Tornado ena gauna ni cagilaba¶

Ke o rogoca e dua na vakasalataki ni tornado, lako ki na dela lolovira duadua e dei mai na waidranu, ki na rumu ena loma e sega na wini, ka ubia na ulu. Cakava ena gauna oqo, qai wilika na vo.

Na tabana oqo e vakamacalataka na vuna e vakavuna kina na cagilaba, taifuni kei na cagilaba ni tropiki na tornado, na sala ni vakasalataki, na vanua mo vakaruru kina ena vale duidui, kei na sala ni kilai na vale ni vakaruru ni tornado mai na vale ni vakaruru ni cagilaba.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Dola tu na vakasalataki ni leqa kei na nomu telefoni e sinai.
2. Digitaka nikua na nomu vanua ni tornado: dela lolovira duadua e dei, rumu ena loma, sega na wini.
3. Ni sa yaco e dua na vakasalataki, lako kina ka ubia na ulu. Kua ni waraka mo raica se rogoca na tornado.

Na vuna e vakavuna kina na cagilaba na tornado¶

Ni sa curu na cagilaba ki na qele, na veiqaravi ni qele e vakamalumu na cagi voleka ni qele ia na cagi ena cake e kaukauwa tikoga. Na duidui oya e rawa ni vakasovasova na liva ni uca ena rain band, ka eso e vakavuna na tornado.

Vuqa na tornado ni cagilaba e basika ena rain band ena tuba, yawa mai na loma ka vakalevu ena tuba ni cagi kaukauwa ni cagilaba. Na dau vakarau ni US era kunea ni vuqa e tiko ena 80 ki na 500 na kilomita (50 ki na 300 na maili) mai na loma. E dau yaco vakalevu ena siga, ia e rawa ni yaco ena bogi.

Ena yasana vualiku ni vuravura, na tornado vuqa e basika ena yasana liu ena matau ni cagilaba, ena liu ni loma kei na yasana ena matau ni sala e toso kina. Na cagilaba ena yasana ceva e sovasova ena sala duidui, ka na yasana liu ena imawi na vanua mo raica ena Australia, Mozambique, Madagascar, kei na South Pacific. E lailai na vulici ena kea, ka vakayagataka na tikina kece ni cagilaba me rawa ni yaco.

Na tornado ni cagilaba e rawa ni tekivu ena vica na aua ni bera ni cagilaba e yaco ki na qele, ni sa rai tu na lomalagi ena nomu vanua me vaka na uca. E rawa ni tomana ena dua se levu cake na siga ni sa lako na cagilaba ki na loma ni vanua, se mani sa malumu. Na yawa mai na baravi e sega ni biuta iko e dei.

Na tornado oqo e lailai cake ka dede lailai cake mai na tornado levu ena loma ni United States. E kaukauwa tikoga ka rawa ni vakarusa na vale yaco kei na vale malumu, ketea na ruru, ka viritaka na motoka. E basika vakatotolo, e vunitaki ena uca levu, ka vakalevu e sega ni vakasalataki se lailai.

Na sala e vakasalataki kina¶

Na vakasalataki ni tornado e lako mai na nomu Tabana ni Draki. E sega ni matanitu kece e solia na vakasalataki ni tornado ena gauna ni cagilaba, ka ena vuqa na vanua, na vakasalataki ni cagilaba na ivakatakilakila me tiko ena nomu rumu yaga. Na tabana ni vanua e vakamacalataka na sala e yaco kina vei iko na vakasalataki.

Ena United States, na National Weather Service e talai na vakasalataki ni tornado me Wireless Emergency Alerts ki na telefoni ena vanua ni vakasalataki, ena NOAA Weather Radio, kei na TV kei na radio ena vanua. Na vakaraici ni tornado e kena ibalebale ni draki e rawa ni vakavuna na tornado. Na vakasalataki ni tornado e kena ibalebale ni e tiko se voleka: cakava vakatotolo.

• Dola tu na vakasalataki ni leqa ena nomu telefoni. Raica nikua.
• Dola tu na radio ni battery, ena station dina.
• Ke o tiko na weather radio, dola tu na alarm kei na battery vou.
• Ena vale ni vakaruru se hotele, rogoca na ivakaro ni dau cakacaka.

Vale ni vakaruru ni cagilaba kei na tornado e tautauvata¶

Vei rau kece, na vanua vinaka duadua na rumu lailai ena loma e sega na wini, ka tiko vakalevu na bai ena maliwa ni nomu vanua kei na tuba. Na duidui na wai.

Ke na nomu dela lolovira duadua e waidranu se rerevaki ni waitui cabe, kua ni lako ki kea ni tornado. Vakayagataka na dela lolovira duadua e mamaca, ena rumu ena loma. Na luvu e rerevaki levu cake mai na tornado ena vanua waidranu.

