Ke o tiko ena tuba se ena motoka ena gauna ni cagilaba¶

Curu ena gauna oqo ki na vale kaukauwa voleka. Ke sega ni rawa, tiko yawa mai na kau, uaya ni livaliva, kei na wai, ka tiko vakaraviravi.

Na tabana oqo e baleta ira e sega ni yaco ki vale se ki na vale ni vakaruru ni bera ni yaco mai na cagilaba, taifuni, se cagilaba ni tropiki: dau draiva motoka, ira e yava, dau cakacaka, dau lako, dau volivoli, kei ira kece e tiko ena wai.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Curu ena vale kaukauwa. Na vale dina kece e vakacegu cake mai na motoka se na qele dolavi.
2. Tiko yawa mai na wai, kau, kei na uaya ni livaliva.
3. Ni sa tiko ena vanua vakacegu, tiko kina yacova ni tukuna na vakailesilesi ni sa rauta na cagilaba.

Digitaka na vanua vakacegu duadua e rawa ni yaco kina¶

Muria na ivakarau oqo. Digitaka na imatai o rawa ni yaco kina vakacegu.

1. Dua na vale kaukauwa ni concrete, brick, se block: vale ni vuli, vale ni volitaki, hotele, vale ni matanitu, valenibula, vale ni lotu, se vale ni motoka e vuqa na dela
2. Dua na vale ni vakaruru ni matanitu se vale ni toso, ke voleka ka dolavi
3. Dua tale na vale e kaukauwa na lalaga kei na ruru, se mani lailai
4. Dua na motoka, e tu ena vanua vakacegu, ni digidigi ca duadua
5. Dua na vanua lalai ena qele e sega ni sinai ena wai, ni digidigi ca duadua ni muri

Kerea mo curu. Ena gauna ni cagilaba, e vuqa na tamata kei na kabani era na vakacuruma iko. Tukuna vei ira na dau cakacaka ni o vakaruru, ka muria na nodra ivakaro.

Ke o tiko ena motoka¶

Na motoka e sega ni vanua vakacegu ena cagilaba. E rawa ni waidranu, lutu kina e dua na kau, se tosoi ena cagi. Vakayagataka me kauta iko ki na vanua vakaruru, e sega ni me vanua vakaruru.

Vodo vakamalua ki na vale kaukauwa voleka: dua na vale ni volitaki, vale ni petrol e tiko kina e dua na vale, vale ni vuli, vale ni matanitu, se hotele. Vakayagataka na rarama ni mata. Ke na cagi e tosoi iko na motoka se o sega ni raica na sala, tu ena vanua vakacegu, kua ni lako tiko.

Ke sega ni rawa ni yaco ki na vale¶

Tu ena vanua vakacegu duadua e rawa ni kunei:

• Na qele dolavi yawa mai na kau, pou, ivakatakilakila, kei na uaya ni livaliva
• Na qele cecere, yawa mai na uciwai, ditch, drain, kena baravi, kei na vanua lutu ni sala
• Sega ena ruku ni piriji se overpass, ka na cagi e kaukauwa cake kina ka biu ki loma na ka lutu
• Sega ena yava ni dela cecere, tatara ni qele, se vatu cecere, ka rawa ni lutu ena uca levu
• Ena loma ni dela cecere ni vale ni motoka ke o rawa ni yaco kina, yawa mai na yasa dolavi

Ia mai muri:

1. Vakamatea na engine. Kua ni vakacakacakataka me baleta na cagi se katakata ke sogo na vindo, ni na kuvu ni engine e rawa ni soqoni ena loma ke tarovi na paipo ni kuvu ena wai se ka biu.
2. Vakawaqana na hazard light me raica na dau vakabulai.
3. Vesu tiko ena seatbelt.
4. Tiko e ra ni vindo. Vakaloloma se davo ena seat ka ubia na ulu ena coat, taga, se ilokoloko.
5. Text vei dua na vanua dodonu o tiko kina. Wasea na vanua ni talevoni ke rawa.
6. Tiko yacova ni lutu vakadua na cagi ka tukuna na vakailesilesi ni vakacegu.

Ke o tiko ena bus, taxi, se ride share¶

Kerea vei koya e dau draiva me tu ena vale kaukauwa voleka ka curu ki loma. Kua ni tiko ena bus e tu ena waidranu se ena ruku ni kau. Ena bus ni sala balavu, muria na ivakaro ni dau draiva kei na dau cakacaka, ka lako vata kei na ilawalawa ki na vale ni vakaruru ke ra tukuna.

Ke o tiko ena yava¶

Curu ena ka kaukauwa. Dua na vale concrete, na kalawa, se na vale ni motoka e vuqa na dela e rauta. Ke mani vale e sega na livaliva e vinaka cake sara mai na dolavi.

