Mosi ni bula ni oti na cagilaba, mai na waidranu ki na dengue¶

Ni oti na cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki, vuqa na tamata era rarawa se mosi ena veisiga kei na vica na macawa ni oti, ka sega ni ena gauna ni cagilaba. Na tabana oqo e vukei iko mo tarova na mosi ni bula e dau yaco, mo kunea vakatotolo na ivakatakilakila, ka mo kila na gauna mo gadreva kina na veiqaravi.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Tiko yawa mai na waidranu ke rawa. Ke sega ni rawa, vakayagataka na buutu kei na ovaloti ni liga, ka savasavata ena sovu kei na wai savasava ni oti.
2. Savasavata vakatotolo na mavoa yadua, ubia tiko, ka me dikevi ke sa damudamu, vuvuce, se mosi.
3. Lako vakatotolo ki na veiqaravi ni bula ke katakata na yago, ke diarrhea e tiko kina na dra se e wai sara ka sega ni mudu, se ke dua na mavoa e ca cake ena veisiga se vica na macawa ni oti na waidranu.

Na ka e tiko ena waidranu¶

Na waidranu e sega ni wai ni uca ga. E taura na ca mai na vale ni vakasagai e sa vakalesu kei na septic, ca ni manumanu, manumanu mate, kasoline, pesticide, kei na chemical mai na vale, teitei, kei na koronivuli ni cakacaka. E vunitaka tale na ka mosi, drain dola, kei na vanua titobu.

Na bakteria ena waidranu e rawa ni vakavuna na diarrhea, rash ni kuli, veitauvi ni mavoa, kei na mate me vaka na leptospirosis. Ena so na vanua ena baravi, na waidranu e sa veiwaki kei na wai ni waitui e kauta na bakteria e rawa ni vakavuna na veitauvi levu ni mavoa.

• Taqomaka na gone kei na manumanu mai na waidranu. Na gone kua ni qito kina.
• Ke o dodonu mo lako ena loma, vakayagataka na buutu ni rubber, ovaloti ni rubber, kei na ivakaruru ni mata ke rawa ni sovara na wai.
• Ubia na mavoa kei na ulcer ena ivakaruru e sega ni curu kina na wai ni bera ni o curu, se kua ni curu.
• Savasavata na liga ena sovu kei na wai savasava ni oti na veitarai, kei na ni bera ni o kana se tara na matamu. Vakayagataka na hand sanitizer ke sega na wai savasava.
• Savasavata na isulu e tara na waidranu ena wai katakata kei na detergent ni bera ni o vakayagataka tale.

Mavoa kei na veitauvi ni kuli¶

Na mavoa kei na kadra lailai e vuqa ena vakasavasava, ka rawarawa ni tauvi ni oti na cagilaba. Qarava na mavoa yadua, se mani lailai.

Na sala ni savasavata e dua na mavoa¶

1. Savasavata taumada na liga.
2. Sovaraka vinaka na mavoa ena wai ni botoli, wai saqa, se wai savasava e cici. Na saline e vinaka cake ke tiko.
3. Savasavata na kuli volekata ni mavoa ena sovu kei na wai.
4. Ubia ena bandage savasava, mamaca. Vakayagataka na ivakaruru e sega ni curu kina na wai ke o volekata ni wai se soso.
5. Raica ena sega ni lailai mai na vakadua ena siga, ka veisautaka na bandage ke sa suasua se duka.

Ivakatakilakila ni veitauvi¶

Lako vakatotolo ki na veiqaravi ke na mavoa e tiko kina e dua ena ka oqo:

• Damudamu se vuvuce e tubu tiko
• Mosi e ca cake ka sega ni vinaka
• Katakata, nana, se boci ca
• Katakata ni yago se sautaninini ni batabata
• Laini damudamu e tubu tani mai na mavoa

Ira na tamata e tiko na diabetes e dodonu me ra raica na yavadra ena siga yadua ni oti na lako ena wai se soso. Na vuso lailai kei na mavoa ena yava e rawa ni ca sara vakatotolo.

Tetanus¶

Na tetanus e lako mai na bakteria ena qele, kuvu, kei na de ni manumanu e curu ena mavoa. Na waidranu e sega ni vakavuna na tetanus, ia na mavoa kei na mavoa e coka e yaco ena vakasavasava e rawa.

• Ke o tauri e dua na mavoa e coka, mavoa titobu, se mavoa e tiko kina na qele, kaba (rust), se de ni manumanu, raica e dua na dau veiqaravi ni bula. Ke na nomu tetanus shot e oti sa levu cake e 5 na yabaki, se o sega ni kila, o rawa ni gadreva e dua na booster.
• Na matua e gadreva e dua na tetanus booster ena 10 na yabaki yadua. Ke o vakarau tekivu na vakasavasava ka sega ni kila na gauna o a cula kina, taroga e dua na vale ni bula ni bera ni o tekivu.
• Na mavoa e sega ni gadreva me rairai ca me rawa ni kauta na tetanus. Na butuka e dua na ivako e dua na sala e kilai vakalevu.

