi không thể, hãy mang ủng và găng tay, rồi rửa bằng xà phòng và nước sạch sau đó.
2. Làm sạch mọi vết cắt ngay, giữ băng kín, và đi khám nếu vết thương đỏ, sưng hoặc đau.
3. Đi khám ngay nếu bị sốt, tiêu chảy ra máu hoặc phân lỏng không dứt, hoặc vết thương ngày càng xấu đi trong những ngày hay tuần sau lũ.

Trong nước lũ có gì¶

Nước lũ không chỉ là nước mưa. Nó cuốn theo nước thải từ nhà vệ sinh và bể phốt tràn, chất thải động vật, xác động vật, nhiên liệu, thuốc trừ sâu và hóa chất từ nhà ở, nông trại và nhà máy. Nó cũng che giấu mảnh vỡ sắc nhọn, cống hở và hố.

Vi khuẩn trong nước lũ có thể gây tiêu chảy, phát ban da, nhiễm trùng vết thương và các bệnh như leptospira. Ở một số vùng ven biển, nước lũ trộn với nước biển mang vi khuẩn có thể gây nhiễm trùng vết thương nặng.

• Giữ trẻ em và thú cưng tránh xa nước lũ. Trẻ em không nên chơi trong nước lũ.
• Nếu buộc phải lội qua, hãy mang ủng cao su, găng tay cao su, và kính bảo hộ nếu nước có thể bắn lên.
• Che vết cắt và vết loét bằng băng chống nước trước khi lội, hoặc đừng lội.
• Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau mọi lần tiếp xúc, và trước khi ăn hoặc chạm vào mặt. Dùng nước rửa tay khô nếu không có nước sạch.
• Giặt quần áo đã chạm nước lũ bằng nước nóng và bột giặt trước khi mặc lại.

Vết thương và nhiễm trùng da¶

Vết cắt và trầy xước rất thường gặp khi dọn dẹp, và dễ bị nhiễm trùng sau bão. Hãy xử lý mọi vết thương, dù nhỏ.

Cách làm sạch vết thương¶

1. Rửa tay trước.
2. Rửa kỹ vết thương bằng nước đóng chai, nước đun sôi hoặc nước máy sạch. Nước muối sinh lý tốt hơn nếu bạn có.
3. Làm sạch vùng da quanh vết thương bằng xà phòng và nước.
4. Băng lại bằng băng khô sạch. Dùng băng chống nước nếu bạn sẽ ở gần nước hoặc bùn.
5. Kiểm tra ít nhất một lần mỗi ngày, và thay băng nếu bị ướt hoặc bẩn.

Dấu hiệu nhiễm trùng¶

Hãy đi khám ngay nếu vết thương có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Đỏ hoặc sưng lan rộng
• Đau ngày càng tăng thay vì giảm
• Nóng, có mủ hoặc có mùi hôi
• Sốt hoặc ớn lạnh
• Các vệt đỏ lan ra từ vết thương

Người bị tiểu đường nên kiểm tra bàn chân mỗi ngày sau khi lội nước hoặc bùn. Các vết phồng rộp và vết cắt nhỏ ở bàn chân có thể trở nên nghiêm trọng rất nhanh.

Uốn ván¶

Uốn ván do vi khuẩn trong đất, bụi và chất thải động vật xâm nhập qua vết thương. Bản thân nước lũ không gây uốn ván, nhưng các vết cắt và vết đâm mà người ta bị khi dọn dẹp thì có thể.

• Nếu bạn bị vết đâm, vết cắt sâu, hoặc vết thương dính đất, gỉ sét hay chất thải động vật, hãy gặp nhân viên y tế. Nếu lần tiêm phòng uốn ván gần nhất cách đây hơn 5 năm, hoặc bạn không biết, bạn có thể cần tiêm nhắc.
• Người lớn dù sao cũng cần tiêm nhắc uốn ván mỗi 10 năm. Nếu sắp bắt đầu dọn dẹp mà không chắc lần tiêm gần nhất là khi nào, hãy hỏi phòng khám trước khi bắt đầu.
• Vết thương không cần trông nặng mới mang uốn ván. Giẫm phải đinh là cách mắc bệnh điển hình.

Tiêu chảy, bệnh dạ dày và bệnh tả¶

Khi nước uống và nhà vệ sinh ngừng hoạt động, vi khuẩn từ nước thải xâm nhập vào thức ăn, nước và bàn tay. Tiêu chảy là một trong những bệnh phổ biến nhất sau lũ, và nguy hiểm nhất với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi vì họ mất nước rất nhanh.

