Foki ki ʻapi hili ha afā¶

Ko e foki ki ʻapi hili hoʻo hiki ki ha feituʻu malu ko ha fiemālie ia, ka ko e taha foki ia ʻo e ngaahi taimi fakatuʻutāmaki ange ʻo e afā kotoa. ʻOku tokoni ʻa e peesi ko ʻeni ke ke palani hoʻo foki ki ʻapi hili ha afā pe taifuni: taimi ʻoku malu ai ke ʻalu, meʻa ke ʻomi, founga ke siviʻi ho ʻapi kimuʻa pea ke hū ki loto, mo e taimi ke nofo ʻi tuʻa.

Kapau te ke fai pē ha meʻa ʻe tolu¶

1. ʻOua naʻa foki kae ʻoua ke pehē ʻe he kau ʻōfisa fakalotofonua kuo ava ho feituʻu, pea ʻomi ha fakamoʻoni ʻoku ke nofo ai.
2. Lue takatakai ʻi tuʻa ʻo e fale kimuʻa pea ke fakaava ʻa e matapā.
3. Kapau te ke nanamu ha kasa, sio ki ha ʻato kuo tō hifo pe holisi kuo tō fakatafaʻaki, pe ʻilo ha ngaahi uaea kuo tō ofi ki he fale, nofo ʻi tuʻa pea ui ha tokoni mei ha feituʻu mamaʻo mo malu.

Kimuʻa pea ke mavahe mei he fale hūfanga pe ʻapi ʻo e tokotaha naʻa ne talitali koe¶

• Fakapapauʻi kuo fakaava ʻe he kau ʻōfisa ho feituʻu. Ngāueʻaki ho ʻōfisi fakatuʻutāmaki fakakolo, letiō fakalotofonua, pe uepisaiti ʻa ho puleʻanga fakalotofonua, ʻo ʻikai ko e talanoa noa.
• Siviʻi pe ko e fē ngaahi hala mo e ngaahi halafakakavakava ʻoku ava, pea palani ha hala ʻoku ne fakaʻehiʻehi mei he ngaahi feituʻu lōmaki.
• Fehuʻi pe ʻoku ngāue ʻa e ʻuhila, vai, mo e sisitemi ʻuli ʻi ho feituʻu.
• ʻIloʻi pe ʻoku ʻi ai ha taimi tapu (curfew), pea palani ke aʻu mo mavahe ʻi he maama ʻo e ʻaho.
• Tala ki ha taha pe ʻoku ke ʻalu ki fē mo e taimi ʻoku ke ʻamanaki ke foki mai ai.
• Fili pe ko hai ʻe ʻuluaki ʻalu. Kapau te ke lava, tuku ʻa e fānau, kāinga taʻumotuʻa, mo e manu fafanga ʻi ha feituʻu malu kae ʻoua kuo siviʻi ʻa e fale.

Tatali kae ʻoua kuo ava ʻa e feituʻu¶

ʻOku faʻa toe fakaava ʻe he kau ʻōfisa fakalotofonua ʻa e ngaahi feituʻu naʻe hiki mei ai ʻa e kakai ʻo fakakonga, ʻo faʻa kamata ʻaki ʻa e kakai nofo mo e kau pule pisinisi, pea toki ko e kakai kotoa. ʻOku nau taʻofi ʻa e kakai ʻi ha ngaahi ʻuhinga lelei: ngaahi hala ʻi lalo vai, ngaahi halafakakavakava kuo teʻeki siviʻi, ngaahi uaea ʻoku kei ʻi ai hono ʻuhila, mo e ʻikai ngāue ʻa e ngaahi maama hala.

ʻOku siviʻi ʻe ha ngaahi feituʻu ʻe niʻihi ʻa e ʻiloʻanga ʻa e kakai ʻi he ngaahi feituʻu taʻofi ʻi ha ngaahi ʻaho, tautefito ʻi he ngaahi motu, ngaahi feituʻu ʻi he matātahi, mo e ngaahi vahefonua māʻulalo. Faʻa kātaki ki he kau ʻōfisa ʻi ai, koeʻuhí ʻoku nau taʻofi foki ʻa e kau kaihaʻa mei ho hala.

