Manumanu levu kei na hosi ena gauna ni cagilaba¶

Na tabana oqo e vukei iko mo taqomaka na hosi, bulumakau, bulumakau ni wai (buffalo), me, sipi, vuaka, kei na toa ni sa rerevaki na cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki. Na manumanu levu e dede cake na nodra toso mai vei ira na manumanu ni vale, ka na ivakatulewa bibi ena tabana oqo e dodonu me lewa ena vica na siga ni bera, ka sega ni vica na aua.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Lewa nikua, vei na ilawalawa yadua ni manumanu, ke o na toso se vakaruru ena nomu qele, ka biuta na gauna ni toso.
2. Maroroya na kakana kei na wai me rauta e sega ni lailai mai na dua na macawa, rua na macawa ke rawa, ena vanua cecere ka mamaca.
3. Biuta na yaca kei na naba ni telefoni ena manumanu yadua ena sala e dei ena cagi kei na wai.

Ke sa voleka na cagilaba¶

Cakava na lisi oqo ena tuvatuva, me vaka e rawa na gauna:

• Raica na ivakarau kei na nomu vanua me toso mai. Ke na nomu qele e tiko ena vanua ni waitui cabe, tuvanaka mo toso na manumanu, se dola vei ira na vanua cecere duadua o taukena.
• Ke o toso na manumanu, tekivu nikua. Na trailer e dodonu mo biu mai na gaunisala ni bera ni yaco na cagi kaukauwa.
• Sinaita na trough, tank, drum, kei na kontena savasava kece ena wai.
• Toso na kakana, hay, kei na wai ni mate ki cake mai na floor, ena vanua e ubi, ka yawa mai na waidranu.
• Biuta na naba ni telefoni ena manumanu yadua ka taba.
• Toso na chemical, kasoline, kei na sore ni kau e qaravi ena kemikali me yawa mai na waidranu kei na manumanu.
• Kau tani na sheet ni metal, uaya, kei na yaya e sega ni vaqiri mai na yard kei na lawa.
• Vakacauta na telefoni, vakasinaita na fuel ni jenereta, ka dikeva.
• Kauta iko kei na nomu matavuvale ki na vale kaukauwa ni bera ni cabe na cagi.

Toso se vakaruru: lewa vakatotolo¶

Na toso ni manumanu levu e gadreva na trailer, kasoline, dau draiva, kei na vanua e sa vakadonuya me ciqoma na manumanu. Ke o waraka na ivakaro ni toso, e dau sa bera sara me toso vakacegu na manumanu levu.

Vakayagataka oqo mo lewa:

Biuta nikua na nomu gauna ni toso. Na extension service ni US, era veivuke vei ira na dau teitei, era tukuna mo toso na hosi e sega ni lailai mai na 72 na aua ni bera ni namaki na cagilaba, ka so era tukuna mo kua ni mai muri cake mai na 48 na aua ni bera ni cagi ni cagilaba. Na kauta ni trailer cecere e rerevaki ena cagi e 65 na km/h (40 na mph), ka na timi ni leqa e rawa ni mudu na nodra draiva ena cagi kaukauwa vakaoya.

Ena United States, na vakaraici ni cagilaba e kena ibalebale ni draki ni cagilaba e rawa. E yaco e 48 na aua ni bera ni namaki na cagi kaukauwa ni cagi levu ni tropiki, e 63 na km/h (39 na mph). Ke o tuvanaka mo toso, lako ni bera ni vakaraici, se ena gauna ni sa tukuna. Ena matanitu tale, vakayagataka na vakasalataki taumada dina ni cagilaba se taifuni ena nomu vanua. Raica na vakaraici kei na vakasalataki ka dikeva na nomu vanua me toso mai.

Toso na manumanu¶

Na vanua mo kauta kina¶

Na showground, fairground, equestrian center, sale yard, auction barn, kei na koronivuli ni teitei e dau dola me vale ni toso ni manumanu levu. Taroga na nomu ofisa ni teitei ni bera ni gauna na vanua e rawa ni dola kei na sala ni lesi.

Na teitei se itokani e tiko na vanua yawa ena loma ni vanua e dau vinaka duadua. Vakadeitaka nikua na ivakaro: levu cei na manumanu, ena dede vica, kei na o cei e solia na kakana kei na wai. Toso na manumanu yawa ena loma ni vanua ka cecere, mai na vanua ni surge kei na waidranu, ka sega ni koro tarava ga ena baravi.