Phòng ngừa¶

• Chỉ uống nước đóng chai, nước đun sôi hoặc nước đã xử lý, và dùng loại nước đó để đánh răng, rửa thực phẩm và pha sữa cho trẻ. Xem an toàn thực phẩm và nước.
• Vứt mọi thực phẩm đã chạm nước lũ, trừ khi đó là lon kim loại kín còn nguyên vẹn.
• Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, trước khi nấu ăn, trước khi ăn và sau khi thay tã.
• Nếu nhà vệ sinh không hoạt động, hãy dùng xô có nắp và túi nhựa lót, hoặc hố xí, cách xa nguồn nước. Làm theo hướng dẫn y tế địa phương về cách xử lý.

Điều trị¶

Nguy cơ chính của tiêu chảy là mất quá nhiều nước và muối. Hãy bắt đầu dùng dung dịch bù nước đường uống (ORS) ngay khi bắt đầu tiêu chảy. Hiệu thuốc, phòng khám và tổ chức cứu trợ thường phát gói ORS sau bão.

Nếu không có gói ORS, Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization) đưa ra công thức pha tại nhà này, chỉ dùng cho đến khi bạn có ORS đúng chuẩn: 1 lít nước an toàn, 6 muỗng cà phê gạt ngang đường và nửa muỗng cà phê gạt ngang muối. Tiếp tục cho trẻ sơ sinh bị tiêu chảy bú mẹ, và tiếp tục cho ăn khi người bệnh ăn được.

Bệnh tả¶

Bệnh tả là bệnh tiêu chảy nặng lây qua nước và thực phẩm nhiễm nước thải. Bệnh không tự xuất hiện chỉ vì có lũ. Bệnh lây ở nơi mầm bệnh đã có sẵn, chẳng hạn một số vùng ở châu Phi, Nam Á, Haiti và Yemen, và dịch có thể xảy ra sau lũ khi nguồn nước và vệ sinh bị hỏng.

Bệnh tả gây tiêu chảy đột ngột, nhiều, phân lỏng, thường được mô tả giống nước vo gạo, và đôi khi nôn mửa. Bệnh có thể gây tử vong trong vài giờ nếu không điều trị, nhưng hầu hết mọi người hồi phục hoàn toàn nếu dùng ORS sớm. Ca nặng cần đến cơ sở y tế để truyền dịch tĩnh mạch. Nếu cơ quan y tế của bạn thông báo có bệnh tả trong khu vực, hãy làm theo hướng dẫn về nước, thực phẩm và tiêm chủng.

Bệnh leptospira¶

Bệnh leptospira là bệnh do vi khuẩn lây qua nước tiểu của chuột và các động vật khác. Vi khuẩn xâm nhập cơ thể qua vết cắt, vết xước, và qua mắt, mũi, miệng, thường khi người ta lội qua nước lũ hoặc bùn. Bệnh phổ biến sau lũ ở nhiều vùng nhiệt đới, kể cả Philippines, Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan và vùng Caribbe.

Triệu chứng thường bắt đầu sau 5 đến 14 ngày tiếp xúc, nhưng có thể xuất hiện sau 2 đến 30 ngày. Hãy theo dõi:

• Sốt cao đột ngột và đau đầu
• Đau cơ, nhất là ở bắp chân và lưng dưới
• Mắt đỏ
• Nôn mửa, tiêu chảy hoặc đau bụng
• Vàng da hoặc vàng mắt, hoặc nước tiểu sẫm màu, trong trường hợp nặng

Thuốc kháng sinh có hiệu quả nhất khi dùng sớm. Nếu bạn bị sốt trong tháng sau khi lội nước lũ hoặc dọn dẹp, hãy gặp nhân viên y tế và cho họ biết về việc tiếp xúc với nước lũ. Một số sở y tế cho kháng sinh dự phòng đối với người tiếp xúc nhiều, vì vậy hãy hỏi xem điều đó có áp dụng nơi bạn sống không.

Phòng ngừa bằng cách mang ủng và găng tay khi ở trong nước và bùn, che vết cắt, và giữ thực phẩm cùng nước uống được đậy kín để chuột không tiếp cận.

Thú cưng và gia súc cũng đối mặt với những rủi ro tương tự từ nước lũ, kể cả bệnh leptospira, vì vậy hãy giữ chúng tránh xa nước lũ và cho uống nước sạch. Xem các trang bộ dụng cụ khẩn cấp cho thú cưng và gia súc và động vật lớn.