Diarrhea, mosi ni kete kei na cholera¶

Ni sa sega ni cakacaka na wai ni gunuvi kei na vale ni vakasagai, na bakteria mai na ca e curu ki na kakana, wai kei na liga. Na diarrhea e dua na mate e dau yaco vakalevu ni oti na waidranu, ka rerevaki vakabibi vei ira na gone vou, gone lalai, kei na matua, ni era dau mamaca vakatotolo.

Tarova¶

• Gunuva ga na wai ni botoli, wai saqa, se wai e vakasavasavataki, ka vakayagataka na wai oqo ena vakasavasavataki ni bati, savasavata kakana, kei na buli na sucu ni gone vou. Raica na saogaoga ni kakana kei na wai.
• Biuta na kakana e tara na waidranu, vakavo ga ke tiko ena tini kaukamea e sogo vinaka ka sega ni vakacacani.
• Savasavata na liga ena sovu ni oti na vakayagataka na vale ni vakasagai, ni bera ni vakasaqa, ni bera ni kana, kei na ni oti na veisautaka na diaper.
• Ke sega ni cakacaka na vale ni vakasagai, vakayagataka na bakete e tiko na ivakabuli kei na plastic liner, se latrine, yawa mai na ivurevure ni wai. Muria na ivakasala ni bula ena vanua me baleta na kena biu.

Qarava¶

Na rerevaki levu ni diarrhea na lutu vakalevu ni wai kei na masima mai na yago. Tekivu na oral rehydration solution (ORS) ni sa tekivu ga na diarrhea. Na fama, vale ni bula, kei na ilawalawa ni veivuke e dau wasea na sachet ni ORS ni oti na cagilaba.

Ke sega na sachet, na World Health Organization e solia na ivakarau oqo ena vale me vakayagataki ga me yacova ni rawa na ORS dina: 1 na lita ni wai savasava, 6 na ispuni lailai vakatautauvata ni suka, kei na veimama ni ispuni lailai vakatautauvata ni masima. Tomana na vakasucuma na gone vou e diarrhea, ka solia tikoga na kakana ni rawa ni kana na tamata.

Cholera¶

Na cholera e dua na diarrhea levu e vuqa ena wai kei na kakana e tauri na ca. E sega ni basika ga ni waidranu. E vuqa ena vanua e tiko kina na bakteria, me vaka na so na yasana ni Africa, South Asia, Haiti, kei na Yemen, ka rawa ni basika ni oti na waidranu ni sa rusa na wai kei na vakasavasava.

Na cholera e vakavuna na diarrhea wai vakasauri ka levu, e dau vakatokai me vaka na wai ni raisi, ka so na gauna na lua. E rawa ni vakamatea ena vica na aua ke sega na veiqaravi, ia na vuqa era bula tale vakavinaka ena ORS e tekivu vakatotolo. Na kena levu duadua e gadreva na vale ni bula me soli kina na wai ena uaua (IV). Ke tukuna na nomu tabana ni bula ni tiko na cholera ena nomu vanua, muria na ivakasala me baleta na wai, kakana, kei na cula.

Leptospirosis¶

Na leptospirosis e dua na mate ni bakteria e tauvi mai na mi ni kalavo kei na manumanu tale. E curu ki na yago ena mavoa, kadra, kei na mata, ucu kei na gusu, vakalevu ni lako ena waidranu se soso. E vuqa ni oti na waidranu ena vuqa na vanua tropiki, vata kei na Philippines, India, Sri Lanka, Thailand, kei na Caribbean.

Na ivakatakilakila e tekivu ena 5 ki na 14 na siga ni oti na veitaurai, ia e rawa ni basika ena 2 ki na 30 na siga. Raica:

• Katakata levu vakatotolo kei na mosi ni ulu
• Mosi ni lewe ni yago, vakabibi ena lewe ni yava e muri (calves) kei na daku e ra
• Mata damudamu
• Lua, diarrhea, se mosi ni kete
• Kuli se mata dromodromo, se mi e loaloa, ena mate ca

Na antibiotic e cakacaka vinaka ke tekivu vakatotolo. Ke o katakata ena vula ni oti na lako ena waidranu se vakasavasava, raica e dua na dau veiqaravi ni bula ka tukuna vua na waidranu. Eso na tabana ni bula e solia na antibiotic ni taqomaki vei ira era tara vakalevu na waidranu, mo taroga ke vakayagataki ena nomu vanua.