Kauta:

• Na ivola ni bula kei na ivola ni vaccine. Ena United States, vuqa na vanua kei na yasana e kerea e dua na test ni negative Coggins ni hosi e vou.
• Na parmit ni toso se ivola ni ID e kerea na nomu matanitu. Ena Australia, na bulumakau kei na manumanu tale e gadreva na tag kei na ivola ni toso ni national livestock ID system.
• Kakana, wai, bakete, kei na wai ni mate ena dua na macawa se levu cake.
• Halter, lead rope, kei na ivakarau ni veivuke taumada.

Dikeva na trailer kei na motoka¶

Dikeva na trailer ena tekivu ni gauna ka lesu ni sa vakasalataki e dua na cagilaba.

• Na taya, vata kei na spare, e sinai ni cagi ka sega ni qara.
• Na rarama, brake, kei na hitch e dikevi vata kei na motoka e dre.
• Na board se mat ni floor e raici ke ca.
• Na motoka e dre e sinai ni kasoline, vata kei na kasoline e vo ena kontena vakadonuya.
• E dua na halter kei na lead rope vei na manumanu yadua, vata kei na wai kei na hay ni lakolako.

Vulica na vakacurumi ni bera ni gauna. Na manumanu e sega ni curu e rawa ni vakacacani na aua o sega ni taukena. Kua ni toso na manumanu ni sa yaco na cagilaba, ka kua vakadua ni draiva ena waidranu vata kei na trailer.

Vakaruru ena nomu qele¶

Lawa dola se barn¶

Vuqa na turaga ni manumanu era nanuma ni barn na vanua dei duadua. Oqo e sega ni dina ena gauna kece. Na barn e rawa ni yali na ruru se rusa ena cagi kaukauwa, ka na manumanu e sogoti ena loma e sega ni rawa ni dro mai na ka e lutu se wai e cabe.

Vei ira na hosi kei na bulumakau, na lawa levu dola ena vanua cecere e dau dei cake. Na manumanu e rawa ni dro mai na rerevaki ka sega ni tarovi ke cabe na wai. Digitaka e dua na lawa e tiko kina:

• Vanua cecere yawa mai na vanua ni surge, creek, se drain.
• Sega na kau levu volekata ni fence se ena loma e rawa ni lutu ki na manumanu.
• Sega na uaya ni livaliva ena cake se voleka ni lawa.
• Fence kaukauwa, vinaka mai na woven wire se board, sega na barbed wire.
• Sega na bure, sheet ni metal, se yaya e rawa ni kauta na cagi.

Vakayagataka ga na barn ke tara vinaka, ena vanua cecere, ka sega ni rawa ni waidranu. Kua vakadua ni sogoti ira na manumanu ena barn ena gauna ni cagilaba, ka kua vakadua ni vesuki ira ena loma. Laiva me ra galala ena vale se ena stall e rawa ni ra dro mai kina.

Manumanu e vaqiri¶

Ena vuqa na vanua, na bulumakau, bulumakau ni wai, kei na me e vesuki voleka ni vale. Sereki ira se toso vei ira ki na vanua cecere ni bera ni cagilaba. Na kabani ni teitei ena Jamaica, RADA, e tukuna ni ke tekivu na waidranu, na manumanu e dodonu me sereki me rawa ni qalo ki na vanua dei. Na manumanu e vesuki ena wai e cabe e na luvu.

Vanua cecere¶

Ena vanua lolovira, raba ka dau waidranu, na vanua cecere e vakabulataka na manumanu. Ena Bangladesh, na qele cecere e vakatokai na killa, ka tara voleka ni vale ni vakaruru ni cagilaba, e solia vei ira na bulumakau kei na me e vanua e cecere cake mai na surge. Na ivakasala ni extension ni US e vakasalataka mo tara na qele cecere vei ira na manumanu ena flood plain raba ka sega ni titobu, kei na qele cecere ni hay bale vei ira na vuaka, ena vanua e sega ni rawa ni kau tani na wai e lako vakatotolo.

Toa¶

Na toa, ga, kei na turkey e sega ni rawa ni tiko ena cagi kei na uca ena tuba, ka na toa lailai e rawa ni sega ni curu vakaikoya ki na vanua vakaruru.

• Toso na toa ki na vale kaukauwa, mamaca ena vanua cecere, se ki na crate ena loma ni vale kaukauwa.
• Raica na ruru kei na bai ni sheet ni metal e sega ni dei ka vakavinakataka ni bera ni cagilaba.
• Vakarautaka na tarpolini me ubia na wire mesh mai na cagi kei na uca, ia laiva e dua na vanua mo curu na cagi.
• Solia na kakana mamaca kei na wai vou e tiko me yacova ni o lesu. Na toa e cabe ki cake me tiko ke cabe na wai, laiva na vanua cecere me ra tiko kina.
• Ena vale ni kabani e tiko na fan, dikeva na jenereta ka vakadeitaka ni rawa ni cakacaka ena dede. Vakacurumi na panel se vent ni leqa me curu na cagi, ni na vale e sogo e sega ni cagi ke sega na livaliva.
• Kau tani na benu mai na vent.