Fakamoʻoni ʻoku ke nofo ai¶

ʻE lava ke kole atu ʻe he kau ʻōfisa ke ke fakahaaʻi ʻoku ke nofo pe ngāue ʻi he feituʻu kimuʻa pea nau tuku koe ke ke hū. ʻOmi ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻa ko ʻeni:

• Ha kaati ʻiloʻanga fakapuleʻanga, hangē ko ha kaati ʻiloʻanga fakafonua, laiseni faʻuli, pe paasipooti, mo ho tuʻasila kapau ʻe lava
• Hoʻo aleapau nofo totongi, pila ʻuhila pe vai, pe pila tukuhau kelekele ʻoku hā ai ho tuʻasila
• Ha pāsi toe hū, kaati tautau, pe sitika ʻoku ʻoatu ʻe ho feituʻu
• Kaati ʻiloʻanga ngāue pe ha tohi kapau ʻoku ke foki maʻá ho pule ngāue

Kapau naʻe mole hoʻo ngaahi pepa ʻi he afā, fehuʻi ʻi he feituʻu taʻofi pe ko e hā ha toe fakamoʻoni ʻoku nau tali. ʻOku fakamatalaʻi ʻe hoʻo fakahinohino ki he ngaahi tohi mo e ʻinisiua ʻa e founga ke tauhi malu ai ha ngaahi tatau ki he taimi hoko.

Meʻa ke ʻomi¶

ʻAmanaki ke ʻikai ha ʻuhila, ʻikai ha vai malu, ʻikai ha falekoloa ava, pea ʻikai ha lolo ʻi ha taimi. Teuteu ʻo hangē ʻoku ke ʻalu ʻo kemi.

• Vai inu mo e meʻakai ʻoku ʻikai fiemaʻu ke haka, ki ha ngaahi ʻaho ʻi he siʻi taha
• Ngaahi puti mālohi pe ngaahi suʻu tāpuni, kofunima ngāue, ngaahi tauvalu lōloa, mo e ngaahi vala nima lōloa
• Ngaahi tōti pe maama ʻulu mo e ngaahi pateli fakafetongi, ʻo ʻikai ko e ngaahi teʻelango
• Telefoni, meʻa chāsi, mo ha pateli tauhi ʻuhila kuo chāsi
• Puha tokoni vave, ngaahi faitoʻo, mo e faitoʻo fakaʻehiʻehi namu
• Ha meʻa ʻufiʻufi ihu mo e ngutu N95 pe meʻa tatau ki he mōlo mo e efu, mo ha meʻa maluʻi mata
• Ngaahi tapolini, afo, tepi mālohi (duct tape), ngaahi laʻi palasitiki, mo e ngaahi meʻangāue fakatefito
• Ngaahi kato veve, ngaahi pākete, pilisi (bleach), mo e ngaahi naunau fakamaʻa
• Paʻanga kaha ʻi he ngaahi pepa paʻanga siʻi, koeʻuhí ʻe lava ke ʻikai ngāue ʻa e ngaahi misini kaati mo e ngaahi misini paʻanga
• Tangikē lolo fonu, koeʻuhí ʻe lava ke tāpuni pe ʻosi ʻa e ngaahi feituʻu fakatau lolo
• Ngaahi tatau ʻo hoʻo pepa ʻinisiua mo e ngaahi fika telefoni mahuʻinga

ʻOku totonu ke ʻosi ʻi ai ʻa e lahi ʻo e ngaahi meʻa ko ʻeni ʻi ho kato teuteu.

