Na ka mo namaka ena vale ni vakaruru ni cagilaba¶

Na tabana oqo e vakamacalataka na ka mo namaka ena vale ni vakaruru ni cagilaba, se vale ni toso, kei na sala ni vakarautaki. E baleta na tamata kece e sega ni taqomaki na nodra vale ka sega e dua tale na vanua e taqomaki cake me ra tiko kina vata kei na itokani, matavuvale, se ena hotele.

Na vale ni vakaruru e rawarawa, bula tu vata, ka sega ni vakacegu. E tara se digitaki me tarovi na cagilaba, oya na ka bibi.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Raica na vale ni vakaruru e dolavi ena siga oqo, mai na nomu ofisa ni bula dredre ena vanua, radio ena vanua, se tabana ni disaster ni matanitu.
2. Kauta na nomu kakana, wai, wai ni vuniwai, kei na ivakaoti ni moce me rauta e sega ni lailai mai na siga taumada, ena kete e rawa ni colata.
3. Yaco taumada. Na vale ni vakaruru e dau sinai, ka na motoka ni kauta kei na sala e mudu ni cecere na cagi.

Na sala ni kunea e dolavi¶

Na vale ni vakaruru e dolavi ga ni lewa na ofisa ni gadrevi, ka e sega ni vale kece e dolavi vei na cagilaba yadua. Na lisi ni yabaki sa oti e rawa ni cala. Raica e dua na ivurevure vou ena siga o lako kina.

• Nomu ofisa ni bula dredre ena vanua se matanitu ena vanua. Era tukuna na vale ni vakaruru e dolavi, na vanua, kei na taura na manumanu se tamata e gadreva na veivuke vakavuniwai.
• Tabana ni disaster ni matanitu. Levu era biuta na lisi ni vale ni vakaruru e dolavi ena nodra website kei app.
• Radio kei TV ena vanua. Na vanua ni radio e wilika na lisi ni vale ni vakaruru ni sa soli na ivakaro. Na radio ni battery e cakacaka ke sega na internet.
• Liuliu ni koro kei na volunteer. Ena levu na vanua, na ofisa ni barangay, liuliu ni koro, se volunteer ni vakasalataki era tukuna na vale ni vakaruru me lako kina kei na gauna.

Na tabana ni vanua e lisitaka na tabana ni nomu matanitu.

Ena United States¶

• 211: kacivi 211 me kerea na veivuke ena vanua, vakakina na vale ni vakaruru e dolavi kei na ilakolako.
• American Red Cross: e lisitaka na vale ni vakaruru e dolavi ena website kei app, se kacivi 1-800-733-2767.
• FEMA: na app ni FEMA e vakaraitaka na vale ni vakaruru e dolavi voleka vei iko.

Na mataqali vale ni vakaruru¶

Na yaca kei na veiqaravi e duidui ena matanitu yadua, ia levu e lako ena vica na mataqali.

Ena so na vanua, "vale ni toso" e vanua ni waiti ena cagilaba, ka na "vale ni vakaruru" e dolavi ni oti na cagilaba vei ira era rusa na nodra vale. Taroga ni mataqali cava o lako kina.

Vale ni vakaruru vakavuniwai se gadrevi vakatabakidua. Ke o vakayagataka na oxygen, dialysis, iyaya vakavuniwai e livaliva, se gadreva na veivuke ena bula ni siga yadua, taroga na nomu ofisa ni bula dredre ni bera ni gauna ke dodonu mo volai ki na vale ni vakaruru vakavuniwai, ka kauta na nomu wai ni vuniwai kei na iyaya. Raica na qase, malumalumu kei na gadrevi vakavuniwai.

Na ka mo kauta¶

Vakarautaka mo qarava iko ena sega ni lailai mai na siga taumada. Levu na vale ni vakaruru e sega ni tiko kina na kakana, imocemoce, se bulangketi me yacova ni oti na cagilaba, ka so e kerea mo kauta ga e dua na kete lailai. Kauta na ka bibi taumada.

Mo kauta:

• Wai ni vuniwai me rauta e sega ni lailai mai na dua na macawa, ena tavoro taumada, vata kei na lisi volai ni levu.
• Iyaya vakavuniwai kei na kena charger: matailoilo, hearing aid, CPAP, walker, battery me sosomi.
• Wai ni gunu kei na kakana e sega ni gadrevi na kena vavi, me rauta e sega ni lailai mai na dua na siga vei ira kece.
• ID e tiko kina na nomu itaba, ivakadinadina ni vanua, kei na ivola bibi ena taga e sega ni curu kina na wai. Raica na ivola kei na inisiua.
• Talevoni, charger, kei na power bank sa vakacauti. Na outlet e wasea ka lailai.
• Ivakarau ni gone: diaper, wipe, formula se kakana, bilo ni sucu. Raica na gone lalai kei na gone.

