Lisi ni iyaya ni cagilaba¶

Na lisi oqo e tukuna na ka me maroroi, levu, kei na vanua me biuta kina, me rawa ni bula vakataki ira na nomu matavuvale ena dua se rua na macawa ni oti na cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki. Tekivu ena tolu na ka ena ra, qai muri na lisi ena dua ga na tabana.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Maroroya e 4 na lita (1 na galone) ni wai vei na tamata ena siga yadua, e sega ni lailai mai na 7 na siga. Vakarua ke o tiko ena vanua katakata.
2. Maroroya na kakana ni 7 na siga e rawa ni kana ke sega na kuki, vata kei na iyaya ni dola tini ni liga.
3. Biuta e dua na rarama ni liga, bateri vo, power bank sa vakacauti, kato ni veivuke taumada, kei na wai ni vuniwai ni rua na macawa ena dua ga na kato o rawa ni kunea ena butobuto.

Levu kei na balavu ni gauna¶

Na ivakasala vakadeitaki e duidui ena matanitu. Na CDC ni US e kerea na wai e sega ni lailai mai na 3 na siga kei na ivakarau ni 2 na macawa ke rawa. Na ivola ni Get Ready ni Australia e kerea e sega ni lailai mai na 3 na siga kei na 4 na lita ni wai vei na tamata ena siga yadua, ka na Queensland e kerea e levu cake ke rawa ni mai sogo na gaunisala. Keitou taura na yasana vakaqaqarauni duadua ni ivakasala oya: vakarautaka e sega ni lailai mai na 7 na siga ka cakacaka yacova na 14.

Na vuna e balavu kina? Ni oti na cagilaba kaukauwa, na livaliva e rawa ni cabeti e dua na macawa se cake, na gaunisala kei na wavu e rawa ni sogo, ka na volivoli e rawa ni sogo se lala. Ena yanuyanu kei na yasayasa yawa, na veivuke kei na kauti ni iyaya e rawa ni balavu cake.

Na wiliwili taucoko ni wai kei na kakana, vata kei na tebele vei ira na matavuvale, e tiko ena tabana ni wai kei na kakana. Na levu ni bateri kei na power bank e tiko ena tabana ni livaliva kei na rarama.

Wai¶

Na vakamacala, levu, kei na sala me saqa kina na wai e tiko ena tabana ni wai kei na kakana.

• 4 na lita (1 na galone) vei na tamata ena siga yadua ni 7 ki na 14 na siga
• Vakuria ena draki katakata, bukete, vakasucu, tauvimate, kei na manumanu
• Na tavoro ni kakana e sogo vinaka na kena isogo, ka volai kina na siga ni vakasinaiti
• Na bleach ni vale e sega ni boi, e lailai cake mai na dua na yabaki, vata kei na dropper
• Na tablet ni savasava ni wai se filter me muri
• Dua na kuro savasava kei na sala me saqa kina na wai ena tuba

Kakana¶

• 7 ki na 14 na siga ni kakana e sega ni gadreva na kuki se ice box
• Na ika, lewenimanumanu, bean, vuata, kei na vegetable ena tini
• Na peanut butter, cracker, biscuit, oat, kei na cereal
• Na sucu e maroroi vinaka se sucu pauta
• Na vuata mamaca, nut, kei na kakana lailai e taleitaka na matavuvale
• Na masima ni wai ni gusu se paketi ni electrolyte
• Na iyaya ni dola tini ni liga, kei na dua na vo
• Na veleti, bilo, kei na iyaya ni kana e biu ni oti na vakayagataki
• Dua na stove ni camp se ibakaka kei na fuel, me vakayagataki ena tuba ga

Rarama kei na livaliva¶

Na vakamacala ena tabana ni livaliva kei na rarama.

• Dua na rarama ni liga se ni ulu vei na tamata yadua
• Dua na lantern vei na rumu o tiko kina
• E sega ni lailai mai na rua na seti bateri vo vei na iyaya yadua
• Dua na power bank sa vakacauti vei na tamata yadua, vata kei na cable
• Na charger ni motoka
• Na radio ni bateri, solar, se liga
• Dua na fan ni bateri
• Dua na alarm ni carbon monoxide ni bateri ke o na vakayagataka na jenereta se stove ni fuel

Veivuke taumada kei na wai ni vuniwai¶

Na vakamacala ena tabana ni veivuke taumada kei na wai ni vuniwai.