ʻI he hala¶

• Faʻuli māmālie. ʻAmanaki ki he ngaahi veve, ngaahi fakaʻilonga hala kuo mole, mo e ngaahi maama hala kuo mate. Lau ʻa e hala fakatahaʻanga ʻoku mate hono maama ko ha feituʻu ke tuʻu ai ʻa e kotoa.
• Tokanga ki he ngaahi uaea kuo tō, ngaahi vaʻa ʻakau kuo fasi ʻoku kei tautau, mo e ngaahi halafakakavakava kuo maumau.
• ʻOua naʻa tuʻu ʻi lalo ʻi ha ngaahi ʻakau kuo maumau, uaea ʻuhila, pe ngaahi fakaʻilonga.
• Tuku ke ʻuluaki ʻalu ʻa e ngaahi meʻalele fakatuʻutāmaki mo e kau ngāue ʻuhila mo e vai.

Kapau ʻe tō ha uaea ki ho meʻalele, nofo ʻi loto, ui ha tokoni, pea tatali ki he kautaha ʻuhila pe ngaahi sēvesi fakatuʻutāmaki, tukukehe kapau ʻoku vela ʻa e meʻalele.

ʻUluaki siviʻi ʻa tuʻa¶

Tuku ho meʻalele ʻi ha feituʻu ʻe ʻikai tō ai ha meʻa ki ai. Pea lue takatakai kakato ʻi he fale kimuʻa pea ke ala ki he matapā. Sio hake pea sio hifo foki.

Kumi ʻa e ngaahi fakaʻilonga ko ʻeni ʻo e maumau ʻo e fale:

• Ha holisi ʻoku tō fakatafaʻaki, fufula, pe kuo mavahe mei he ʻato
• Ha ʻato ʻoku tō hifo, pe kuo mole ha ngaahi konga lalahi ʻo e ʻufiʻufi ʻato, ngaahi taile, pe ngaahi kapa ukamea
• Ngaahi mafahifahi foʻou ʻi he fakavaʻe, ngaahi pou, pe ngaahi holisi piliki pe sima
• Ha veranita, lanai ʻi ʻolunga, falikí ʻi tuʻa, pe sitepu kuo mavahe mei he fale
• Ha ʻakau lahi pe vaʻa ʻakau ʻoku tokoto ʻi he ʻato pe hangai ki ha holisi
• Kelekele kuo tafiʻi ʻe he vai mei lalo ʻi he fakavaʻe pe papa sima
• Ngaahi laine vai ʻi he ngaahi holisi ʻoku ne fakahaaʻi ʻa e loloto ʻo e lōmaki

Kapau te ke sio ki ha taha ʻo e ngaahi meʻa ko ʻeni, ʻoua naʻa hū ki loto. Vakai ki he taimi ke ʻoua ʻaupito ai naʻa hū. Ki he ngaahi ʻakau ʻi he ʻato mo e ngaahi tapolini fakavavevave, lau ʻa e ngaahi ʻakau mo e tapolini ʻato fakavavevave.

Mahua ʻa e kasa¶

ʻE lava ke hiki, tō, pe tētē ʻo ʻave ʻa e ngaahi silinitā kasa mo e ngaahi tangikē propane ʻi ha lōmaki. Kapau kuo hiki ha tangikē pe silinitā, ʻoua naʻa ngāueʻaki ia, pea kole ki ho tokotaha fakatau ke siviʻi ia. ʻOua naʻa ke teitei hiki ʻe koe ha tangikē kuo maumau.

Hū ki loto ʻi he fakaʻehiʻehi¶

Kapau ʻoku hā lelei ʻa tuʻa pea ʻoku ʻikai te ke nanamu ha kasa, fakaava ʻa e ngaahi matapā mo e matapā sioʻata pea tuku ke hū ʻa e ʻea ki he fale kimuʻa pea ke hū ki loto. Pea ngaue māmālie.

