Vakarautaki ni cagilaba vei ira na qase, malumalumu, kei na gadrevi vakavuniwai¶

Na hurricane, na taifuni, kei na cagilaba ni tropiki e dua ga na ituvaki ni cagilaba, e duidui na yaca ena veisoso. Na ka kece ena ivola oqo e baleta kece.

Na naba ni bula dredre e duidui ena veimatanitu. Na naba, na tabana ni matanitu, kei na veivuke e duidui ena veimatanitu kece. Na nomu tabana ni vanua e tiko kina na naba ni bula dredre, na ofisa ni mara, kei na ivakamacala ni vale ni vakaruru ena vanua o tiko kina. Kunea na tabana ni nomu vanua.

Na tabana oqo e vukei iko mo vakarautaka na cagilaba, taifuni, se cagilaba ni tropiki ke o qase, e malumalumu, vakayagataka na iyaya vakavuniwai ni livaliva, se gadreva na qaravi ena siga yadua, se dua o qarava. Na kena ibalebale lekaleka: vakarautaka na veivuke kei na livaliva ni leqa ni bera ni vula, ka toso mai liu cake mai vei ira tale.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

Lesitataka ena gauna oqo. Sainitaka ena lesitataka ni nomu ofisa ni bula dredre ena vanua baleta ira e gadreva na veivuke, kei na lisi ni kabani ni livaliva ni vuniwai se ni bula.
Tuvatuvataka na livaliva kei na wainimate me rauta e sega ni lailai mai na dua na macawa. Kila e vica na aua e cici kina na iyaya yadua ena batiri, ka taurivaka na wainimate me rauta e sega ni lailai mai na rua na macawa vei wainimate yadua ena vanua e rawa ni taura.
Lewa nomu gauna mo toso. Ke o gadreva na livaliva, lift, se dau qarava mo vakacegu, toso ena imatai ni vakaraici se ivakasala vakadodonu, e sega ni ena vakasalataki mudu.

Toso mai liu: na lawa bibi duadua¶

Ira e gadreva na veivuke era vakacegu cake ke ra toso mai liu, ena siga, ni bera ni sinai na sala ka sogo na veiqaravi. Na valenibula, vale ni wainimate, kei na ilawalawa ni qaravi ena vale era dau vakamudu na cakacaka e dua na siga se levu cake ni bera ni yaco na cagilaba. Na bus kei na toso ni veivuke e gadreva na gauna me yaco kina vei iko.

Lewa o ga nomu gauna ena gauna oqo ka volai. Vei ira vuqa e gadreva na veiqaravi vakavuniwai, na gauna oqo e na imatai ni vakaraici se vakasalataki ena nomu vanua, se ni solia taumada na vakailesilesi na ivakasala vei ira e malumalumu mera toso. Ena vuqa na vanua, na vakailesilesi era kerea na qase kei na malumalumu mera toso ni bera ni ivakaro levu. Ena Philippines, India, kei Bangladesh, me kuri, na vakailesilesi ni vanua kei na dau veivuke era dau kauta ira ki na vale ni vakaruru ni cagilaba taumada.

Na veivuke e rawa ni sega ni yaco ena gauna ni cagilaba

Ni sa kaukauwa na cagi me vaka na cagilaba, na dau vakabulai kei na ambulance era dau sega ni lako ki tuba yacova ni malumu. Tuvatuvataka me vaka e sega ni dua e rawa ni yaco ki iko mai na gauna e cabe kina na cagi yacova ni vica na aua ni sa malumu.

Lesitataka ni bera ni vula¶

E vuqa na matanitu ni vanua era taurivaka e dua na lesitataka ni sala vakadonuya ni tamata era na gadreva na veivuke ena leqa. E vuqa na yaca: special needs, medical needs, vulnerable persons, se functional needs registry. Na lesitataka e dau sega ni saumi. E sega ni vakadeitaka na vakabulai, ia e tukuna vei ira na dau veivuke na vanua o tiko kina kei na ka o gadreva.