• Kato ni veivuke taumada e tiko na gauze, teipi, bandage, antiseptic, kei na glove ni liga
• E sega ni lailai mai na 14 na siga ni wai ni vuniwai yadua
• Dua na lisi volai ni wai ni vuniwai, iwase, ca ni yago, kei na vuniwai
• Na wai ni vuniwai ni mosi kei na katakata, antihistamine, kei na wai ni vuniwai ni coka
• Na matakaca vo, iyaya ni contact lens, kei na bateri ni ivakarogo
• Dua na kato batabata kei na cold pack ni wai ni vuniwai e gadreva me batabata
• Na sunscreen kei na wai ni vakatani namu

Savasava kei na vale ni savasava¶

Ke sogo na wai, dua na vale ni savasava e cakacaka kei na ligamu savasava e tarovi vuqa na mate.

• Na pepa ni vale ni savasava ni rua na macawa
• Na sovu kei na hand sanitizer e sega ni lailai mai na 60 na pasede ni alcohol
• Na pepa suasua (wet wipes)
• Dua na baketi e tiko na isogo e sogo vinaka, na taga ni benu kaukauwa, kei na lita ni pusi se dust ni kau me vale ni savasava ni gauna lekaleka
• Na pad se ka tale ni yalewa ni rua na macawa
• Na brashi ni bati, toothpaste, kei na deodorant
• Na bleach ni vale se disinfectant ni mata
• Na taga ni benu kaukauwa kei na kena ivesu

Iyaya kei na bula vinaka¶

• Dua na multi tool se seti ni iyaya lailai
• Wrench se pliers me sogota na gasi kei na wai
• Na teipi, plastic, dali, kei na tarpolini
• Na glove ni liga kei na vava kaukauwa ka sogo vei na tamata lewe levu yadua
• Dua na whistle vei na tamata yadua, vata kei na gone
• Na N95 se mask e tautauvata me savasavataka
• Dua na iyaya ni tarova na kama
• Dua na lighter se mati e sega ni curu na wai, ena stove ga
• Dua na net ni namu vei na moce yadua ke o tiko ena vanua e kauta na namu na mate

Ivola, ilavo, kei na naba ni talevoni¶

Na vakamacala ena tabana ni ivola kei na inisiua.

• Na kopi ni ID, inisiua, ivola ni vanua, kei na ivola vakavuniwai ena kato e sega ni curu na wai
• Na scan e maroroi ena talevoni kei na maroroi vakaruru ena internet
• Na ilavo ena nota lalai, ni na iyaya ni kaadi kei na ATM e sogo ke cabeti na livaliva
• Dua na lisi taba ni naba ni talevoni, vata kei na dua na tamata ena tuba ni yasayasa ni cagilaba
• Dua na mape pepa e vola kina nomu gaunisala ni toso

Vakacegu¶

Na siga ni oti na cagilaba e balavu, katakata, kei na butobuto. Na ka lailai ni vakacegu e vukei kece mera moce ka vakacegu.

• Na kaadi, ivola, kei na qito e sega ni gadreva na livaliva
• Na isogo ni daliga kei na ivakaruru ni mata
• Na isulu mamaca kei na tauero vei na tamata yadua
• Na kakana kei na wai e taleitaka
• Na ka ni vakacegu vei ira na gone

Vakarautaka ena ilavo lailai¶

Sega ni dodonu mo volia e dua na kato ena dua ga na lako. Na Ready.gov, na saiti ni vakarautaki ni US, e vakasala me cakava ena vica na gauna: tekivu ena ka o taukena, vakuria e dua na iyaya ni volivoli yadua, ka rai ena volivoli ni ka makawa ni tavoro kei na rarama. Na ivola ni vakarautaki ena ilavo lailai e vakaraitaka na ka me volia taumada kei na sala me wasea kina na saumi ena vica na vula.

Eso na sala ni maroroi ilavo ena lisi oqo:

• Na wai ni paipa ena tavoro savasava e lailai cake mai na wai e volitaki, ka maroroi vinaka ke o veisautaka ena 6 na vula yadua.
• Volia na kakana e dau kana na nomu matavuvale, me kua ni yali ni veisautaki.
• Digitaka na rarama LED. Era cakacaka balavu cake ena bateri dua ga.
• Wasea na iyaya levu vei ira na tiko volekata: dua na jenereta, dua na stove ni camp, se dua na drum levu ni wai e rawa ni yaga vei na vale rua.
• Biuta ena freezer na tavoro ni wai ena vanua e vo. Era maroroya na kakana batabata ka veisau me wai ni gunu.

Maroroya ena katakata kei na suasua¶

Vuqa na vanua e yaco kina na cagilaba, taifuni, kei na cagilaba ni tropiki era katakata ka suasua ena vula vuqa. Na katakata e vakalailaitaka na bula ni kakana, wai, bateri, kei na wai ni vuniwai, ka na suasua e rusa na pepa ka vakakabataka na tini.

