Na gauna ni cagilaba e vakacava¶
Na hurricane, na taifuni, kei na cagilaba ni tropiki e dua ga na ituvaki ni cagilaba, e duidui na yaca ena veisoso. Na ka kece ena ivola oqo e baleta kece.
Na gauna ni cagilaba ena Atlantic, Caribbean, kei na Gulf of Mexico e tekivu mai na June 1 ki na November 30, ka levu duadua ena August, September, kei na October. Na gauna ni taifuni kei na cagilaba ena waitui tale e yaco ena gauna tale ni yabaki. Na tabana oqo e solia na siga ni gauna kei na vula levu duadua ena yasana yadua, na vanua e rerevaki, kei na lisi ni tekivu ni gauna yadua. Vica na aua ni cakacaka ni bera ni gauna e vukei iko mo kua ni dredre vica na siga muri.
Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶
- Biuta na tekivu ni nomu gauna ena nomu calendar, ka cakava na lisi ena ruku ena dua na vula ni bera.
- Maroroya e dua na ivakarau ni leqa ena yabaki taucoko, ni cagilaba e rawa ni basika ena tuba ni gauna.
- Raica na sala e rawa kina na vakasalataki vei iko, ka lesi ena vakasalataki ni vanua nikua.
Na siga ni gauna ena vuravura¶
Na cagilaba, taifuni kei na cagilaba ni tropiki e dua ga na cagilaba. Na waitui yadua e tiko kina na nona gauna.
| Yasana | Gauna levu | Vula levu duadua | Vanua e rusa |
|---|---|---|---|
| North Atlantic, Caribbean Sea, Gulf of Mexico | June 1 ki na November 30 | August ki na October, levu duadua ena September | Yanuyanu ni Caribbean, Bahamas, Bermuda, baravi ni Gulf of Mexico kei na Caribbean ni Mexico kei na Central America, United States, Atlantic Canada, ena so na gauna na Azores kei na Cabo Verde |
| Eastern North Pacific | May 15 ki na November 30 | July ki na September | Baravi ni Pacific ni Mexico kei na Central America |
| Central North Pacific | June 1 ki na November 30 | July ki na September | Hawaii |
| Western North Pacific | Ena yabaki taucoko | July ki na October, levu duadua ena August kei na September | Philippines, Japan, Taiwan, ceva kei na tokalau ni China, Hong Kong, Macao, Vietnam, South Korea, Guam, Northern Mariana Islands, Micronesia, Palau |
| North Indian Ocean | Rua na gauna: April ki na June, kei na October ki na December | May, kei na October ki na November | India, Bangladesh, Myanmar, Sri Lanka, Pakistan, Oman, Yemen, Somalia |
| Southwest Indian Ocean | November ki na April | January ki na March | Madagascar, Mozambique, Mauritius, Réunion, Comoros, Mayotte, Seychelles |
| Australian region | November 1 ki na April 30 | January ki na March | Queensland, Northern Territory, Western Australia, Papua New Guinea, Timor-Leste, Indonesia |
| South Pacific | November ki na April | January ki na March | Fiji, Vanuatu, New Caledonia, Samoa, Tonga, Solomon Islands, Cook Islands, French Polynesia, New Zealand (ni cagilaba sa malumu) |
Na western North Pacific na waitui e osooso duadua. Na Japan Meteorological Agency e wilika e 25 na taifuni ena yabaki yadua, ka na PAGASA e tukuna ni 20 na cagi levu ni tropiki e curu ena vanua ni Philippines ena yabaki yadua. Ena north Indian Ocean, na cagilaba e basika vakalevu ni bera kei na muri ni monsoon ni tiko katakata, ka na tamata ena vanua oya era vakarau rua ena yabaki.
Na tabana ni taifuni, cagilaba kei na cagilaba ni tropiki ena vuravura taucoko e vakamacalataka o cei e vakarau ena yasana yadua kei na sala ni vakasalataki.
