Lesu ki na vale ni oti na cagilaba¶

Na lesu ki vale ni oti na toso e dua na marau, ka dua tale na gauna rerevaki duadua ni cagilaba taucoko. Na tabana oqo e vukei iko mo tuvanaka na lesu ki na vale ni oti na cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki: gauna e dei kina, na ka mo kauta, na sala ni raica na vale ni bera ni o curu, kei na gauna mo tiko tani.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Kua ni lesu me yacova ni tukuna na ofisa ena vanua ni sa dola na nomu vanua, ka kauta na ivakadinadina ni o tiko kina.
2. Lako takai na tuba ni vale ni bera ni o dola na katuba.
3. Ke o boica na gas, raica na ruru e sa sobu se lalaga e sa vakaloloma, se kunea na uaya sa lutu volekata ni vale, tiko tani ka kacivi na veivuke mai na yawa dei.

Ni bera ni o biuta na vale ni vakaruru se vale ni vakaitikotiko¶

• Vakadeitaka ni sa dolava na ofisa na nomu vanua. Vakayagataka na nomu ofisa ni bula dredre ena vanua, radio ena vanua, se saiti ni nomu matanitu, ka sega ni tukutuku lasu.
• Raica na gaunisala kei na wavu e dola, ka tuvanaka e dua na sala yawa mai na vanua waidranu.
• Taroga ke cakacaka na livaliva, wai, kei na sewer ena nomu vanua.
• Kila ke tiko na curfew, ka tuvanaka mo yaco ka biuta ena siga.
• Tukuna vei dua na vanua o lako kina kei na gauna o namaka mo lesu.
• Lewa o cei e lako taumada. Ke rawa, biuta na gone, matua, kei na manumanu ena dua na vanua dei me yacova ni sa raici na vale.

Waraka ni dola na vanua¶

Na ofisa ena vanua e dau dola tale na vanua e toso ena wasewase, e dau tekivu vei ira na tamata ni vanua kei na turaga ni bisinisi, qai na tamata raraba. Era vakatarotaka vei ira ena vuna vinaka: gaunisala ena ruku ni wai, wavu e sega ni dikevi, uaya ni livaliva e tiko kina na livaliva, kei na rarama ni gaunisala e sega ni cakacaka.

Eso na vanua e dikevi na ID ena vanua ni dikevi ena vica na siga, vakabibi ena yanuyanu, baravi, kei na vanua e lailai. Qarava vakamalua na ofisa e tiko kina, ni ra taqomaka tale na nomu gaunisala mai vei ira na butako.

Ivakadinadina ni o tiko kina¶

Na ofisa e rawa ni kerea mo vakaraitaka ni o tiko se cakacaka ena vanua ni bera ni ra laiva mo curu. Kauta e vica na ka oqo:

• Na ID ni matanitu, me vaka na kadi ni ID ni matanitu, laiseni ni dau dre, se pasipoti, vata kei na adressi ke rawa
• Na nomu veiyalayalati ni ritaki, bill ni livaliva, se bill ni tax ni vanua e vakaraitaka na adressi
• Na re entry pass, hang tag, se sticker e solia na nomu vanua
• Na ID ni cakacaka se ivola ke o lesu mai na dau cakacaka

Ke o yali na ivola ena cagilaba, taroga ena vanua ni dikevi na ivakadinadina tale e vakadonuya. Na tabana ni ivola kei na inisiua e vakamacalataka na sala ni maroroya na kopi ena gauna e tarava.

Na ka mo kauta¶

Namaka ni sega na livaliva, wai bula, sitoa e dola, kei na kasoline ena vica na gauna. Vakarautaka me vaka ni o lako ki na camping.

• Wai ni gunuvi kei na kakana e sega ni gadreva na vakasaqa, ena vica na siga
• Ivava kaukauwa se ivava e sogo, ovaloti ni liga, tarausese balavu, kei na sote liga balavu
• Flashlight se headlamp kei na battery e vo, ka kua ni kandola
• Telefoni, charger, kei na power bank e sa sinai
• Ivakarau ni veivuke taumada, wai ni mate, kei na insect repellent
• Na mask N95 se tautauvata ni mold kei na dust, kei na ivakaruru ni mata
• Tarpolini, tali, duct tape, plastic sheeting, kei na yaya taumada
• Tui ni ca, bakete, bleach, kei na yaya ni vakasavasava
• Ilavo ena pepa lailai, ni na ATM kei na card reader e rawa ni sega ni cakacaka
• Tank sinai ni kasoline, ni na vanua ni kasoline e rawa ni sogo se lala
• Kopi ni nomu polisi ni inisiua kei na naba ni telefoni bibi

Na ivakarau ni lako e dodonu mo tiko kina e levu ni oqo.