Vuaka¶

Na vuaka e katakata vakatotolo, sega ni rawa ni buno, ka luvu ena pen e sega ni rawa ni cabe mai kina.

• Toso na vuaka mai na pen lolovira kei na creek ni bera ni tekivu na uca.
• Solia vei ira e dua na ka me cabe kina, me vaka na qele cecere se hay bale, ke rawa ni waidranu.
• Tiko tu na vanua vakaruru mai na siga kei na wai vei na vuaka yadua. Na katakata e rerevaki levu ni oti na cagilaba ni sa mate na fan kei na pump.
• Vei na vuaka ena vale, dikeva na jenereta ka vakarautaka na wai kei na cagi ke cabeti na livaliva.
• Kua ni sogoti ira na vuaka ena vale e rawa ni waidranu.

Kakana kei na wai¶

Vakarautaka e sega ni lailai mai na dua na macawa, me vaka e tukuna na RADA ni Jamaica, kei na rua na macawa ke rawa, me vaka e tukuna eso na extension service ni US. Na sitoa ni kakana e rawa ni sogo, na gaunisala e rawa ni tarovi, ka na pump ni toevu (well) kei na waterer ni automatic e sega ni cakacaka ni sa cabeti na livaliva.

Levu ni wai¶

Na manumanu e gunu levu cake ena katakata. Na ivakasala ni teitei ni yasana ni Australia e tukuna ni manumanu e rawa ni gunu e rua na levu ni nona ena katakata ni siga. Na naba ena ruku e ituvatuva ni manumanu yadua ena siga yadua, ena iwase cecere ni ivakatagedegede dina. Vakarautaka ena iwase cecere ena katakata, ka taroga na nomu ofisa ni teitei me solia na naba vei ira na nomu manumanu.

Me kunea na levu taucoko, vakalevutaka ena levu ni manumanu kei na levu ni siga. Kena ivakaraitaki, lima na bulumakau ni kakana ena dua na macawa e gadreva e yacova na 5 x 110 x 7 = 3,850 na lita (e rauta e 1,000 na galoni).

• Sinaita na trough, tank, drum, kei na barrel savasava ni bera ni cagilaba.
• Kua ni maroroya na wai ena kontena e dau maroroya na chemical se kasoline.
• Vakarautaka e dua na sala ni pump wai ke sega na livaliva ni matanitu: jenereta, pump ni liga, se pump lailai ni petrol. Raica na taqomaki ni jenereta.
• Ke lailai na wai, vakalailaitaka na kakana. Na manumanu e kana kakana mamaca e gadreva e levu cake na wai.

Na manumanu e viagunu e rawa ni vakarusa na fence me yaco ki na waidranu se waitui. Na wai ni waitui kei na waidranu e rawa ni vakatauvimate ira.

Levu ni kakana¶

Na hosi e kana e 2 na pesenti ni nona bibi ena hay se kakana tale ena siga yadua. Na hosi e 500 na kilo (1,100 na pauna) e gadreva e 10 na kilo (22 na pauna) ena siga, ka dua na macawa e rauta e 70 na kilo (154 na pauna). Vei ira na bulumakau, me, sipi, kei na vuaka, taroga na nomu ofisa ni teitei se dau volivoli ni kakana me solia na levu ni siga vei na nomu ilawalawa.

• Maroroya na hay kei na kakana cake mai na qele, ena vanua e ubi, kei na cecere cake mai na waidranu.
• Vivigi na hay ena tarpolini ka vesuka na tarpolini.
• Maroroya na kakana me sogo vinaka ka yawa mai na kalavo.
• Maroroya na wai ni mate ena dua na macawa se levu cake, vata kei na ivakarau ni veivuke taumada ni manumanu levu.

Fence¶

Na fence e taqomaka na manumanu mai na gaunisala, waidranu, kei na manumanu tale. Na cagi kaukauwa kei na kau lutu e vakarusa.

Ni bera ni cagilaba:

• Lako takai na fence yadua ka vakavinakataka na vanua malumu.
• Kau tani na barbed wire, uaya talaki, kei na benu mai na lawa kei na lawa ni qele e na vakaruru kina na manumanu.
• Ceuta na kau mate ena cake ni fence ke rawa na gauna.

