Na savasava ni sa oti na cagilaba kei na mold¶

Na savasava ni sa oti na cagilaba, taifuni, se cagilaba ni tropiki e vuqa na tamata e mosi kina, ka na mold e rawa ni vakavuna e dua na vale waidranu me sega ni bula vinaka ena vica na siga. Na tabana oqo e tukuna na ivakarau ni cakacaka, na ka mo taurivaka kei na ka mo biuta, kei na sala mo vakamamacataka kina na vale ni bera ni tubu na mold.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Vakaisulu e dua na mask N95 se vata kei koya e vakadonuya vinaka, ovaloti ni liga, buutu, kei na ka ni taqomaki ni mata ena gauna kece o taura kina na ka suasua se mold.
2. Tekivu mo vakamamacataka ena siga e lako yani kina na wai. Namaka mo tauri tani se mamaca na ka suasua ena loma ni 48 na aua.
3. Cakacaka ena gauna lailai, gunu wai, ka vakacegu. Na katakata, oca, kei na mosi e vakavuna vuqa na ca ena gauna ni savasava, ka vuqa na tamata era sega ni namaka.

Ni bera ni o tekivu¶

Vakadeitaka ni vale e vakacegu mo curu kina. Wilika taumada na lesu ki vale ke o se sega ni curu ena loma ni vale ni sa oti na cagilaba.

• Wawa me tukuna na vakailesilesi ni vanua oqo e vakacegu.
• Ke o boica na gas, lako tani ka kacivi na kabani ni gas mai tuba.
• Vakamatea na livaliva ena switch levu se breaker, ia ga ke o rawa ni yaco kina ni o tu ena vanua mamaca. Ke o dodonu mo tu ena wai, kacivi e dua na dau ni livaliva (electrician) se na kabani ni livaliva.
• Raica na ceiling e sa sobu, lalaga e kavoro, kei na yavu ni vale e sa toso. Kua ni curu ke raica ni vale e sega ni tudei.
• Taura ni yaloyalo kei na video ni rumu yadua, na laini ni wai, kei na ka e rusa ni bera ni o yavita e dua. Na kabani ni inisiua se na ilawalawa ni veivuke era na gadreva oqo. Raica na inisiua kei na veivuke.
• Kacivi na kabani ni inisiua se na turaga ni vale ni bera ni o tekivu na cakacaka levu, ka taroga na ka era gadreva mai vei iko.

Ke dua na kau e tu ena vale se na uaya e lutu, wilika na kau kei na tarpolini ni bera ni o cakava e dua tale na ka.

Na ivakaisulu ni taqomaki¶

Na waidranu e biuta na wai ca, kemikali, mold, kei na ka mucu. Vakaisulu vakakina ena gauna kece.

• Dua na mask N95 se vinaka cake, vakadonuya vinaka me vaka na ivakaro e tu ena kato. Na mask ni isulu se ni vuniwai e sega ni tarova na kuvu ni mold.
• Ovaloti ni liga kaukauwa me baleta na benu, kei na ovaloti ni liga ni ruba e sega ni curu kina na wai me baleta na ka suasua kei na ka ni savasava.
• Buutu ni ruba se buutu kaukauwa e matolu na kena ruku.
• Matakau ni taqomaki se goggles e sega ni tiko kina na qara ni cagi.
• Isulu ni liga balavu kei na pata balavu.
• Ka ni taqomaki ni daliga ke o vakayagataka na jenereta, pressure washer, se saw.

Savata ena sovu kei na wai savasava ni o mudu, kei na ni bera ni o kana. Biuta na isulu ni savasava ka tani mai na isulu savasava, ka savata ena wai katakata kei na sovu.

Na ivakarau ni cakacaka¶

Na cakacaka ena ivakarau dodonu e vukei iko ena gauna ka tarova mo kua ni savasava rua na gauna na ka e dua.

1. Vakavinakataka me vakacegu. Vakamatea na livaliva, vakadeitaka na gas, vakadeitaka na ivakarau ni vale.
2. Vola. Yaloyalo, video, kei na lisi ni ka e rusa.
3. Kauta tani na wai. Pamu, kauta, savata, ka vakayagataka e dua na vacuum ni wai.
4. Kauta tani na ka suasua. Carpet, ka ni dolo, idavodavo, iyaya suasua, kei na ka kece o na biuta.
5. Dolava na lalaga. Kauta tani na drywall, plasterboard, kei na insulation suasua.
6. Vakamamacataka na ka kece. Cagi, fan, kei na dehumidifier, me tauri e vica na gauna e gadrevi.
7. Savasavataka, qai vakamatea na kidia. Masia taumada na dela kaukauwa, qai vakamatea na kidia ni mate.
8. Raica na mold. Raica ka boica tale ena dua se rua na macawa ni sa oti.

Kauta tani na wai¶

• Kauta se pamu tani na wai tu. Ke dua na basement e se waidranu ka suasua na qele ena tuba, pamu tani e dua na ikatolu ni wai ena siga yadua. Na kena kauti vakatotolo e rawa ni vakavuna me kavoro na lalaga ena kaukauwa ni qele suasua ena tuba.
• Kauta tani na soso ni se suasua, qai savata na dela ena wai savasava ke tu.
• Vakayagataka na pamu kei na pressure washer ni gasoline ena tuba ga, kua ni vakayagataka ena loma se ena garaji. Era vakavuna na carbon monoxide. Raica na vakacegu ni jenereta.