Ena gaunisala¶

• Draiva vakamalua. Namaka na benu, ivakatakilakila ni gaunisala e yali, kei na rarama ni gaunisala e sega ni cakacaka. Raica na veisalayaki sega ni rarama me vaka na stop ni yasana kece.
• Raica na uaya sa lutu, taba ni kau e voro ka se tautau tiko e cake, kei na wavu rusa.
• Kua ni tu ena ruku ni kau rusa, uaya ni livaliva, se ivakatakilakila.
• Solia na gaunisala vei na motoka ni leqa kei na timi ni livaliva.

Ke dua na uaya e lutu ki na nomu motoka, tiko ena loma, kacivi na veivuke, ka waraka na kabani ni livaliva se veiqaravi ni leqa, vakavo ga ke sa kama na motoka.

Raica na tuba taumada¶

Tu ena vanua e sega ni rawa ni lutu na ka ki na motoka. Qai lako takai na vale ni bera ni o tara na katuba. Raica ki cake kei na ki ra.

Raica na ivakatakilakila oqo ni rusa ni vale:

• Na lalaga e sa vakaloloma, e vuvuce, se sa dro mai na ruru
• Na ruru e luvu, se na vanua levu ni ruku ni ruru, tile, se sheet ni metal e yali
• Na qara vou ena yavu, duru, se lalaga ni brick se concrete
• Na porch, balcony, deck, se stairs e dro mai na vale
• Na kau levu se taba ni kau levu e tu ena ruru se e vakararavi ena lalaga
• Na qele e sa kau tani mai ruku ni yavu se slab
• Na laini ni wai ena bai e vakaraitaka na titobu ni waidranu

Ke o raica e dua ena ka oqo, kua ni curu. Raica na gauna ni kua ni curu rawa. Me baleta na kau ena ruru kei na tarpolini ni leqa, wilika na kau kei na tarpolini ni ruru.

Gas e dro¶

Na cylinder ni gas kei na tank ni propane e rawa ni toso, bale, se kau tani ena waidranu. Ke dua na tank se cylinder e toso, kua ni vakayagataka, ka taroga na dau volivoli me raica. Kua sara ni tosoya vakaikoya e dua na tank rusa.

Curu vakamalua¶

Ke na tuba e dei ka o sega ni boica na gas, dola na katuba kei na wini ka laiva me cagi na vale ni bera ni o curu. Qai toso vakamalua.

• Vakayagataka na flashlight. Kua ni vakayagataka na kandola, lighter, se match.
• Laiva me mate na main power me yacova ni kila ni sa mamaca na wire. Ke na breaker panel, fuse box, se mita e suasua, kua ni tara. Kacivi e dua na dau cakacaka ni livaliva.
• Raica na ruru ena loma ni vale. Na plaster kei na drywall suasua e bibi sara ka rawa ni lutu ka sega ni vakasalataki. Kua ni tu ena ruku ni ruru e sa sobu.
• Dikeva na tadrau yadua kei na kau ni floor ni bera ni o vakalevutaka na nomu bibi.
• Raica na gata, kalavo, manumanu lalai, kei na manumanu tale e curu mai ena wai. Tavaka vakamalua na yaya ni bera ni o laveta, ka kua ni curu na liga ena vanua o sega ni raica.
• Vakayagataka na ovaloti ni liga kei na ivava kaukauwa ena gauna kece. Na ivako, glass, kei na kaukamea e mucu e vuni tu ena ruku ni soso.
• Biuta vakatotolo ke o rogoca na crack se toso.

Livaliva¶

Kua ni dola tale na livaliva ke sa yaco na wai ki na outlet, wire, se panel, me yacova ni raica e dua na dau cakacaka ni livaliva vakadonuya. Na waidranu e rawa ni vakarusa na wire ena sala o sega ni raica, ka rawa ni vakakama ena gauna e muri.

Ke na vale e mamaca tu ka na panel e mamaca, dola taumada na main breaker, qai dola na circuit ena dua ga ena dua. Biuta tani na yaya e suasua ka laiva me dikevi ni bera ni o vakayagataka.

Wai, sewer kei na septic¶

Kua ni gunuva na wai ni paipa se vakayagataka mo vakasavasavataka kina na bati me yacova ni tukuna na veiqaravi ni wai se ofisa ni sa dei. Raica na ivakasala ni wai me saqa ena radio ena vanua se saiti ni nomu matanitu. Ke tiko vei iko e dua na vei, nanuma ni sega ni dei me yacova ni vakasavasavataki ka dikevi.

Ni bera ni o fulushi, kila ke sa cakacaka na sewer. Ke malua na drain, bubula na vale ni vakasagai, se lesu cake mai na wai ca, mudu ni vakayagataka. Ke o tiko na septic tank, fulushi vakalailai ka dikevi ke waidranu na vanua. Na ivakarau ni vale ni vakasagai ni bakete e tiko ena 72 na aua taumada ni oti na cagilaba.

Na tabana ni saogaoga ni kakana kei na wai e vakamacalataka na sala ni vakadeitaki na wai kei na kakana me biu.