Na gauna levu duadua ni Atlantic¶
Na vuqa ni cagilaba ni Atlantic e basika ena kena iwase ni ikarua ni gauna. Na gauna levu e tekivu mai na August ki na October, ka na macawa levu duadua ena September, ni sa katakata duadua na waitui.
| Vula | Na ka e dau yaco ena Atlantic |
|---|---|
| June kei na July | Vica na cagilaba, vakalevu e malumu, e basika voleka ni vanua ena Gulf of Mexico se western Caribbean |
| August | Na cakacaka e toso vakatotolo, vakabibi ena muri ni vula |
| September | Na gauna levu duadua, vuqa na cagilaba kei na so na kaukauwa duadua |
| October | E tiko tikoga, ena Caribbean kei na Gulf of Mexico |
| November | E malumu cake, ia na cagilaba e basika tikoga |
Na cagilaba ni tekivu ni gauna e kauta vakalevu na uca levu, ka sega ni cagi kaukauwa, ka rawa ni basika ka yaco ki na vanua ena dua se rua na siga. Na cagilaba ni muri ni gauna ena October kei na November e rawa tikoga ni kaukauwa sara, vakabibi ena western Caribbean kei na Central America.
Na cagilaba e rawa ni basika ena tuba ni gauna¶
Na siga e dusimaka ga, ka sega ni lawa. Na cagilaba ni Atlantic e basika ena May kei na December, ka ena western Pacific, na taifuni e rawa ni basika ena vula yadua. Na wai katakata e sega ni raica na calendar.
Kua ni maroroya na nomu yaya ni sa oti na gauna, ka kua ni waraka na siga taumada ni gauna mo tekivu na raica. Maroroya e dua na ivakarau ni leqa ena yabaki taucoko, ka raica na ivakarau ni draki ke vakatakilai e dua na system ena nomu Tabana ni Draki se National Hurricane Center (NHC).
O cei e rerevaki¶
Yanuyanu. Na yanuyanu lalai ena Caribbean, Pacific, kei na Indian Ocean e rawa ni sotava na cagilaba ena vanua taucoko ena gauna ga e dua. Na veivuke mai tuba e rawa ni dede ena vica na siga, ni na ikelekele ni waqa kei na vanua ni waqavuka e rawa ni sogo. Vakarautaka mo qarava iko ena dede cake, e sega ni lailai mai na dua se rua na macawa.
Baravi lolovira kei na delta ni uciwai. Na vanua me vaka na baravi ni Bay of Bengal ni Bangladesh kei na India, Mekong Delta, baravi ni Gulf of Mexico, kei na atoll lolovira era sotava na rerevaki levu duadua ni waitui cabe. Kila na nomu vanua me toso mai kei na vale ni vakaruru ni cagilaba voleka se vanua cecere.
Ulunivanua kei na delakau. Ena Philippines, Taiwan, Japan, Haiti, Central America, Madagascar, kei na vuqa tale na vanua, na uca levu ena qele cecere e vakavuna na waidranu kei na qele lutu yawa mai na waitui. Oqo na rerevaki levu duadua, rawa ga ena cagilaba malumu.
Koro levu. Na koro levu me vaka na Manila, Hong Kong, Mumbai, Miami, kei na Havana era sotava na gaunisala waidranu, cabeti ni livaliva, kei na rusa ni wini ni vale cecere. Vuqa na tamata ena koro era sega ni tiko na motoka, ka tuvanaka na nodra toso. Raica na vale cecere.
Tamata e tiko ena vale ni ka malumu. Na vale yaco, caravan, tikotiko e sega ni vakadeitaki, kei na vale ni kau malumu se tin e rusa taumada ena cagi kaukauwa. Ke oya na nomu vale, tuvanaka na vanua o na lako kina ni bera ni tekivu na gauna.
Me baleta na rerevaki, tabana, kei na vakasalataki ena nomu vanua, raica na tabana ni vanua.