Tarova ena buutu kei na ovaloti ni liga ena wai kei na soso, ubia na mavoa, ka maroroya na kakana kei na wai me sogo vinaka ka yawa mai na kalavo.

Na manumanu ni vale kei na manumanu levu era sotava na rerevaki tautauvata ni waidranu, vata kei na leptospirosis, ka taqomaka mai na waidranu ka solia na wai savasava. Raica na tabana ni ivakarau ni leqa ni manumanu kei na manumanu levu.

Melioidosis¶

Ena vualiku ni Australia kei na so na yasana ni Southeast kei South Asia, vata kei na Thailand, e dua tale na bakteria ni qele kei na wai e vakatokai na melioidosis e levu cake ni oti na uca levu, waidranu, kei na cagilaba. E curu tale ena kuli e mavoa. Na tamata e tiko na diabetes, mate ni kidney, se gunu alikoro vakalevu era tu ena rerevaki cecere. Ke o tiko ena vanua oqo, vakayagataka na buutu kei na ovaloti ni liga ena soso kei na waidranu, ka tukuna vei ira na dau veiqaravi ni bula na veitarai ke o katakata, vu, se tiko e dua na mavoa e sega ni bula.

Namu, dengue kei na malaria¶

Na waidranu e biu na wai e tu ena veivanua kece, ka eso na namu e sucu kina. Na namu e vuqa tiko ni oti na waidranu e dau vakamosi ga. Na namu e kauta na mate e dau vakalevu mai na 2 na macawa ki na 2 na vula ni oti na cagilaba.

Dengue e tauvi mai na namu Aedes, ka kati vakalevu ena siga. E vuqa ena Caribbean, Latin America, South kei Southeast Asia, kei na yanuyanu ni Pacific. Na ivakatakilakila e tekivu ena 4 ki na 10 na siga ni oti na kati: katakata levu, mosi ni ulu levu, mosi ena daku ni mata, mosi ni lewe ni yago kei na isema ni sui, via lua, kei na rash.

Ke o rawa ni tiko na dengue, vakacegu, gunuvi wai levu, ka taura na paracetamol (acetaminophen) ni mosi kei na katakata. Kua ni taura na ibuprofen se aspirin, ka rawa ni vakalevutaka na rerevaki ni dra.

Malaria e tiko ena so na yasana ni Africa, South Asia, Southeast Asia, Papua New Guinea, kei na Pacific, vata kei na so na vanua ni cagilaba me vaka na Mozambique kei na Madagascar. Ena vanua oqo, na katakata yadua ni oti na waidranu e gadreva e dua na test ni malaria ena siga ga oya.

Tarova na kati¶

• Luvata, ubia, se vakalesuya ki ra na ka kece e taura na wai: bakete, taya ni motoka, kuro, saucer ni co, gutter, kei na kontena rusa. Cakava oqo ena sega ni lailai mai na vakadua ena macawa.
• Ubia vakavinaka na drum kei na tank ni wai, ka savasavata ena macawa yadua.
• Vakayagataka na isulu liga balavu kei na tarausese balavu, ena siga kei na bogi.
• Vakayagataka na insect repellent e tiko kina na DEET, picaridin, se IR3535, ka muria na label.
• Moce ena ruku ni mosquito net, ka vakavinakataka na screen ni wini.

Gata, kalavo kei na manumanu tale¶

Na waidranu e vakatania na gata, kalavo, manumanu lalai, kei na manumanu tale mai na nodra vanua ki na vale, benu kei na wai. Ena vualiku ni Australia kei na so na yasana ni Asia, na waidranu e rawa tale ni kauta na crocodile.

• Raica vinaka ni bera ni o curu na liga ena ca, ena ruku ni yaya, se ena vanua butobuto. Vakayagataka na kau se yaya mo toso kina na ka.
• Ke o raica e dua na gata, lesu vakamalua ka laiva. Kacivi na nomu ofisa ni manumanu ena vanua se veiqaravi ni manumanu veikau ke sa tiko ena loma.
• Sogota vinaka na kakana ka ubia na benu me kua ni lako mai na kalavo.
• Kua ni sasa se vakayagataka na vacuum ena de ni kalavo. Vakasuasuataka ena veiwaki ni 1 na iwase ni bleach kei na 10 na iwase ni wai, waraka e 5 na miniti, qai qusia ena pepa ni liga ni o vakayagataka na ovaloti ni liga.
• Tiko yawa mai na manumanu sega ni taukeni kei na manumanu ni veikau, ka tukuna na manumanu mate vei ira na matanitu ena vanua.