Vakamamacataka vakatotolo na vale¶

Na mold e rawa ni tekivu me tubu ena dua se rua na siga ni sa suasua e dua na dela. Na totolo e bibi cake mai na vinaka sara.

• Dolava na katuba kei na vindo kece ke mamaca cake na cagi ena tuba mai na loma.
• Dolava na katuba ni kabati, drawer, kei na kabati ni isulu.
• Taura cake na carpet kei na ka ni dolo suasua ka kauta ki tuba.
• Kauta tani na baseboard kei na skirting board me curu na cagi ki na loma ni lalaga.
• Vakayagataka na fan kei na dehumidifier ke tiko na livaliva vakacegu. Vakarai na fan ki tuba ni vindo me kauta tani na cagi suasua. Sogota na katuba kei na vindo ni cakacaka tiko na dehumidifier.
• Kauta na ka suasua ki tuba mera mamaca ena siga, se ki na ivunau ni ka biu.

Ena vanua suasua ni tropiki, na cagi ena tuba e rawa ni sega ni mamaca. Dolava ena gauna mamaca duadua ni siga, e dau ena mataka ni bera na sigalevu kei na yakavi, ka sogota ena bogi ke cakacaka tiko na dehumidifier.

Na ka mo taurivaka kei na ka mo biuta¶

Na ka e gunuva na wai e taura na wai ca kei na mold ena kena loma, ka na savasava e sega ni rawa ni yaco kina. Taura na yaloyalo ni ka kece ni bera ni biu, ka volai na yaca ni ka, levu, kei na yabaki ke rawa.

Ke ko sega ni kila, biuta. Baleta na kakana, raica na kakana kei na wai vakacegu.

Yaloyalo kei na pepa¶

Savata vakamalua na soso mai na yaloyalo kei na pepa ena wai savasava. Biuta vakadodonu me mamaca, na matana me rai cake, yawa mai na katakata ni siga. Ke o sega ni rawa ni qarava ena vica na siga, biuta ena taga ni plastic e sogo ka vakabatabatataka ena freezer, ka tarova na mold me yacova ni o rawa. Taura na yaloyalo ni pepa bibi ena gauna oqo, ke ra sega ni bula.

Kauta tani na lalaga suasua kei na insulation¶

Na drywall, plasterboard, kei na insulation e gunuva na wai ka taura voli ki na kau se na kaukamea ena kena daku. Na wai e cabe cake vakakina ena cake ni laini ni wai e rairai.

• Tatara na lalaga ena sega ni lailai mai na 30 na sentimita (12 na inisi) ena cake ni laini cecere duadua ni wai, wavokita taucoko na rumu waidranu. Ke suasua cake, tatara cake. So na ofisa ni bula era vakasalataka na 30 ki na 60 na sentimita (12 ki na 24 na inisi).
• Kauta tani na insulation suasua kece ka biuta ena taga.
• Biuta na lalaga me dolavi me yacova ni mamaca na kau ni o tara. Dua na meter ni suasua, ke o rawa ni kerea e dua, e tukuna dina.

Na lalaga concrete block, brick, kei na vatu, e vuqa ena Caribbean, Latin America, kei na vuqa na Asia kei Africa, e sega ni gadrevi me tatara. E dede sara me mamaca. Masia, savata, biuta na cagi me cici tiko, ka wawa ni bera ni o boroya se plaster.

Savasava, ia mai muri vakamatea na kidia¶

Na savasava kei na vakamatei ni kidia e rua na ivakarau duidui. Na ka ni vakamatei kidia e sega ni cakacaka ena dela duka.

1. Masia na dela kaukauwa ena sovu kei na wai me kauta tani na soso kei na duka.
2. Savata ena wai savasava.
3. Vakamatea na kidia ena dela e tara na waidranu, me vaka na dela, na teveli, kei na lalaga o na taurivaka, ena ka ni vakamatei kidia ni vale se na bleach e vakarautaki me vaka na ivakaro ni kato. Biuta me suasua ena gauna e tukuna na kato.
4. Biuta na ka kece me mamaca vakaoti.

Baleta na mold e rairai ena dela kaukauwa, vakayagataka e sega ni cake mai na 250 na mililita ni bleach ni vale ena 4 na lita ni wai (1 na kapu ena galoni yadua). Na kaukauwa cake e sega ni vinaka cake. Vakaisulu ovaloti ni liga kei na ka ni taqomaki ni mata, ka dolava tiko na vindo.

Mold¶

Na mold e rairai me vaka na ka vuluvulua, lolo, se vakatikitiki ena loaloa, drokadroka, dravudravua, vulavula, se rokarokadamu, ka dau boi ca ni bera ni o raica. E tubu ena ka kece e tiko suasua, ka tubu tiko ena daku ni lalaga, ena ruku ni dela, kei na loma ni iyaya.

