Lisi siviʻi ki he kato teuteu ki he afā¶

ʻOku tokoni ʻa e lisi siviʻi ko ʻeni ki he kato teuteu ki he afā ke ke teuteu ha kato ʻe taha ki he tokotaha taki taha, ʻo mateuteu ʻi he matapā, koeʻuhí ke ke lava ʻo mavahe ʻi loto ʻi ha ngaahi miniti ʻi he taimi ʻoku tuʻutuʻuni ai ʻe he kau ʻōfisa ke hiki koeʻuhí ko ha afā, taifuni, pe lōmaki. Teuteu ia kimuʻa pea kamata ho faʻahitaʻu afā, ʻo ʻikai ʻi he taimi kuo ʻi he mape ai ha afā.

Kapau te ke fai pē ha meʻa ʻe tolu¶

1. Tuku ʻa e ngaahi tatau ʻo ho kaati ʻiloʻanga mo e ngaahi tohi, paʻanga kaha ʻi he ngaahi pepa paʻanga siʻi, mo hoʻo faitoʻo ʻo e ʻaho ʻe 14 ʻi he siʻi taha ʻi ha kato ʻe taha ʻoku ʻikai hū ai ʻa e vai he ʻaho ni.
2. Tānaki ha meʻa chāsi telefoni, ha pateli tauhi ʻuhila kuo chāsi, ha tōti, ha meʻa ifi (whistle), mo ha vala fetongi.
3. Tuku ʻa e kato ʻi he matapā pea tala ki he tokotaha kotoa ʻi ho ʻapi pe ʻoku ʻi fē.

Kato teuteu pe kato naunau ʻi ʻapi¶

ʻOku tauhi koe ʻe hoʻo kato naunau ʻi ʻapi kapau te ke nofo. ʻOku lahi mo mamafa ia pea ʻoku tauhi ʻi ha kapaoti.

Ko e kato teuteu ko e meʻa ia ʻoku ke fua kapau te ke mavahe. ʻOku taki taha ha kato ʻa e tokotaha kotoa, kuo teuteu ki he ʻaho nai ʻe 3 mavahe mei ʻapi. ʻOku tatau ia mo e ʻaho ʻe 3 ʻo e meʻakai mateuteu ke kai mo e vai ʻoku lisi ʻe he Department of Social Welfare and Development ʻi Filipaini. ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai lava ke fetongi, hangē ko e ngaahi tohi mo e ngaahi faitoʻo, fakataha mo e meʻa feʻunga ke kātakiʻi ha fononga lōloa pe ha pō ʻi ha fale hūfanga.

Fili ha kato fua ʻi he tuʻa, koeʻuhí ke ʻatā ho ongo nima. Ko ha kato ʻoku ʻikai hū ai ʻa e vai, pe ha kato fua ʻi he tuʻa ʻoku sila ai ʻa e kulupu naunau taki taha ʻi hono kato zip ʻoʻona, ʻoku ne tauhi ke mōmoa ʻa e ngaahi meʻa ʻi he ʻuha mo e vai lōmaki.

Miniti ʻe hongofulu ke mavahe¶

Kapau ʻoku ʻikai haʻo kato kuo teuteu pea ʻoku pau ke ke mavahe he taimi ni, toʻo ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni ʻi he hokohoko ko ʻeni. Pea ʻalu.

1. Kakai mo e manu fafanga.
2. Ngaahi faitoʻo, sioʻata mata, meʻa fanongo, mo e ngaahi meʻangāue fakafaitoʻo mo honau ngaahi meʻa chāsi.
3. Telefoni, meʻa chāsi, mo e pateli tauhi ʻuhila.
4. Kaati ʻiloʻanga, paʻanga kaha, mo e ngaahi kaati pangikē.
5. Ngaahi hina vai mo ha ngaahi kiʻi meʻakai ʻoku ofi.
6. Ngaahi suʻu mālohi, ha kote ʻuha, mo ha vala fetongi.
7. Faile tohi pe ha telefoni mo e ngaahi taá ʻo hoʻo ngaahi tohi.

Ngaahi tohi¶

Tauhi ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni ʻi ha kato sila ʻoku ʻikai hū ai ʻa e vai. ʻOku sai pē ʻa e ngaahi tatau ki he lahi taha ʻo e ngaahi meʻa, ka fua ʻa e ngaahi tohi totonu ʻo ha meʻa pē ʻoku faingataʻa ʻaupito ke fetongi.

• Kaati ʻiloʻanga fakapuleʻanga mo e taá ki he tokotaha lahi taki taha
• Ngaahi paasipooti mo e ngaahi tohi fakamoʻoni ʻaloʻi
• Ngaahi kaati ʻiloʻanga fakafonua, social security, pe nofo
• Ngaahi kaati ʻinisiua mo e ngaahi fika ʻinisiua ki he ʻapi, nofo totongi, meʻalele, moʻui lelei, mo e lōmaki
• Tohi tuʻumaʻu ʻo e kelekele, aleapau nofo totongi, pe ngaahi pepa kelekele
• Lesisita ʻo e meʻalele
• Ngaahi lekooti fakafaitoʻo, ngaahi lekooti huhu malu, mo hoʻo lisi faitoʻo kuo tohi
• Ngaahi lekooti huhu malu ʻo e manu fafanga
• Ngaahi fakaikiiki ʻo e pangikē mo e kaati
• Ha USB pe ha tatau malu ʻi he ʻinitaneti ʻo e meʻa kotoa ʻi ʻolunga
• Ngaahi taá foʻou ʻo ho ʻapi mo hoʻo ngaahi koloa ki he ʻinisiua

ʻOku fakamatalaʻi ʻe he peesi ki he ngaahi tohi mo e ʻinisiua ʻa e founga ke tauhi ai ha ngaahi tatau ʻo kinautolu.