Taroga vei nomu ofisa ni bula dredre ena vanua (county, parish, municipality, district, se barangay) ke tiko e dua na lesitataka, ka sainitaka.
Taroga vei nomu kabani ni livaliva baleta e dua na lisi ni vuniwai, bibi, se ni iyaya ni bula. Ena Australia, me kuri, ira era vakayagataka na iyaya ni bula era lesitataka vei ira na kabani ni livaliva.
Taroga vei nomu kabani ni wai na ka dua ke o vakayagataka na dialysis ena vale.
Taroga ke tiko ena nomu vanua e dua na toso ni veivuke se kauta vei ira e sega na motoka.
Lesitataka tale ena yabaki yadua, ka vakavoui na lesitataka ke veisau na nomu gadrevi.

Ena United States, taroga vei nomu ofisa ni bula dredre ena vanua ni county, se kacivi 211, baleta na sala mo lesitataka kina. Na tiko ena lisi ni kabani ni livaliva e sega ni kena ibalebale ni na lesu liu vei iko na livaliva. E vukea na kabani mera kila o cei e tiko ena leqa, mo gadreva tikoga nomu livaliva ni leqa.

Iyaya vakavuniwai e gadreva na livaliva¶

Ke e dua na ventilator, oxygen concentrator, CPAP se BiPAP, suction machine, pamu ni kana se infusion, nebulizer, wilivili ni livaliva, se moce ni livaliva e taqomaka iko, tuvatuvataka ke sega na livaliva e vica na siga se balavu cake. Ni sa oti na cagilaba kaukauwa, na sega ni livaliva ni dua na macawa se levu cake e dau yaco, ka so na yanuyanu era sega ni tiko kina na livaliva ena vica na vula.

Kila na ka o tiko kina¶

Vakasinaitaka na tebolo oqo vei iyaya yadua ka taurivaka vata kei nomu ituvatuva. Nomu dau volitaki iyaya se vuniwai e rawa ni vukei iko.

Iyaya	Livaliva e gadreva	Aua ni batiri	Batiri tale	Ituvatuva ni leqa
Ivakaraitaki: oxygen concentrator	Watt, mai na kato	Aua ni charge vakasinaiti	E vica	Tank, ia mai muri vale ni vakaruru

Taroga vei nomu dau volitaki e vica na aua e cici kina na iyaya yadua ena batiri, ka rawa ni kunei na batiri tale.
Taroga ke rawa ni vakayagataka na iyaya ena charger ni motoka se inverter, ka volitaka na uaya dodonu ena gauna oqo.
Taroga vei nomu vuniwai na ka mo cakava ke mudu na iyaya, kei na gauna balavu cava o rawa ni tiko ka sega.
Volai na naba ni talevoni ni dau volitaki ni 24 na aua, kei na model kei na naba ni serial ni iyaya yadua.
Volai na charger kei na uaya yadua ena iyaya e vakayagataki kina.

Livaliva ni leqa¶

Batiri tale. Na sala rawarawa duadua. Biuta me charge ka tovolea ena veivica na vula, ni na batiri makawa e taura lailai na charge.
Portable power station. Na batiri levu e charge tale e vakacegu me vakayagataki ena loma. Raica ni watt ni kena livaliva e levu cake mai na nomu iyaya, ka rawa ni charge ena solar panel se motoka.
Motoka. Na motoka e rawa ni charge na batiri ena charger se inverter, ia ena tuba ga ena cagi, ka kua ni cakava ena garaji.
Jenereta. Na jenereta ni fuel e rawa ni vakayagataka na iyaya balavu cake, ia ena tuba ga, e sega ni lailai mai na 6 na mita (20 na foot) mai na katuba, vindo, se vent. Kua ni vakayagataka ena vale, garaji, carport, se balcony. Raica na Vakacegu ni jenereta.
Vanua e tiko kina na livaliva. Ke sega ni rawa na nomu livaliva ni leqa ena sega ni livaliva balavu, nomu ituvatuva e vale ni vakaruru vakavuniwai, valenibula, se vale ni wekada ena tuba ni vanua cagilaba. Vakarautaka ni bera ni vula.