Bệnh melioidosis (Whitmore)¶

Ở miền bắc nước Úc và một số vùng Đông Nam Á và Nam Á, kể cả Thái Lan, một loại vi khuẩn khác trong đất và nước gọi là melioidosis tăng lên sau mưa lớn, lũ lụt và xoáy thuận. Vi khuẩn này cũng xâm nhập qua da bị tổn thương. Người bị tiểu đường, bệnh thận hoặc uống nhiều rượu có nguy cơ cao hơn. Nếu bạn sống ở những vùng này, hãy mang ủng và găng tay khi ở trong bùn và nước lũ, và cho nhân viên y tế biết về việc tiếp xúc nếu bạn bị sốt, ho hoặc có vết loét không lành.

Muỗi, sốt xuất huyết và sốt rét¶

Lũ để lại nước đọng khắp nơi, và một số loài muỗi sinh sản trong đó. Muỗi bay thành đàn ngay sau lũ chủ yếu chỉ gây phiền toái. Loài muỗi truyền bệnh thường tăng từ khoảng 2 tuần đến 2 tháng sau bão.

Sốt xuất huyết lây qua muỗi Aedes, loài cắn chủ yếu vào ban ngày. Bệnh phổ biến ở vùng Caribbe, Mỹ Latinh, Nam Á, Đông Nam Á và các đảo Thái Bình Dương. Triệu chứng thường bắt đầu 4 đến 10 ngày sau khi bị cắn: sốt cao, đau đầu dữ dội, đau sau hốc mắt, đau cơ và khớp, buồn nôn và phát ban.

Nếu bạn có thể bị sốt xuất huyết, hãy nghỉ ngơi, uống nhiều nước và dùng paracetamol (acetaminophen) để giảm đau và hạ sốt. Không dùng ibuprofen hay aspirin vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.

Sốt rét có ở một số vùng của châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á, Papua New Guinea và Thái Bình Dương, kể cả một số khu vực có xoáy thuận như Mozambique và Madagascar. Ở những nơi này, mọi cơn sốt sau lũ đều cần xét nghiệm sốt rét ngay trong ngày.

Ngăn muỗi cắn¶

• Đổ bỏ, đậy kín hoặc úp ngược mọi vật chứa nước: xô, lốp xe, nồi, đĩa lót chậu cây, máng xối và vật chứa vỡ. Làm việc này ít nhất mỗi tuần một lần.
• Đậy kín các thùng và bồn chứa nước, và vệ sinh hằng tuần.
• Mặc áo dài tay và quần dài, cả ngày lẫn đêm.
• Dùng thuốc chống côn trùng có DEET, picaridin hoặc IR3535, theo hướng dẫn trên nhãn.
• Ngủ trong màn chống muỗi, và sửa lưới cửa sổ.

Rắn, chuột và các động vật khác¶

Lũ đẩy rắn, chuột, côn trùng và các động vật khác ra khỏi nơi ở thường ngày vào nhà, đống đổ nát và nước. Ở miền bắc nước Úc và một số vùng châu Á, nước lũ còn có thể mang theo cá sấu.

• Quan sát kỹ trước khi thò tay vào đống đổ nát, dưới đồ đạc hoặc vào góc tối. Dùng gậy hoặc dụng cụ để dịch chuyển đồ vật.
• Nếu thấy rắn, hãy từ từ lùi lại và để mặc nó. Gọi cơ quan kiểm soát động vật hoặc cơ quan động vật hoang dã địa phương nếu rắn ở trong nhà.
• Giữ thực phẩm được đậy kín và rác được che đậy để không thu hút chuột.
• Không quét hay hút bụi phân chuột. Hãy làm ướt phân bằng hỗn hợp 1 phần thuốc tẩy với 10 phần nước, chờ 5 phút, rồi lau sạch bằng giấy khi đeo găng tay.
• Tránh xa động vật hoang và động vật đi lạc, và báo cho chính quyền địa phương về xác động vật.

Nếu có người bị rắn cắn¶

1. Gọi số khẩn cấp địa phương (911 ở Hoa Kỳ và Canada). Ở Hoa Kỳ, Poison Control theo số 1-800-222-1222 cũng có thể giúp.
2. Giữ người bị cắn nằm yên và bình tĩnh, tháo nhẫn và quần áo chật gần vết cắn.
3. Ghi nhớ màu sắc và hình dạng con rắn nếu có thể làm an toàn. Đừng cố bắt hay giết nó.
4. Làm theo hướng dẫn sơ cứu của quốc gia bạn trong lúc chờ. Chẳng hạn ở Úc, người sơ cứu quấn băng ép cố định (pressure immobilization bandage).