Ni oti na cagilaba:

• Lako takai na fence taucoko ni bera ni o laiva na manumanu ki tuba.
• Raica na uaya ni livaliva sa lutu me tiko kina na livaliva. Tiko yawa kei ira na manumanu ka tukuna vei na kabani ni livaliva.
• Vakavinakataka na vanua dola, se vakayagataka na panel ni gauna lailai se dali me taqomaka na manumanu ena vanua dei.
• Raica na kau lutu kei na taba ni kau, ka rawa ni vakarusa na fence ena dede cake ni oti na cagilaba.

Biuta na yaca¶

Na manumanu e rawa ni dro ena cagilaba. E gadreva e dua na ID e tiko ena cagi kei na wai, ka o gadreva na ivakadinadina ni nomu.

• Ear tag, brand, se tattoo, e volai ena nomu faile. Vakayagataka na national livestock ID system ke tiko.
• Microchip ni hosi, lesi ena nomu naba ni telefoni vou.
• Nomu naba ni telefoni e volai ena manumanu yadua ena marker ni manumanu se spray, se koti ena vulu.
• Luggage tag e sovaraki ena mane se bui, se ena halter e rawa ni dresu.
• Yaloka ni manumanu yadua mai na yasana rua, ka o tiko vata kina ena e sega ni lailai mai na dua na itaba.
• Ivola ni bula, ivola, kei na lisi ni manumanu kece ena taga e sega ni curu kina na wai, vata kei na kopi ena telefoni se ena internet.

Ke o laiva e dua na halter ena lawa, vakayagataka e dua na halter ni kuli (leather) se e rawa ni dresu, me kua ni taura na manumanu ena taba ni kau se fence.

Ena gauna ni cagilaba¶

Kua ni saga mo vakabulai na manumanu mai na waidranu. Na wai e lako e rawa ni kauta e dua na tamata vata kei na hosi.

Ni oti na cagilaba¶

Na rerevaki levu duadua ni sa malumu na cagi na fence rusa, uaya ni livaliva sa lutu, wai ca, kei na kakana rusa.

• Raica na vale mai na yawa ni bera ni o curu. Raica na wire ni livaliva, ruru e dabe sobu, kei na metal e sega ni dei.
• Wilika na manumanu ka volavola na ka e yali.
• Raica na manumanu yadua ke tiko na ceuti, lokiloki, rarawa, kei na colic. Qarava vakatotolo na mavoa, ni lago e rawa ni vakatubura kina na nodra luve. Kacivi e dua na dauniwai ni manumanu ke dua e bibi.
• Raica vinaka na manumanu e tiko tu kina na gone kei na manumanu lailai. Era rawa ni rarawa vakalevu.
• Raica na kuku ni yava ni manumanu e tu ena wai. Na suasua balavu e rawa ni vakavuna na leqa ni kuku ni yava.
• Solia ga na wai savasava. Na wai e gunuvi ni manumanu e dodonu me vinaka tautauvata kei na wai o gunuvi.
• Biu na hay kei na kakana suasua, mold, se waidranu. Na kakana rusa e rawa ni vakamatei na manumanu.
• Kau tani na ivako, board kavoro, sheet ni metal, kei na uaya mai na lawa ni bera ni laiva na manumanu me lesu.
• Raica na gata kei na manumanu ni veikau ena barn kei na hay.
• Toso na manumanu mai na lawa waidranu ni rawa, me vakalailaitaka na mate.
• Biu vakatotolo na manumanu mate, ka muria na lawa ena vanua me baleta na bulu se kauta.

Ke o kunea na manumanu e sega ni nomu, taqomaka ena vanua dei ke rawa, ka tukuna vei na nomu ofisa ni teitei se matanitu ena vanua. Na waidranu e vakalevutaka tale na rerevaki ni mate ni manumanu, ka eso e rawa ni curu ki na tamata. Vakayagataka na ovaloti ni liga kei na buti, ka savasavata na liga. Raica na mosi ni bula ni oti na cagilaba.

Kacivi o cei¶

Na nomu ofisa ni teitei ena vanua na kacivi taumada vinaka duadua me baleta na taro ni manumanu levu. E rawa ni tukuna na vale ni toso e na dola, na sala ni tukuna na manumanu yali se kunei, kei na vanua e rawa kina na kakana kei na veivuke ni oti na cagilaba. Lesi vei ira ni bera ni gauna ke tiko e dua na lisi ni dau taqomaka manumanu.

Na tabana ni vanua e lisitaka na tabana dina ena nomu vanua ke tiko. Muria na ofisa ena vanua me baleta na gauna, ka kua ni waraka e dua na kacivi e rawa ni sega ni yaco.

Na tabana tale e baleta¶

• Vakarautaki ni cagilaba vei na manumanu ni vale
• Vanua me toso mai
• Vakaraici kei na vakasalataki
• Taqomaki ni jenereta
• Ituvatuva ni bisinisi lailai