• Ngāueʻaki ha tōti. ʻOua naʻa ke teitei ngāueʻaki ha teʻelango, laita, pe ha mēsisi.
• Tuku ke mate ʻa e ʻuhila lahi kae ʻoua ke ke ʻiloʻi kuo mōmoa ʻa e ngaahi uaea. Kapau naʻe viku ʻa e puha suisi, puha fiusi, pe mita, ʻoua naʻa ala ki ai. Telefoni ki ha tokotaha ngāue ʻuhila.
• Tokanga ki he ʻaofi. ʻOku mamafa ʻaupito ʻa e ʻaofi palasitā mo e papa ʻaofi viku pea ʻe lava ke tō taʻe ha fakatokanga. Nofo mamaʻo mei lalo ʻi he ngaahi ʻaofi kuo tō hifo.
• ʻAhiʻahiʻi ʻa e sitepu mo e papa falikí taki taha kimuʻa pea ke tuku ho mamafa ki ai.
• Tokanga ki he ngaahi ngata, kumā, ʻinisēkite, mo e ngaahi manu kehe naʻe hū mai mo e vai. Tukituki ʻa e ngaahi meʻa kimuʻa pea ke hiki hake, pea ʻoua naʻa ala ki loto ʻi ha ngaahi feituʻu ʻoku ʻikai te ke lava ʻo sio ki ai.
• Tui ʻa e kofunima mo e ngaahi suʻu mālohi ʻi he taimi kotoa. ʻOku fufū ʻa e ngaahi fakaʻū, sioʻata, mo e ukamea māsila ʻi lalo ʻi he pelepela.
• Mavahe leva kapau te ke fanongo ki ha ongo mafahi pe ngaue.

ʻUhila¶

ʻOua naʻa toe fakamoʻui ʻa e ʻuhila kapau naʻe aʻu ʻa e vai ki he ngaahi hūʻanga ʻuhila, uaea, pe puha suisi, kae ʻoua ke siviʻi ia ʻe ha tokotaha ngāue ʻuhila taukei. ʻE lava ʻe he vai lōmaki ʻo maumauʻi ʻa e ngaahi uaea ʻi ha ngaahi founga ʻoku ʻikai te ke lava ʻo sio ki ai, pea ʻe lava ke ne kamata ha afi ʻamui ange.

Kapau naʻe nofo mōmoa ʻa e fale pea ʻoku mōmoa ʻa e puha suisi, ʻuluaki fakamoʻui ʻa e suisi lahi, pea toki fakamoʻui ʻa e ngaahi sēketi ʻo taha ʻi he taimi. Toʻo ʻa e ngaahi meʻangāue naʻe viku pea ʻave ke siviʻi kimuʻa pea ke ngāueʻaki.

Vai, sisitemi ʻuli, mo e tangikē ʻuli¶

ʻOua naʻa inu ʻa e vai paipa pe ngāueʻaki ke polosi ʻaki ho nifo kae ʻoua ke pehē ʻe hoʻo kautaha vai pe kau ʻōfisa fakalotofonua ʻoku malu. Siviʻi pe ʻoku ʻi ai ha fanongonongo ke haka ʻa e vai ʻi he letiō fakalotofonua pe uepisaiti ʻa ho puleʻanga fakalotofonua. Kapau ʻoku ʻi ai haʻo vai keli, lau ʻoku ʻikai malu kae ʻoua kuo fakamaʻa mo siviʻi.

Kimuʻa pea ke fakatafe, ʻiloʻi pe ʻoku ngāue ʻa e sisitemi ʻuli. Kapau ʻoku tuai ʻa e ngaahi luo vai, ʻoku pupuha ʻa e ngaahi falemālōlō, pe ʻoku toe foki hake ʻa e ʻuli, taʻofi hono ngāueʻaki. Kapau ʻoku ʻi ai haʻo tangikē ʻuli (septic), fakatafe siʻisiʻi taha pea ʻave ke siviʻi kapau naʻe lōmaki ʻa e feituʻu. ʻOku ʻi he houa ʻuluaki ʻe 72 hili ha afā ʻa e ngaahi sitepu ki he falemālōlō pākete.

ʻOku fakamatalaʻi ʻe heʻemau peesi ki he malu ʻo e meʻakai mo e vai ʻa e founga ke fakamaluʻi ʻa e vai mo e meʻakai ke lī.

Faitaaʻi ʻa e meʻa kotoa pē¶

Kimuʻa pea ke fakamaʻa, hiki, pe lī ha meʻa, faitaaʻi mo vitiōʻi ia.