• Savasavataka na vanua lailai ena dela kaukauwa ena sovu kei na wai, biuta me mamaca, ia mai muri vakayagataka na bleach ke o gadreva.
• Biuta na iyaya e gunuva na wai e tiko kina na mold, me vaka na wall board, ceiling tile, carpet, kei na idavodavo.
• Kua ni paint, caulk, se plaster ena dela ni mold. E tubu tiko ena ruku.
• Kua ni vakayagataka na vacuum ni vale se na sasa ena mold. E rua ga e vakasavuya na kuvu ni mold ena vale kece.
• Raica tale ena dua se rua na macawa ni sa oti. Ke lesu tale mai na mold, e dua tiko na ka e suasua.

Ke mold e tara na dua na vanua e levu cake mai na 1 na mita sikuea (10 na foot sikuea), kerea na veivuke mai vei e dua na tamata kila se na ilawalawa ni dau veivuke ka dau cakava.

Na wasea ni ka biu¶

E vuqa na matanitu ni vanua era kau mai na motoka duidui baleta na ka biu duidui. Ke o vakaliuci na ivunau, era rawa ni tu e vica na macawa. Biuta na ka biu ena veisala se ena tutu ni sala, e sega ni tu ena sala, ka yawa mai na drain, hydrant, meter, kei na uaya ni livaliva.

Vesuka na katuba ni refrigerator kei na freezer ena tape me sogo, se kauta tani na katuba, me kua ni sogoti kina na gone. Kua ni vakama na ka biu volekata ki na vale, ka kua sara ni vakama na plastic, kau e vakabulai ena wainimate, se kemikali. Na wepsaiti se na redio ni matanitu ni vanua e tukuna na sala kei na gauna mo biuta kina na ka biu. Na ivakaro e duidui ka veisau ni sa oti na cagilaba yadua.

Septic tank, vei, kei na vale lailai ni qara¶

• Septic tank. Kua ni vakayagataka na toilet se na drain ena gauna e waidranu kina na qele volekata ki na tank. Vakadeitaka me raici na septic tank ni bera ni o vakayagataka tale ke sa tara na wai.
• Vei. Nanuma ni na vei waidranu e sa dukadukali. Kua ni gunu mai kina me yacova ni vakasavasavataki ka dikevi. Na ofisa ni bula ena vanua e rawa ni vakamacalataka na sala.
• Vale lailai ni qara. Na vale lailai e waidranu e rawa ni vakasavuya na wai ca. Tarova na gone mera kua ni voleka, ka muria na ivakasala ni bula ni vanua ni bera ni vakayagataka tale.

Na gauna mo kacivi kina e dua na dau cakacaka¶

Dua na so na cakacaka e levu cake mai vei ira na vale e tu kina ga na ivakamamaca (mop) kei na vacuum ni wai. Kerea na veivuke ke:

• Na mold e tara e dua na vanua levu, se e lesu tale ni sa savasava.
• Na wai ca e lesu mai ki loma ni vale.
• Na panel ni livaliva, wiring, se na outlet e sa suasua. E dua na dau ni livaliva (electrician) me raica ni bera ni lesu mai na livaliva.
• Na air conditioning se na ivakarau ni katakata se na paipo e waidranu. Na vakayagataka e rawa ni vakacici na mold ki na rumu kece.
• Na water heater, stove, se na furnace ni gas e tu ena ruku ni wai.
• Na vale e sa rusa na ituvatuva.

Raica na lisenisi ka taura na iyalayala ni isau e volai ni bera ni o yalataka. Wilika taumada na tarovi ni lasu.

Qaravi iko ena gauna ni cakacaka¶

Na savasava e cakacaka bibi ni yago, e dau ena katakata ka sega na livaliva. Na mate ni uto, heat stroke, kei na mosi e dau yaco.

• Cakacaka ena mataka sara ni se batabata kei na yakavi, ka vakacegu ena ruku ni kau ena sigalevu.
• Gunu wai ni bera ni o via gunu, ka gunu tiko.
• Vakacegu vakavuqa, ka mudu ke o vakamatabogi, tauvimate, se sautaninini.
• Savasavataka ka ubia vakatotolo na mavoa yadua. Raica na leqa ni bula me kila na ivakatakilakila ni veitauvi ni mavoa (infection) kei na gauna e rawa ni gadrevi kina na tetanus shot.
• Biuta e dua na gauna ni vakacegu ena siga yadua, kana kakana dina, ka moce.

Taura na veivuke mai vei ira na wekada kei na ilawalawa ni dau veivuke. Na lesu ki na bula vinaka e vica na vula, ka na vale ena tiko tiko ena mataka. Na tabana ni vakacegu ni yalo e tukuna e vuqa tale na ka baleta na tiko ena gauna balavu.

Na ivakatagedegede e veiwekani¶

• Lesu ki vale ni sa oti na cagilaba
• Leqa ni bula ni sa oti na cagilaba
• Kau lutu, chainsaw, kei na tarpolini ni ruru
• Na kerekere ni inisiua kei na veivuke ni leqa levu
• Tarovi ni lasu ni sa oti na cagilaba