Ni sa solia na vakaraici se vakasalataki taumada, charge na iyaya kece, batiri tale, kei na power bank me sinai. Biuta me charge yacova ni lutu na livaliva.

Na carbon monoxide e vakamatea ena malumu

Kua ni vakayagataka na jenereta, charcoal grill, se camp stove ena loma se vanua e sogo vakalailai. Na carbon monoxide e sega ni boi se roka, ka mosi taumada na qase kei ira e tiko kina na mate ni uto se yarayara. Biuta e dua na alarm ni carbon monoxide ni batiri ena vanua o moce kina.

Oxygen¶

Ke o vakayagataka na oxygen, vakarautaka baleta na cabeti ni livaliva kei na berabera ni kauta mai ni tank, ni na dau volitaki era sega ni draiva ena gauna ni cagilaba.

Taroga vei nomu dau volitaki mo solia na tank ni compressed oxygen e rauta mo cakava vica na siga ka sega na livaliva, kei na gauna e vica na aua e tu kina yadua ena nomu levu ni cici.
Taroga baleta na batiri tale ni portable concentrator.
Taurivaka na tank me duru, vakaduruka me kua ni lutu, ka yawa mai na katakata kei na siga.
Taurivaka na oxygen e sega ni lailai mai na 3 na mita (10 na foot) mai na buka, kandra, stove ni gas, heater, kei na jenereta, se yawa cake ke kaya nomu dau volitaki.
Kua ni vakakuvu sikaleti, se vakadonuya e dua me vakakuvu sikaleti, ena vanua voleka ki na oxygen.
Biuta na tubing kei na cannula tale ena nomu ivakarau ni lako.
Tukuna vei nomu dau vakamatei buka se ofisa ni bula dredre ena vanua ni oxygen e vakayagataki ena vale.

Na kandra kei na oxygen e vakavuna na buka ke tiko vata, mo vakayagataka na rarama ni batiri ena gauna ni sega na livaliva. Ke tekivu na buka, kua ni vakamatea. Sogota na oxygen ke rawa vakatotolo, ka lako tani.

Dialysis¶

Na dialysis e sega ni rawa ni wawa me oti na cagilaba, mo na veivosaki kei na nomu vale ni dialysis e na ikalawa bibi duadua.

Taroga vei nomu vale ni dialysis na nodra ituvatuva ni cagilaba. E vuqa era toso na tauvimate ki na gauna ni qaravi e liu cake ni bera ni cagilaba.
Kunea na yaca kei na naba ni dua tale na vale ni dialysis voleka ki na vanua o na toso kina.
Vakadeitaka ni nomu vale ni dialysis e tiko kina nomu naba vou ka kila na vanua o lako kina.
Taroga vei nomu timi ni qaravi na kakana ni leqa vei ira na tauvimate ni dialysis, ka taurivaka na kakana.
Biuta na itukutuku ni nomu qaravi, ivola vou ni vakadidike, kei na lisi ni wainimate ena nomu ivakarau ni lako, vata kei na wainimate yadua me rauta e sega ni lailai mai na tolu na siga, ka levu cake ke rawa.

Ke o sega ni lako ki dua na siga, na kakana ni leqa e vakadodonu e vakamalua na vakalevu ni wai, potassium, kei na ka ca ena yago yacova ni rawa ni qaravi. E vakalailaitaka sara na wai, e dau rauta na 500 na ml (2 na kapu) ena siga. Nomu timi ni kidney e solia na ivakarau e vinaka vei iko, mo muria nodra naba ke duidui.

Ke o vakayagataka na dialysis ena vale, taroga vei nomu timi na sala mo cakava na veisau ena liga ka sega na livaliva, ka taurivaka na iyaya me rauta e sega ni lailai mai na rua na macawa. Taroga vei nomu kabani ni wai kei na livaliva mera biuta iko ena nodra lisi ni bibi.

Ena United States, na Kidney Community Emergency Response e vukea na tauvimate mera kunea e dua na vale ni dialysis e cakacaka ena leqa levu. Taroga vei nomu vale ni dialysis na nodra itukutuku ni veitaratara.