Không rạch vết thương, không cố hút nọc độc, không garô chặt và không chườm đá. Vết cắn trong nước đục có thể chỉ giống vết xước, vì vậy hãy cho kiểm tra mọi vết cắn có thể có.

Nếu bị động vật cắn hoặc cào, hãy rửa vết thương bằng xà phòng và nước chảy trong vài phút và gặp nhân viên y tế. Ở những nơi có bệnh dại, bạn có thể cần tiêm phòng.

Carbon monoxide¶

Máy phát điện, bếp than và bếp nướng gas dùng trong nhà hoặc gần cửa sổ mở đã gây ngộ độc cho nhiều người sau bão. Carbon monoxide không có mùi hay màu. Đau đầu, chóng mặt, yếu, buồn nôn và lú lẫn ở nhiều người cùng lúc là dấu hiệu cảnh báo.

Đưa mọi người ra chỗ thoáng khí và gọi trợ giúp. Hãy đọc an toàn khi dùng máy phát điện và carbon monoxide trước khi chạy bất kỳ thiết bị đốt nhiên liệu nào.

Các rủi ro khác cần nhớ¶

• Nắng nóng. Dọn dẹp trong nắng nóng khi không có điện hay quạt gây kiệt sức do nóng và sốc nhiệt. Xem an toàn khi nắng nóng.
• Nấm mốc. Nấm mốc trong ngôi nhà bị ngập có thể gây hen suyễn và dị ứng. Xem dọn dẹp và nấm mốc.
• Hóa chất. Lũ cuốn theo các thùng nhiên liệu, thuốc trừ sâu và sản phẩm tẩy rửa. Không mở các thùng chứa không rõ, và không trộn thuốc tẩy với amoniac hoặc axit.
• Thuốc men và bệnh mạn tính. Bỏ liều thuốc điều trị tiểu đường, huyết áp, bệnh tim, HIV, lao hoặc sức khỏe tâm thần là vấn đề phổ biến và nguy hiểm sau bão. Hãy xin hiệu thuốc, phòng khám hoặc trạm cứu trợ cấp thuốc thay thế ngay khi có thể.
• Căng thẳng. Ngủ kém, lo lắng và đau buồn cũng ảnh hưởng đến cơ thể bạn. Xem vượt qua giai đoạn sau bão.

Khi nào cần đi khám¶

Phòng khám và bệnh viện có thể quá tải hoặc hư hại sau bão. Bộ y tế quốc gia, Chữ thập đỏ hoặc Trăng lưỡi liềm đỏ và các tổ chức cứu trợ thường lập phòng khám lưu động và trạm sơ cứu. Trang địa phương của bạn liệt kê số điện thoại y tế và khẩn cấp nơi bạn sống.

Gọi ngay số khẩn cấp địa phương nếu khó thở, đau ngực, bị rắn cắn, chảy máu nhiều, lú lẫn, ngất xỉu, co giật hoặc có dấu hiệu ngộ độc carbon monoxide.

Gặp nhân viên y tế ngay trong ngày nếu:

• Bị sốt bất kỳ lúc nào trong những tuần sau lũ, nhất là kèm đau cơ, mắt đỏ hoặc đau đầu
• Vết thương đỏ, sưng, nóng, chảy dịch hoặc đau hơn, hoặc bất kỳ vết thương nào đã chạm nước biển hay nước lũ ở người bị tiểu đường hoặc bệnh gan
• Vết đâm hoặc vết thương bẩn nếu lần tiêm phòng uốn ván gần nhất cách đây hơn 5 năm hoặc bạn không chắc
• Tiêu chảy ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc phụ nữ mang thai, hoặc tiêu chảy nhiều hay có máu
• Có dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết, kể cả khi đã hết sốt
• Bị bất kỳ động vật nào cắn

Khi gặp nhân viên y tế, hãy cho họ biết bạn đã ở trong nước lũ hoặc dọn dẹp sau bão. Điều đó thay đổi những gì họ cần tìm.

Hướng dẫn liên quan¶

• An toàn thực phẩm và nước sau bão
• Dọn dẹp sau bão và nấm mốc
• Cây đổ, cưa máy và bạt che mái
• Bộ dụng cụ sơ cứu và thuốc men cho mùa bão
• An toàn khi dùng máy phát điện và carbon monoxide