Ena United States¶
Na baravi ni Gulf of Mexico, mai Texas ki na Louisiana, Mississippi, Alabama, kei na Florida, e sotava vakalevu na yaco ki na vanua, ka na wai e sega ni titobu e vakavuna na surge ca duadua. Na baravi ni Atlantic e rerevaki mai Florida ki na Maine.
Puerto Rico kei na US Virgin Islands e tiko ena sala ni cagilaba e lako ena Atlantic. Hawaii e sotava na cagilaba ni Central kei na Eastern Pacific, vakalevu mai na July ki na September. Guam, Northern Mariana Islands, kei na American Samoa era sotava na taifuni kei na cagilaba.
Na vuna e rerevaki tale kina na loma ni vanua¶
Na rusa ni cagilaba e sega ni vakaoti ena baravi. Na waidranu ni uca e na vuna levu duadua ni mate ni cagilaba ena United States, ka rawa ni yaco ena drau na kilomita (drau na maili) mai na vanua e curu kina na cagilaba. Na tornado mai na kena iwase ni uca e raba tale ki na loma ni vanua.
Na cagi kaukauwa e rawa ni tiko rerevaki ena loma ni vanua, vakabibi ena cagilaba e lako vakatotolo. Na cabeti ni livaliva e rawa ni raba ena vanua levu, ena so na gauna ena yanuyanu se yasana taucoko. Ke o tiko ena vanua e rawa ni yaco kina na cagilaba, rawa ga ni yawa mai na waitui, e tiko e dua na rerevaki. Na tabana ni rerevaki ni cagilaba e vakamacalataka na waidranu ena loma ni vanua kei na qele lutu.
Lisi ni tekivu ni gauna¶
Cakava na ka oqo ena yabaki yadua, ena dua na vula ni bera ni tekivu ni nomu gauna: ena May vei na Atlantic kei na eastern Pacific, ena April kei na September vei na north Indian Ocean, ena October vei na southern hemisphere, kei na gauna vakacegu ena yabaki ena western Pacific. Tara yadua ni oti.
- Kunea na nomu vanua me toso mai ka volavola. Raica na vanua me toso mai.
- Raica se cakava na nomu ituvatuva ni matavuvale, vata kei na vanua o na lako kina kei na sala ni veitaratara.
- Raica na nomu yaya ni leqa ka veisautaka na kakana, wai, battery, kei na wai ni mate e sa ca.
- Vakasinaita tale na nomu ivakarau ni lako ka vakavoui na kopi ni ivola bibi.
- Raica na nomu inisiua, ke tiko, ka taba na nomu vale kei na yaya. Raica na ivola kei na inisiua.
- Dikeva na nomu radio ni battery ka biuta na battery vou.
- Dola na vakasalataki ni leqa ena nomu telefoni, ka lesi ena vakasalataki mai na nomu matanitu ena vanua se tabana ni leqa levu ni matanitu, ke tiko.
- Vulica na dikevi ni vakasalataki e vakayagataka na nomu matanitu. Raica na vakaraici kei na vakasalataki.
- Ceuta na kau ka vakavinakataka na ruru, shutter, gutter, kei na fence e talaki. Raica na vakarautaka na nomu vale.
- Vakavoui na nomu ivakarau ni leqa ni manumanu ka kila na vale ni vakaruru se hotele e ciqoma na manumanu.
- Vosa vei ira na matavuvale matua se tiko volekata era rawa ni gadreva na veivuke. Raica na matua kei na tamata e gadreva na veivuke.
- Ke lailai na ilavo, volia e dua se rua na ka ena macawa, ka sega ni kece ena gauna ga e dua. Raica na vakarautaki ena ilavo lailai.
Cakava ni bera ni cagilaba taumada
Na sitoa e sa vakaoti na wai, battery, kei na yaya ni tara ni sa basika e dua na cagilaba ena ivakarau. Na volia taumada e kena ibalebale ni sega na laini, sega na itaba lala, kei na gauna mo wasea na isau.