Wainimate e gadreva na batabata¶

Na insulin, vuqa na biologic injection, so na wai ni mata, so na antibiotic wai, kei na so na wainimate ni fertility kei na tubu e gadreva na refrigerator. Tuvatuvataka baleta na vica na siga ka sega.

Taroga vei nomu dauvakadidike wainimate na wainimate cava e gadreva na batabata, ka e vica na aua e rawa ni tu ena draki ivakarau.
Taurivaka e dua na kato batabata lailai kei na vuqa na ice pack e rawa ni vakayagataki tale, se kato ni batabata ni lako e cakava baleta na insulin.
Vakabatabatataka na ipoto wai ni bera ni cagilaba me ice. Vivigi ena isulu me kua vakadua ni tara vakadodonu na wainimate na ice.
Volai na gauna e lutu kina na livaliva, mo kila e vica na aua e katakata kina na wainimate.

Insulin. Na US Food and Drug Administration e kaya ni vuqa na insulin ena vial se pen taumada e rawa ni biu ka sega ni refrigerator ena maliwa ni 15 kei na 30°C (59 kei na 86°F) ena yacova na 28 na siga. Wilika na ivola ni nomu ka, ni so e duidui. Taqomaka na insulin mai na siga katakata, kua vakadua ni laiva me ice (freeze), ka kua ni vakayagataka na insulin e sa ice. Biuta na insulin ni pamu e sa katakata cake mai na 37°C (98.6°F).

Ke o dodonu mo vakayagataka na insulin e sa katakata, raica na suka ni dra vakavuqa ka veisautaka ena gauna e rawa. Kua ni veisautaka na ituvatuva ni insulin ke sega ni ivakasala vakavuniwai ke rawa ni tarova. Ke dodonu mo veisautaka, raica vakavuqa na suka ni dra ka raica e dua na vuniwai ena gauna e rawa.

Wainimate kei na iyaya vakavuniwai¶

Taurivaka na wainimate kei na iyaya vakavuniwai me rauta e sega ni lailai mai na rua na macawa. Na vale ni wainimate e rawa ni sogo ni bera ni cagilaba ka tu sogo vica na siga ni sa oti.

Taroga vei nomu vuniwai kei na dauvakadidike wainimate na sala mo cakava e dua na ivurevure ni rua na macawa. So na kabani ni inisiua kei na ivakarau ni bula era vakadonuya na refill mai liu ni sa solia na vakaraici ni leqa.
Taurivaka na wainimate ena kato taumada ni yaca, ena taga e sega ni curu kina na wai.
Taurivaka e dua na lisi volai ni wainimate kece: yaca, levu, gauna, na yaga, o cei e solia, kei na allergy.
Biuta na iyaya ni rua na macawa: syringe, test strip, lancet, catheter, ostomy supply, dressing, iyaya ni incontinence, glove ni liga, kei na iyaya ni kana.
Biuta na matailoilo tale kei na batiri ni ka ni daliga kei na glucose monitor.
Taurivaka e dua na copy ni nomu lisi ena pepa kei na yaloyalo ena talevoni.

Raica na Iyaya vakavuniwai kei na veivuke taumada baleta na lisi ni kato taucoko.

Toso¶

Na lako tani e dredre duadua vei ira vuqa e vakayagataka na wilivili, walker, se scooter, se sega ni rawa ni kalawa.

Taurivaka na wilivili ni livaliva se scooter me charge, ka kila e vica na kilomita e rawa kina ena dua na charge.
Taurivaka e dua na wilivili ni liga malumu ni leqa ke rawa.
Taurivaka na patch kit ni tire se sealant kei na pamu lailai baleta na tire ni wilivili.
Taurivaka e dua na cane, walker, se cushion tale ena motoka se volekata ki na katuba.
Vulici rua na tamata na sala mo lobia, laveta, kei na vakayagataka nomu wilivili, kei na vukei iko ena veisau ka sega na lift.
Tape na ivakasala rawarawa ena ivola ena nomu iyaya.
Vakarautaka na kauta ni dodonu ena gauna oqo: dua na wekada e tiko e dua na motoka dodonu, taxi dodonu, se na toso ni veivuke ni vanua.