• Maroroya na iyaya ena kato plastic e sogo vinaka, ka sega ni kato ni pepa, e taura na wai ka dreta mai na manumanu lalai.
• Biuta na kato cake mai na dela ni vale ka cake mai na level ni waidranu ena nomu vale. Dua na vata cecere se kabati ena loma ena tabana cecere e vinaka.
• Digitaka na vanua batabata, butobuto duadua. Kua ni vakayagataka na attic, motoka, vale ni iyaya ena katakata ni siga, kei na vanua volekata ki na bai ni tuba.
• Biuta na ivola, mati, kei na wai ni vuniwai ena zip bag ena loma ni kato. Vakuria na silica gel ke tiko.
• Biuta na bateri ena nodra paketi, ka sega ni ena loma ni iyaya, me kua ni vakarusai na rarama ke dua e turu.
• Biuta na fuel, bleach, kei na wai ni vuniwai ni gaga yawa mai na kakana kei na wai.
• Raica na tini ke tiko na kaba, tubu, se ramusu ni o veisautaka. Biuta na tini e tubu se turu.

Raica ka veisautaka ena gauna¶

Na iyaya e sa oti na kena gauna se sa mate na kena livaliva ni gadrevi e sega ni yaga. Digitaka na siga o na nanuma, me vaka na tekivu ni vula kei na loma.

Na Office of Civil Defense ena Philippines e kerea na matavuvale mera raica ka vakasinaita tale na ivakarau ni lako ena tolu na vula yadua. Na CDC ni US e vakasala me raica na kato ena ono na vula yadua. Ena vanua katakata sara, na gauna lekaleka e bula vinaka cake.

Kato ni vale duidui kei na gauna duidui¶

• Sega na motoka. Biuta na kato ni vale ena kato e rawa ni kauta, ka maroroya na ivakarau ni lako me rawa ni lako ena yava. Taroga vei nomu ofisa ni bula dredre ena vanua ena gauna oqo na sala e toso kina ira era sega ni motoka, ka volai na vanua ni kauta ena nomu lisi ni naba ni talevoni.
• Fleti se vale cecere. Maroroya na wai ena nomu tabana, ni na lifi e sogo ke cabeti na livaliva. Raica na vale cecere.
• Lesi rumu. O rawa ni lailai na vanua. Biuta e dua na ivakarau ni lako kei na kato lailai ena ruku ni moce e tiko kina na wai, kakana, rarama, kei na wai ni vuniwai ni 3 na siga, qai vakuria ena vanua e rawa. Raica na ira na lesi vale kei na fleti.
• Vale yaco. Vakarautaka mo lako, ka biuta na cakacaka ena ivakarau ni lako kei na kato ni motoka. Raica na vale yaco.
• Vulagi se turisi. Volia na wai, kakana lailai, power bank, kei na rarama ni liga ni o yaco, ka taroga na hotele me baleta na nodra ivakarau ni cagilaba. Raica na ira na vulagi.
• Teitei se vale ena koro. Maroroya ni 14 na siga se cake, ni na gaunisala ki vei iko e rawa ni vakasavasavataki muri duadua. Vakuria na wai kei na kakana ni manumanu. Raica na manumanu ni teitei kei na manumanu levu.
• Dua e gadreva na livaliva ni bula vinaka. Vakarautaka na livaliva ni muri vei na oxygen, CPAP, se wilou ni livaliva. Raica na qase kei na tamata e tiko na nodra malumalumu.
• Gone lalai kei na gone. Vakuria na formula, diaper, kei na wai ni vuniwai ni 14 na siga. Raica na gone lalai kei na gone.
• Manumanu. Raica na kato ni bula dredre ni manumanu.

Ke sa vakatataro e dua na cagilaba¶

Ke sa lako mai e dua na cagilaba ka o sega e dua na ka, cakava oqo ena ivakarau. Na volivoli era lala vakatotolo, lako taumada ka volia na ka bibi taumada.

1. Vakasinaita na tavoro savasava kece o taukena ena wai ni paipa, vata kei na kuro kei na tavoro.
2. Tauri tale na wai ni vuniwai.
3. Charge na talevoni kei na power bank kece, ka vakasinaita na tank ni fuel ni motoka.
4. Volia na kakana e sega ni gadreva na kuki me rauta e sega ni lailai mai na 3 na siga, bateri, kei na rarama ni liga.
5. Taura na ilavo ena nota lalai.

Na tabana ni vakarautaki mai muri e tiko kina na lisi taucoko ni siga mai muri, ka na gauna ni cagilaba e vakaraitaka na ka me cakava ena siga yadua ni bera ni yaco ki vanua. Muri tikoga na nomu vakailesilesi ena vanua kei na tabana ni draki ena matanitu. Nomu tabana ni veivuke ena vanua e vola ira.

Na ivola veiwekani¶

• Wai kei na kakana
• Livaliva, rarama kei na vakacegu ni talevoni
• Veivuke taumada kei na wai ni vuniwai
• Lisi ni ivakarau ni lako
• Lisi ni raica e rawa ni taba