Na vanua mo lako kina ena vale¶

1. Lako ki na dela lolovira duadua e sega ni waidranu. Na basement se cellar e vinaka duadua ke mamaca ka sega ni tiko ena vanua waidranu.
2. Curu ki na rumu lailai ena loma: closet, bathroom, hallway ena loma, se vanua ena ruku ni stairs.
3. Tiko e ra. Toka lolo se davo, mata ki ra, ka ubia na ulu kei na domo ena ligamu.
4. Ubi iko ena dua na ka: mattress, cushion ni couch, se bulangketi bibi. Vakayagataka na helmet ni bike se hard hat ke tiko.
5. Me vakayagataka na vava na tamata kece, ni o rawa ni gadreva mo lako ena glass rusa ni oti.

Na gone e dodonu me ra tiko ena ruku ni dua na tamata lewe levu se mattress. Biuta na gone vou ena car seat se carrier, ena loma ni rumu yaga.

Flat, hotele, ofisa kei na vale ni vakaruru¶

Lako ki na dela lolovira duadua o rawa ni yaco e sega ni waidranu, ki na hallway se stairwell ena loma yawa mai na wini. Kua ni vakayagataka na lift, ni livaliva e rawa ni cabeti. Tiko yawa mai na bai glass, lobby, kei na atrium.

Ena rumu levu e tiko kina na ruru raba, me vaka na gym, hall, warehouse, lotu, kei na sitoa levu, na ruru e rawa ni rusa. Lako ki na bathroom, rumu ni maroroya, se hallway ena loma. Ena vale ni vakaruru raraba se vale ni toso, muria na ivakaro ni dau cakacaka. Raica na vale ni vakaruru raraba kei na vale cecere.

Vale malumu, bure kei na vale yaco¶

Na vale yaco, vale ni cakava, tent, kei na vale ni kau, tin, se bamboo e sega ni dei ena tornado se cagilaba, se mani vesuki tu. Ke o tiko ena dua, o dodonu mo sa toso ki na vale kaukauwa se vale ni vakaruru raraba ni bera ni cagilaba. Raica na vale yaco.

Ke o tu ena dua ni yaco e dua na vakasalataki ni tornado:

• Lako ki na vale kaukauwa ke o rawa ni yaco ena dua se rua na miniti ka sega ni takosova na wai se qele lala ena cagi kaukauwa.
• Ke sega, na ditch se vanua lolovira yawa mai na vale, ka ubia na ulu, e sala ni icavacava. Vakayagataka ga ke sega ni sinai ena wai.
• Kua ni vakaruru ena ruku ni vale yaco e cabe cake se motoka.

Oqo e dua na digitaki malumu, ka na vuna e bibi kina na toso vakatotolo.

Ke o tiko ena motoka¶

Kua ni saga mo cici e liu ni tornado ena draki ni cagilaba. Na gaunisala e rawa ni waidranu se tarovi, ka o na sega ni raica yawa. Draiva ki na vale kaukauwa voleka ke rawa vakacegu.

Ke sega na vale:

• Vakatikora na motoka yawa mai na kau kei na uaya ni livaliva.
• Kua ni vakaruru ena ruku ni wavu se overpass. Na cagi e totolo cake kina, ka na ka e lele e curu ena kena maliwa.
• Tiko ena motoka ka vauca tiko na seatbelt. Lolo me ra sobu mai na wini ka ubia na ulu ena ligamu, jacket, se cushion.
• Ke tiko e dua na vanua e lolovira cake vakadodonu mai na gaunisala ka sega ni sinai ena wai, o rawa ni biuta na motoka ka davo ena kea, ka ubia na ulu.

Raica na Ni o tiko e tuba se ena motoka.

Ke o tiko e tuba¶

Curu ki na vale kaukauwa voleka vakatotolo. Ke sega e voleka, davo ena vanua lolovira duadua o rawa ni kunea ka sega ni sinai ena wai, ka ubia na ulu. Tiko yawa mai na kau, pole, motoka, kei na ka e rawa ni vakalutuma na cagi.

Ni oti na vakasalataki¶

Tiko ena nomu vanua ni tornado me yacova ni sa mai oti na vakasalataki se tukuna na ofisa ni sa oti. Qai lesu ki na nomu rumu yaga ni cagilaba, ni cagilaba e lako tikoga. Na vakasalataki ni tornado e rawa ni muri, ena so na gauna e vica ena dua ga na bogi.

Raica na tamata kece. Ke dua e mosi, kacivi na nomu naba ni bula dredre (911 ena United States kei Canada). Na dau veivuke e rawa ni sega ni yaco vei iko me yacova ni malumu na cagi, ka vakayagataka na veivuke taumada ni o waraka. Raica na Ke dua e mosi.

Ke na tornado e rusa na nomu vale, kua ni lako ki tuba mo raica ni sa cagi tikoga na cagilaba. Ke o rogoca na boi ni gas, raica na wire rusa ena loma, se na vale e rusa levu, toso ki na rumu yaga duadua e tu tikoga. Raica na Ke na vale e tekivu na rusa.

Na tabana tale e baleta¶

• Na ka mo cakava ena gauna ni cagilaba
• Ni o tiko e tuba se ena motoka
• Vale yaco
• Rerevaki ni cagilaba
• Vakaraici kei na vakasalataki ni cagilaba