Tiko yawa mai na vanua lalai kei na uciwai, ditch, drain, kei na baravi, ni na wai e cabe vakatotolo. Tiko yawa mai na kau, ni ra lutu mai kina na taba ni kau ka ra bale tale ga. Kua ni lako ena piriji, overpass, kei na vanua dolavi, ka kaukauwa cake kina na cagi. Lako ena yasa ni sala yawa mai na glass ni vale ni volitaki kei na ivakatakilakila.

Ke sega na ka e rawa, davo vakadodonu ena vanua lalai e sega ni sinai ena wai ka ubia na ulu ena liga se ena taga. Toso vakatotolo ke tekivu me soqoni na wai.

Ke o tiko ena cakacaka, ena vale ni volitaki, se ena hotele¶

Tiko ena vanua o tiko kina. Kua ni tovolea mo draiva ki vale ni sa ca na draki. Na lako ki vale e dau na digidigi leqa duadua.

Lako ki loma ni vale, ena dela ruku duadua e sega ni leqa ni waidranu. Tiko yawa mai na glass ni vale ni volitaki, lobby, vanua ni kauta ka biu, kei na rumu levu dolavi e levu na ruru, me vaka na gym, warehouse, kei na vale levu ni volitaki. Na vale lailai ni savasava, kalawa, rumu ni biu, se ofisa ena loma e vinaka duadua.

Muria na dau cakacaka ni vale kei na ituvatuva ni leqa. Text vei ira na nomu vuvale mo tukuna na vanua o tiko kina ka tiko tikoga. Tiko yacova ni tukuna na vakailesilesi ni sa rauta na cagilaba, ke mani rairai e sa malumu, ni o rawa ni tiko ena mata. Raica na Dau lako kei na dau tiko vakalekaleka.

Ke o tiko ena teitei, baravi, se vanua ni tenti¶

Biuta na tenti, vale baravi, kei na vale dolavi. Era sega ni vanua vakaruru. Lako ki na vale kaukauwa duadua e rawa ni yaco kina, me vaka na vale ni teitei, vale ni manumanu ni concrete, se vale ni vuli.

Kua ni tiko ena tuba mo qarava na manumanu se bota ni sa kaukauwa na cagi. Raica na Manumanu levu kei na manumanu ni teitei.

Ke o tiko ena bota¶

O dodonu mo sega ni tiko ena wai. Ke o se rawa ni lako vakacegu ki vanua, cakava ena gauna oqo ka lako ki na vale. Ira kece era vakaisulu na life jacket ena gauna taucoko.

Ke sega ni rawa ni yaco ki vanua:

1. Kacivi na coast guard se na vakabulai ni waitui ena VHF radio channel 16, se kacivi na naba ni bula dredre ena vanua (911 ena United States kei Canada). Tukuna na vanua o tiko kina, na levu ni tamata ena bota, kei na ituvatuva ni bota.
2. Biuta na tamata kece ena life jacket, ka vesu ke tiko na harness.
3. Muria na ivakaro ni dau vakabulai, ka tiko vakaraviravi ena loma ni cabin ke tiko.

Kua sara ni tiko ena bota ena dock se mooring me taqomaka. E rawa ni voli e dua tale na bota. Raica na Bota.

Ni sa tiko ena vanua vakacegu¶

• Text vei dua ena nomu vuvale se itokani mo tukuna na vanua o tiko kina. Na text e dau curu ke sega ni curu na kacivi.
• Biuta na talevoni ena low power mode ka raica ena aua yadua.
• Kunea e dua na rediyo se kerea vei ira na dau cakacaka na itukutuku mai vei ira na vakailesilesi.
• Tiko yawa mai na vindo kei na katuba glass.
• Gunu wai ke tu, ka kerea na veivuke ke o gadreva na wainimate.
• Kua ni lako ki tuba ena gauna malumu. O rawa ni tiko ena mata. Raica na Mata ni cagilaba.

Ke o rogoca na vakasalataki ni tornado, lako ki na dela ruku vakacegu, ki na rumu ena loma, ka taqomaka na ulu. Raica na Tornado ena gauna ni cagilaba.

Ni sa oti na cagilaba¶

Wawa me tukuna na vakailesilesi ni sa rauta na cagilaba ni bera ni o toso tale. Na cagi e rawa ni leqa ena vica na aua, ka na sala e sinai ena ka biu, uaya e lutu, kei na wai.

Ni o toso, vakamalua. Na sala e rawa ni rusa se sinai ena qele, ka na piriji e rawa ni rusa. Vakasamataka na uaya yadua e lutu me tiko kina na livaliva, ka lesu ena sala waidranu yadua. Ke o yawa mai vale, taroga vei ira na vakailesilesi se na dau cakacaka ni vale ni vakaruru na sala e dolavi.

Wilika na Ni sa oti na cagilaba kei na Lesu ki vale ni bera ni o lako.

Na ivakatagedegede e veiwekani¶

• Na ka mo cakava ena gauna ni cagilaba
• Waidranu ena gauna ni cagilaba
• Mata ni cagilaba
• Toso vakacegu
• Ni sa oti na cagilaba