• Faitaaʻi mei mamaʻo ʻa e loki kotoa pē, pea toki faitaaʻi ofi ʻa e maumau.
• Vitiōʻi ha lue māmālie ʻi he ʻapi kotoa lolotonga hoʻo fakamatalaʻi ʻa e meʻa ʻoku ke sio ki ai.
• Fakahaaʻi ʻa e laine vai ʻi he ngaahi holisi, mo ha meʻa fua kapau ʻoku ʻi ai haʻo.
• Faitaaʻi ʻa tuʻa ʻo e fale, ʻato, ʻatā ʻo e ʻapi, ngaahi ʻā, mo ha ngaahi meʻalele pe vaka.
• Faitaaʻi ʻa e ngaahi fika (serial number) mo e ngaahi lepa ʻi he ngaahi meʻangāue fale mo e meʻangāue ʻuhila kuo maumau.
• Tauhi ha konga ʻo e falikí pe kāpeti kapau ʻe kole ia ʻe hoʻo kautaha ʻinisiua.

Ko e lekooti ko ʻeni ko e makatuʻunga ia ʻo hoʻo kole ʻinisiua mo ha tohi kole tokoni ʻi he fakatamaki. ʻOku lelei ange ke lahi ʻa e ngaahi taá ʻi he siʻi, pea tauhi ʻa e ngaahi faile ʻi ho telefoni pea ʻi ha tatau ʻi he ʻinitaneti kapau te ke lava.

Taʻofi ha toe maumau¶

Hili hoʻo faitaaʻi ʻa e maumau, ʻe lava ke ke fai ha ngaahi fakaleleiʻi siʻi ʻoku ne taʻofi ia ke ʻoua naʻa kovi ange. ʻOku faʻa ʻamanaki ʻa e ngaahi kautaha ʻinisiua te ke fai ʻeni.

• ʻUfiʻufi ʻa e ngaahi ava ʻi he ʻato pe ngaahi holisi ʻaki ha ngaahi tapolini pe laʻi palasitiki.
• Papaʻi ʻa e ngaahi matapā sioʻata mo e ngaahi matapā kuo maumau.
• Hiki ʻa e ngaahi koloa mōmoa ki he loki malu taha mo mōmoa taha.
• Fakaava ʻa e ngaahi matapā mo e matapā sioʻata ke fakamōmoa ʻa e ʻapi kapau ʻoku malu.
• Tauhi ʻa e tali kotoa pē.

ʻOua naʻa kaka tokotaha ki ha ʻato kuo maumau, ʻi he matangi, pe ʻi he ʻuha, pea tatali ki ha tokotaha poto kapau ʻoku hifo ʻa e ʻato pe maumau lahi. ʻOku ʻi he ngaahi ʻakau mo e tapolini ʻato fakavavevave ʻa e malu ʻo e tuʻunga, tapolini, mo e ʻaʻausi misini. ʻE lava ke kamata ʻa e mōlo ʻi loto ʻi he houa ʻe 24 ki he 48, ko ia lau ʻa e fakamaʻa mo e mōlo kimuʻa pea ke kamata fakamōmoa.

Taimi ke ʻoua ʻaupito ai naʻa hū¶

ʻOku ʻikai ha koloa ʻoku mahuʻinga ange ʻi hoʻo moʻui. Nofo ʻi tuʻa, pea kole ki he potungāue langa fakalotofonua, ha ʻenisinia fale, pe kau ʻōfisa fakatuʻutāmaki ke siviʻi ʻa e fale, kapau:

• Kuo hiki ʻa e fale mei hono fakavaʻe pe kuo holo ha holisi
• ʻOku tō lahi hifo ʻa e ʻato pe ʻaofi
• ʻOku kei ʻi loto ʻa e vai lōmaki
• ʻOku ke nanamu ha kasa pe fanongo ki ha ongo tuʻusiusi
• ʻOku tō ha ngaahi uaea ʻuhila ki he fale pe ofi ki ai
• Kuo tafiʻi ʻe he vai ʻa e kelekele ʻi lalo ʻi ai
• Kuo fakapipiki ʻe he kau ʻōfisa ha fanongonongo ʻoku ʻikai malu ʻa e fale