Taba na ka kece¶

Ni bera ni o vakasavasava, toso, se biu e dua na ka, taba ka cakava na video.

• Taba na rumu yadua ena ivakatagedegede levu, qai na rusa ena voleka.
• Cakava na video ni lako vakamalua ena vale taucoko ka vakamacalataka na ka o raica.
• Vakaraitaka na laini ni wai ena bai, ena tape measure ke tiko.
• Taba na tuba ni vale, ruru, yard, fence, kei na motoka se waqa.
• Taba na naba ni serial kei na label ena yaya ni vale kei na electronic rusa.
• Maroroya na ivakaraitaki ni floor se carpet ke kerea na kabani ni inisiua.

Na ivola oqo na yavu ni kerekere ni inisiua kei na kerekere ni veivuke. Vuqa na yaloka e vinaka cake, ka maroroya na faile ena telefoni kei na backup ena internet ke rawa.

Tarova na rusa tale¶

Ni sa oti na taba na rusa, o rawa ni vakavinakataka na rusa lailai me tarova na kena ca tale. Na kabani ni inisiua e dau namaka oqo.

• Ruku na qara ena ruru se bai ena tarpolini se plastic sheeting.
• Ruku na wini kei na katuba rusa.
• Toso na yaya mamaca ki na rumu e dei, mamaca duadua.
• Dola na katuba kei na wini mo mamaca na vale, ke dei.
• Maroroya na ivola ni saumi kece.

Kua ni cabe ki na ruru rusa o iko duadua, ena cagi, se ena uca, ka waraka e dua na dau cakacaka ke na ruru e titobu se rusa levu. Na dei ni kalawa, tarpolini, kei na chainsaw e tiko ena kau kei na tarpolini ni ruru. Na mold e rawa ni tekivu ena 24 ki na 48 na aua, wilika na vakasavasava kei na mold ni bera ni o tekivu na vakamamacatataki.

Gauna ni kua ni curu rawa¶

Sega e dua na yaya e yaga cake mai na bula. Tiko tani, ka kerea na nomu ofisa ni tara ena vanua, engineer, se ofisa ni leqa mo raica na vale, ke:

• Na vale e toso mai na yavu se dua na bai e lutu
• Na ruru se ruru ena loma e luvu levu
• Na waidranu e tiko tu ena loma
• O boci na gas se rogoca na vakasasa
• Na uaya ni livaliva e lutu ena vale se volekata
• Na qele ena ruku e kau tani
• Na ofisa e biuta e dua na ivakatakilakila ni vale e sega ni dei

Na vale e cakava se vale yaco e gadreva na qarava vakamalua, ni na frame kei na tali e rawa ni rusa ena sala o sega ni raica. Raica na vale yaco.

Ituvatuva e duidui¶

Dau ritaka kei na flat¶

Tukuna vei na turaga ni vale se dau qarava ni vale na rusa ena gauna vinaka duadua, ena ivola, vata kei na yaloka. Kua ni waraka mo raica ni bera ni o taba na nomu yaya. Ena vale cecere, vakayagataka na stairs me yacova ni tukuna na ofisa se dau qarava ni sa dei na lift. Raica na ritaka vale kei na flat.

Waqa¶

Kua ni curu ki na waqa e luvu, sa dro, se e tavi, ka tiko yawa mai na kasoline e sovara ena marina. Veitaratara taumada vei na marina se tabana ni cakacaka ni port. Raica na waqa.

Teitei kei na manumanu¶

Raica na fence ni bera ni o laiva na manumanu. Raica na uaya sa lutu ena teitei kei na manumanu e tauri se mosi. Raica na manumanu levu.

Ke o sega ni rawa ni tiko¶

Ke na nomu vale e sega ni dei me tiko kina, lesu ki na vale ni vakaruru se tiko vata kei na matavuvale se itokani. Taroga na nomu ofisa ni bula dredre ena vanua me baleta na vale ni gauna lailai. Kua ni moce ena vale rusa se ena motoka e cakacaka tu na engine.

Qarava iko¶

Na raica na vale rusa e dredre. Vakacegu, gunuva na wai, ka moce. Savasavata vakatotolo na mavoa yadua ka taqomaka na mavoa mai na waidranu, me vaka e vakamacalataki ena mosi ni bula ni oti na cagilaba.

Na vakavinakataki e dede ena macawa se vula, ka o sega ni dodonu mo cakava na kece ena siga taumada. Raica na veitokoni ni oti na cagilaba.

Na tabana tale e baleta¶

• Na 72 na aua taumada ni oti na cagilaba
• Saogaoga ni kakana kei na wai ni oti na cagilaba
• Vakasavasava kei na mold ni oti na cagilaba
• Kerekere ni inisiua kei na veivuke ni leqa
• Kau kei na tarpolini ni ruru
• Mosi ni bula ni oti na cagilaba