Ke kati e dua na tamata ena gata¶

1. Kacivi na nomu naba ni bula dredre ena vanua (911 ena United States kei Canada). Ena United States, na Poison Control ena 1-800-222-1222 e rawa tale ni veivuke.
2. Laiva na tamata me tiko dei ka vakacegu, ka luvata na mama kei na isulu e vesu vakaukauwa volekata ni kati.
3. Raica na roka kei na ivakarau ni gata ke rawa ena vakacegu. Kua ni saga mo taura se vakamatea.
4. Muria na ivakasala ni veivuke taumada ni nomu matanitu ni o waraka. Ena Australia, kena ivakaraitaki, era vakayagataka na pressure immobilization bandage.

Kua ni musuka na mavoa, tovolea mo mitia na gaga, vesuka vakaukauwa e dua na tourniquet, se biuta na aisi kina. Na kati ena wai duka e rawa ni vaka ga na kadra lailai, o koya me dikevi na kati kece e rawa ni yaco.

Ke dua na manumanu e kati se kadruva iko, savasavata na mavoa ena sovu kei na wai e cici ena vica na miniti ka raica e dua na dau veiqaravi ni bula. Ena vanua e tiko kina na rabies, o rawa ni gadreva na cula.

Carbon monoxide¶

Na jenereta, stove ni malala, kei na grill ni gas e vakayagataki ena loma se volekata ni wini dola e vakatauvimatea e vuqa ni oti na cagilaba. Na carbon monoxide e sega ni boci se roka. Na mosi ni ulu, vakamatabogi, malumu, via lua, kei na veilecayaki ni vakasama ena vica na tamata ena dua ga na gauna na ivakatakilakila ni rerevaki.

Kauta na kece ki na cagi bula ka kacivi na veivuke. Wilika na jenereta kei na carbon monoxide ni bera ni o vakayagataka e dua na yaya e kama.

Na mosi tale mo nanuma¶

• Katakata. Na vakasavasava ena katakata ke sega na livaliva se fan e vakavuna na lutu ni katakata kei na heat stroke. Raica na taqomaki ni katakata.
• Mold. Na mold ena vale e waidranu e rawa ni vakatekivutaka na asthma kei na allergy. Raica na vakasavasava kei na mold.
• Chemical. Na waidranu e kauta na kontena ni kasoline, pesticide, kei na yaya ni vakasavasava. Kua ni dola na kontena e sega ni kilai, ka kua ni vakaduavatataka na bleach kei na ammonia se acid.
• Wai ni mate kei na mate balavu. Na guilecavi ni gunu wai ni mate ni diabetes, dra cecere, mate ni uto, HIV, tuberculosis, se bula ni vakasama e dua na leqa e dau yaco ka rerevaki ni oti na cagilaba. Taroga e dua na fama, vale ni bula, se aid post me veisautaka vakatotolo.
• Dredre. Na moce malumu, nanuma, kei na rarawa e vakayagataka tale na yago. Raica na veitokoni ni oti na cagilaba.

Na gauna mo tauri kina na veiqaravi¶

Na vale ni bula kei na valenibula e rawa ni sa levu na tamata se sa rusa ni oti na cagilaba. Na nomu minisitiri ni bula, Red Cross se Red Crescent, kei na ilawalawa ni veivuke e dau cakava na vale ni bula e toso kei na aid post. Na tabana ni vanua e lisitaka na naba ni bula kei na bula dredre ena vanua o tiko kina.

Kacivi na nomu naba ni bula dredre ena gauna oqo ke dredre na cegu, mosi ni sere, kati ni gata, dave levu ni dra, veilecayaki ni vakasama, matabogi, seizure, se ivakatakilakila ni carbon monoxide.

Raica e dua na dau veiqaravi ni bula ena siga ga oya ni:

• Katakata yadua ena macawa ni oti na waidranu, vakabibi ke tiko kina na mosi ni lewe ni yago, mata damudamu, se mosi ni ulu
• Mavoa e damudamu, vuvuce, katakata, basika kina na wai, se mosi levu cake, se mavoa yadua e tara na wai ni waitui se waidranu vei dua e tiko na diabetes se mate ni ate
• Mavoa e coka se mavoa duka ke na nomu tetanus shot e oti sa levu cake e 5 na yabaki se o sega ni kila
• Diarrhea vei gone vou, gone lalai, matua, se yalewa e tiko tu kina na gone, se diarrhea e levu se dra
• Ivakatakilakila ni dengue, se mani sa lutu na katakata
• Kati ni manumanu

Ni o raica e dua na dau veiqaravi ni bula, tukuna vua ni o tiko ena waidranu se cakava na vakasavasava ni cagilaba. E veisautaka na ka e saqari.

Na tabana tale e baleta¶

• Saogaoga ni kakana kei na wai ni oti na cagilaba
• Vakasavasava kei na mold ni oti na cagilaba
• Kau sa lutu, chainsaw kei na tarpolini ni ruru
• Ivakarau ni veivuke taumada kei na wai ni mate
• Jenereta kei na carbon monoxide