Na lift e sogo ni lutu na livaliva ka rawa ni tu vica na siga. Ke o tiko ena cake ni dela ni qele ka sega ni rawa ni kalawa, toso ni bera ni cagilaba. Raica na Vale cecere kei na condominium.

Rogo¶

Na vakasalataki ni cagilaba e dau yaco ena siren, rediyo, se kacivi ni talevoni, mo vakarautaka na vakasalataki o rawa ni taura.

Waqaca na vakasalataki ni leqa ena talevoni vata kei na vibration kei na flash, ke solia na nomu matanitu.
Lesitataka ena vakasalataki ni text se email mai vei ira na ofisa ni bula dredre ena vanua kei na tabana ni draki.
Taurivaka e dua na rediyo ni vakasalataki ni draki vata kei na text display kei na vakasalataki e mata se vibrate (NOAA Weather Radio ena United States).
Taroga e dua ena nomu ilawalawa ni veivuke mera text vei iko na vakasalataki kei na ivakaro ni toso kece.
Biuta na batiri tale ni daliga, se charger e cakacaka ena batiri.
Biuta e dua na peni, notepad, kei na kadi e tukuna ni o didivara se rogo lailai kei na sala o veitaratara kina.
Biuta e dua na lantern ni batiri me rawa ni dikeva na gusu se vosa ni liga ena butobuto.

Rai¶

Volai na iyaya ena vola levu se braille, ka biuta ena vanua dua ena yabaki yadua.
Taurivaka e dua na copy ni rogo se vola levu ni nomu ituvatuva kei na lisi ni wainimate.
Taurivaka e dua na cane tale, kei na rediyo e vosa se e levu na display.
Lako ena nomu sala ki na vale ni vakaruru se katuba ni nomu vale vata kei na dua e vukea ni bera ni vula.
Taroga vei nomu ilawalawa ni veivuke mera vakasalataka vei iko na ka biu, wai, kei na kalawa e sa yali ni sa oti na cagilaba.

Yaloyalo e yali, dementia, kei na bula ni yalo¶

Na veisau ni ivakarau, ririko, kei na butobuto e rawa ni vakacaca na veilecayaki kei na rere.

Biuta na ka kilai: yaloyalo, blanket, sere, kei na kakana e taleitaka.
Solia vei koya e dua na bracelet se kadi ID e tiko kina na yaca, mate, kei na naba ni talevoni.
Taurivaka e dua na yaloyalo vou ena talevoni ke ra veiyalani.
Kauta na headphone se earplug baleta na ririko, kei na rarama ni bogi.
Tukuna vei ira na dau cakacaka ni vale ni vakaruru na leqa ni dro se na ka e vakavuna ena gauna e yaco kina.

Manumanu ni veiqaravi¶

Kauta na kakana ni manumanu, wai, bowl, wainimate, ivola, harness, kei na iloloko ni ka biu me rauta e sega ni lailai mai na rua na macawa. Ena United States, na manumanu ni veiqaravi e vakadonuya mera tiko ena vale ni vakaruru ni matanitu kei na hotele. Na lawa baleta na manumanu ni veiqaravi kei na veivuke e duidui ena so tale na matanitu, mo taroga vei nomu ofisa ni bula dredre ena vanua ni bera ni vula. Raica na Toso vata kei na manumanu.

Ira na dau qarava¶

Ke o qarava e dua, nomu ituvatuva e dodonu me cakacaka ke o tauvimate, sogoti, se sega ni rawa ni yaco kina.