ʻOku fiemaʻu ʻe he ngaahi fale kuo ngaohi ʻi falengaohiʻanga mo e ngaahi fale feʻaveʻaki ha toe tokanga makehe, koeʻuhí ʻe lava ke maumau ʻa e ngaahi fakavaʻe mo e ngaahi meʻa haʻi taʻe sio ki ai. Vakai ki he ngaahi fale feʻaveʻaki.

Ngaahi tuʻunga makehe¶

Kau nofo totongi mo e ngaahi fale nofo¶

Tala ki he tokotaha ʻoku ʻaʻana ʻa e fale pe pule ʻo e fale ki he maumau ʻi he vave taha te ke lava, ʻi ha tohi, mo ha ngaahi taá. ʻOua naʻa tatali ke nau siviʻi kimuʻa pea ke faitaaʻi hoʻo ngaahi koloa ʻoʻou. ʻI ha fale māʻolunga, ngāueʻaki ʻa e sitepu kae ʻoua ke pehē ʻe he kau ʻōfisa pe kau pule ʻoku malu ʻa e ngaahi lifi. Vakai ki he kau nofo totongi mo e ngaahi fale nofo.

Ngaahi vaka¶

ʻOua naʻa heka ki ha vaka kuo melemo, motuhi, pe ʻoku tō fakatafaʻaki, pea nofo mamaʻo mei he lolo kuo lilingi ʻi he ngaahi taulanga vaka. ʻUluaki fetuʻutaki ki he taulanga vaka pe maʻu mafai ʻo e uafu. Vakai ki he ngaahi vaka.

Ngaahi ngoue mo e ngaahi manu¶

Siviʻi ʻa e ngaahi ʻā kimuʻa pea ke tukuange ʻa e ngaahi manu. Kumi ha ngaahi uaea kuo tō ʻi he ngaahi ngoue mo ha ngaahi manu kuo tauhele pe lavea. Vakai ki he monumanu mo e ngaahi manu lalahi.

Kapau ʻoku ʻikai te ke lava ʻo nofo¶

Kapau ʻoku ʻikai malu ho ʻapi ke nofo ai, foki ki ha fale hūfanga pe nofo mo e fāmili pe kaungāmeʻa. Fehuʻi ki ho ʻōfisi fakatuʻutāmaki fakakolo ki ha nofoʻanga fakataimi. ʻOua naʻa ke teitei mohe ʻi ha fale kuo maumau pe ʻi ha meʻalele ʻoku lele hono misini.

Tokangaʻi koe¶

ʻOku faingataʻa ke sio ki ha ʻapi kuo maumau. Mālōlō ʻi he taimi kotoa, inu vai, pea mālōlō fuoloa. Fakamaʻa leva ʻa e kafo kotoa pē pea tauhi ʻa e ngaahi kafo mamaʻo mei he vai lōmaki, ʻo hangē ko ia ʻoku fakamatalaʻi ʻi he ngaahi fakatuʻutāmaki ki he moʻui lelei hili ha afā.

ʻOku fiemaʻu ha ngaahi uike pe māhina ki he toe fakaleleiʻi, pea ʻoku ʻikai pau ke ke fai kotoa ia ʻi he ngaahi ʻaho ʻuluaki. Vakai ki he kātakiʻi hili ha afā.

Ngaahi fakahinohino felāveʻi¶

• Ko e houa ʻuluaki ʻe 72 hili ha afā
• Malu ʻo e meʻakai mo e vai hili ha afā
• Fakamaʻa hili ʻa e afā mo e mōlo
• Kole ʻinisiua mo e tokoni ʻi he fakatamaki
• Ngaahi ʻakau mo e tapolini ʻato fakavavevave
• Ngaahi fakatuʻutāmaki ki he moʻui lelei hili ha afā