Kauta ke rawa:

• Ivakaoti ni moce: ibe, bulangketi, kei na ilokoloko lailai.
• Isulu ni veisau kei na vava e sogo.
• Brashi ni bati, sovu, hand sanitizer, pepa ni vale lailai, ka ivakarau ni marama, kei na ivakarau ni tamata e sega ni taqomaka na yuyu.
• Earplug kei na mask ni moce. Na rarama e tiko ka na rumu e dau ririko.
• Dua na rarama lailai.
• Ilavo ena ilavo lailai.
• Dua na ka vakanomodi me cakava na gone, kei na ka ni qito e vakacegutaka.
• Vei ira na manumanu, ke taura na vale ni vakaruru: kete, laini, kakana, kuro, litter, ivola, kei na wai ni vuniwai.

Maroroya ga na ka o rawa ni kauta ena dua na gauna. Biuta na yaca ena nomu kete.

Na ka e sega ni vakadonuya¶

Na lawa e duidui ena vanua, ia levu na vale ni vakaruru era sega ni vakadonuya:

• Iyaragi ni mataqali kece.
• Alikoro kei na wai ni vuniwai e sega ni dodonu.
• Vakayagataka na kuvu se vape ena loma.
• Manumanu ena vale ni vakaruru lavo. Na manumanu ni veivuke e tiko vata kei ira na nodra dau veiqaravi. Raica na manumanu ni veivuke.
• Kavuta, kakana katakata, kandela, se buka.
• Iyaya levu, tent, se ka e taura e levu cake mai na nomu vanua.

So na vale ni vakaruru e raica na kete ena katuba. Wilika na lawa e biu ka taroga na dau cakacaka ke o sega ni kila.

Lawa ni vale ni vakaruru kei na sala ni tiko vinaka¶

Na dau cakacaka e dau volunteer se dau cakacaka ena vanua, e tiko kina na nodra matavuvale ena cagilaba. Na tamata voleka vei iko era oca ka rere vata kei iko.

• Muria na ikalawa ni volai ni curu. E vukea na dau cakacaka me kila o cei e tiko ena loma ka kunea na tamata ena muri.
• Maroroya na nomu iyaya ena nomu vanua, ka kua ni tarova na sala ni lako.
• Vakalailaitaka na domo, vakabibi ena bogi. Vakayagataka na headphone.
• Maroroya na manumanu ena kete, ka savasavataka na ka e biu.
• Vukea na qase, na itubutubu e tiko vata kei na gone lalai, kei ira era malumalumu.
• Vakamalua ena laini ni kakana, vale lailai, kei na itukutuku.

Na vale ni vakaruru e vakacegu e vale ni vakaruru e taqomaki cake. O rawa ni biuta na ivakaraitaki vei ira era voleka vei iko.

Taqomaka ka tiko bulabula ena loma¶

• Maroroya na gone vata kei iko se kei dua na tamata lewe levu o nuitaka ena gauna kece.
• Maroroya na wai ni vuniwai, ivola, kei na ilavo vei iko, e sega ena kete e sega ni raici.
• Savata na liga ena gauna levu, ka vakayagataka na hand sanitizer ni bera ni kana.
• Tukuna vakatotolo vei ira na dau cakacaka ke katakata na yago, lua, coka, se dredre ni cegu vei iko se dua voleka.
• Tukuna vei ira na dau cakacaka ke o sega ni taqomaki se raica e dua na ka e cala. O rawa ni kerea mo toso.
• Gunu wai ena siga taucoko, vakabibi ke tarovi na livaliva kei na air conditioning.

E vakacava dina¶

Na vale ni vakaruru e vanua ni icavacava. Namaka e dua na rumu e osooso, rarama, ririko, ka tiko e dua na vanua lailai ena dela dredre se dua ga na idabedabe.

Na kakana, ke tiko, e rawarawa. Na vale lailai e wasea ka tiko na laini. Na livaliva, air conditioning, kei na talevoni e rawa ni mudu, ka na itukutuku mai tuba e yaco vakamalua.

E sega ni veisautaka na ka dina: na vale ni vakaruru e taqomaki cake mai na vale ena sala ni waitui cabe, vanua waidranu, se vale yaco. Ira na tamata era lako ki na vale ni vakaruru era bula ena cagilaba.

Ena gauna o rawa ni lako¶

Tiko me yacova ni tukuna na ofisa se dau cakacaka ni vale ni vakaruru na ivakatakilakila ni sa rauta na bula. Na vakacegu ni mata ni cagilaba e sega ni ivakaoti, ka na cagi e rawa ni lesu mai na yasana tani. Era mate na tamata ni ra biuta vakatotolo na vale ni vakaruru ni cagilaba.

Levu na vale ni vakaruru e tarova ni oti na cagilaba ka sa galala na sala. Vakarautaka na vanua o na lako kina muri: vale, vale ni wekamu, se vale ni vakaruru vakadede ke rusa na nomu vale. Wilika na lesu ki vale ni bera ni o lesu, ka taroga na dau cakacaka na veivuke ni kakana, wai, kei na vakavinakataki. Raica na inisiua kei na veivuke.

Na tabana e veiwekani¶

• Na sala ni toso vakacegu
• Me'u toso se tiko ena cagilaba
• Ivakarau ni lako ni cagilaba
• Toso vata kei na manumanu
• Qase kei ira e malumalumu