Volai e dua na pepa ni qaravi: ivakarau ni siga yadua, wainimate kei na gauna, sala mo toso kina, sala e cakacaka kina nodra iyaya, na ka e vakavuna na leqa, kei na nodra vuniwai.
Digitaka e dua na dau qarava tale ka vakamacalataka vua na pepa ni qaravi ena matana.
Taroga vei nomu lawalawa ni qaravi ena vale na nodra ituvatuva ni cagilaba. Na dau veivuke era dau vakamudu na veisiko e dua na siga se levu cake ni bera ni cagilaba, mo tuvatuvataka o cei e qarava ena siga oqo.
Vakadonuya o cei e toso tamata, ki vei, ka ena gauna cava.
Biuta kei na nomu wainimate kei na iyaya. Dua na dau qarava e tauvimate e sega ni rawa ni vukei.

Ke e tiko e dua ena vale ni qaravi qase, vale ni qaravi, se assisted living, taroga ena gauna oqo vei dau cakacaka na vanua era lako kina na tiko ke toso na vale, na sala era kilai kina na vuvale, kei na sala e lako kina na wainimate kei na ivola. Solia vua na vale nomu naba vou kei na nomu tamata ni veitaratara ena tuba ni yasayasa.

Ilawalawa ni veivuke vakatamata¶

Digitaka e sega ni lailai mai na tolu na tamata ka ra vakadonuya mera raici iko ni bera, ena, kei na muri ni cagilaba. Biuta e sega ni lailai mai na dua na wekada e voleka ka rawa ni lako yani.

Solia vei yadua e dua na copy ni nomu ituvatuva, lisi ni wainimate, kei na ki tale.
Vakaraitaka vei ira na vanua e tiko kina nomu iyaya kei na sala e cakacaka kina.
Vakadonuya na gauna ni raici iko, kei na ka era cakava ke o sega ni isau.
Kerea na veivuke ena cakacaka dredre: shutter, kauta ni wai, kei na vakasinaitaki ni motoka.
Kua ni vakararavi ga vei dua. E rawa ni tiko vei koya na leqa.

Raica na Tiko ena veitaratara baleta na sala mo veitaratara kina ke sega na kacivi.

Ena vale ni vakaruru¶

Na vale ni vakaruru ni matanitu ena vuqa na matanitu e dodonu mera taurivaka na tamata e malumalumu, ia era sinai, ririko, ka lailai na vanua vakatabakidua. So na vanua era dolava vakakina na vale ni vakaruru vakavuniwai vata kei na nasi kei na livaliva baleta na iyaya, e dau baleta ira e sa lesitataka.

Taroga vei nomu ofisa ni bula dredre ena vanua na vale ni vakaruru e rauta nomu gadrevi, kei na ke tiko kina na livaliva baleta na iyaya.
Kauta na wainimate, iyaya, charger, kei na extension cord.
Tukuna vei ira na dau cakacaka nomu gadrevi ena gauna oqo ni o yaco.
Kauta e dua na dau qarava ke o gadreva. Ena vuqa na vanua, na dau qarava e rawa ni tiko vata kei iko.

Na vale ni vakaruru vakavuniwai e sega ni valenibula. Ke o gadreva na qaravi ena valenibula, nomu vuniwai kei na vakailesilesi ni vanua e dodonu mera vakarautaka ni bera ni cagilaba. Raica na Vale ni vakaruru ni matanitu.

Ni sa oti na cagilaba¶

Vei ira na qase kei na gadrevi vakavuniwai, na siga ni sa oti na cagilaba e rawa ni leqa cake mai na cagilaba. Na katakata, sega ni livaliva, kakana e ca, kei na wainimate e mudu e dau levu vakatotolo.

Raica nomu ilawalawa ni veivuke ka kerea mera raici iko.
Tiko batabata. Na katakata ke sega na fan se air conditioning e leqa levu vei ira na qase. Raica na Vakacegu ni katakata ni sa oti na cagilaba.
Gunu na wai vakacegu ka gunu na wainimate ena gauna dodonu.
Ke dua na iyaya se wainimate e sa voleka ni mudu, lako ki na vale ni vakaruru, valenibula, se vanua ni vakabatabatataki ni bera ni leqa.
Baleta na mosi ni sere, dredre ni cegu, se veilecayaki vakasauri, kacivi na naba ni bula dredre ena vanua (911 ena United States kei Canada), se lako ki na valenibula voleka ke sega na talevoni.