Paʻanga kaha¶

ʻI he taimi ʻoku mate ai ʻa e ʻuhila, ʻoku faʻa taʻofi ʻa e ngaahi misini kaati mo e ngaahi misini paʻanga. Fua ha paʻanga kaha ʻi he ngaahi pepa paʻanga siʻi mo ha ngaahi koini, koeʻuhí ʻe lava ke ʻikai lava ʻe ha falekoloa ʻoku ʻikai ha ʻuhila ʻo ʻoatu ha paʻanga liliu. ʻOmi ha paʻanga feʻunga ki he lolo, meʻakai, mo ha pō ʻe taha pe ua ʻo e nofoʻanga kapau te ke lava, pea tauhi ha kaati pangikē ki he taimi ʻoku toe ngāue ai ʻa e ngaahi sisitemi.

• Paʻanga kaha ʻi he ngaahi pepa paʻanga siʻi
• Ngaahi koini
• Ha kaati pangikē pe kaati moʻua (credit card)

Faitoʻo mo e moʻui lelei¶

• ʻAho ʻe 14 ʻi he siʻi taha ʻo e faitoʻo kotoa pē kuo tohi ʻe he toketā, ʻi hono puha kuo lepa
• Lisi faitoʻo kuo tohi mo e ngaahi lahi ke inu, ngaahi ʻalesusi, mo e kau toketā
• Sioʻata mata, ngaahi contact lens (sioʻata ʻoku tuku ki he mata) mo hono vai, mo e ngaahi pateli ʻo e meʻa fanongo
• Kiʻi puha tokoni vave
• Faitoʻo ki he mamahi mo e mofi, faitoʻo ʻalesusi (antihistamine), faitoʻo taʻofi fakalele, mo e māsima inu fakafoki vai (ORS)
• Meʻa fakamaʻa nima mo e ʻolokahōlo ʻi he peseti ʻe 60 ʻi he siʻi taha
• Ngaahi meʻa ʻufiʻufi mata
• Faitoʻo fakaʻehiʻehi namu
• Ngaahi meʻangāue fakafaitoʻo mo honau ngaahi meʻa chāsi
• Kato tauhi momoko mo e ngaahi kato ʻaisi ki he ngaahi faitoʻo ʻoku fiemaʻu ke tauhi momoko

Vakai ki he tokoni vave mo e ngaahi faitoʻo ki hono teuteu ʻo e puha mo hono tauhi malu ʻo e ʻinisulini.

Vai mo e meʻakai¶

ʻOku ʻikai lava ke ke fua ʻi ho tuʻa ʻa e vai ʻo e ʻaho ʻe 3. ʻI he lita ʻe 4 (kālani ʻe 1) ki he tokotaha ʻi he ʻaho, ko e lita ia ʻe 12 (kālani ʻe 3), ʻa ia ʻoku meimei kilokalami ʻe 12 (paunga ʻe 26) hono mamafa. Fua ʻa e meʻa te ke lava, pea fua ha founga ke fakamaluʻi ai ha toe vai.

• Ha hina vai ʻe lava ke toe fakafonu ki he tokotaha taki taha, kuo fonu
• Ngaahi tapuleti fakamaʻa vai pe ha kiʻi meʻa tātā vai
• Ngaahi pā fakaivia (energy bar), fua ʻo e ʻakau (nuts), fua ʻakau kuo fakamōmoa, ngaahi pisikete, mo e ngaahi kiʻi meʻakai maʻamaʻa kehe
• Ngaahi kato meʻakai mateuteu ke kai pe ngaahi kiʻi kapa ʻoku ʻi ai hono meʻa toho fakaava
• Ha sēpuni, mo ha kiʻi meʻa fakaava kapa kapau te ke ʻave ha kapa ʻoku fiemaʻu ia
• Meʻakai ki he ngaahi tōʻonga kai makehe, pēpē, mo e manu fafanga

ʻOku ʻoatu ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻe he ngaahi fale hūfanga mo e ngaahi senitā hiki ha meʻakai, ka ʻoku angamaheni ʻa e tuai. Teuteu ha meʻakai feʻunga ke kātakiʻi ha ʻaho ʻo e fefonongaʻaki tuʻu pe tatali taʻe ha tokoni.

Telefoni, ʻuhila, maama, mo e fakaʻilonga¶

• Meʻa chāsi telefoni mo e uaea
• Pateli tauhi ʻuhila kuo chāsi, 10,000 mAh ʻi he siʻi taha
• Meʻa chāsi meʻalele
• Tōti pe maama ʻulu, mo ha ngaahi pateli fakafetongi
• Meʻa ifi (whistle) ki he tokotaha taki taha, kau ai ʻa e fānau
• Letiō pateli pe letiō takai-nima, ʻe taha ki he ʻapi
• Ha lisi pepa ʻo e ngaahi fika telefoni: fāmili, ha tokotaha fetuʻutaki ʻi tuʻa ʻi he feituʻu ʻo e afā, kau toketā, kautaha ʻinisiua, ngāue, mo e ʻapiako
• Mape pepa kuo fakaʻilongaʻi ai ho hala hiki mo ha hala hono ua

Tohi ʻa e ngaahi fika ʻi he pepa, koeʻuhí ʻoku mate, maumau, mo mole ʻa e ngaahi telefoni. Manatuʻi ʻi he loto ʻa e fika ʻe ua ʻi he siʻi taha. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he fakahinohino ki he fefetuʻutakiʻaki ʻa e meʻa ke fai ʻi he taimi ʻoku ʻikai ngāue ai ʻa e ngaahi netiueka.

Vala mo e suʻu¶

Teuteu ki he vela, ʻuha, mo e kelekele viku. Fili ha ngaahi vala te ke lava ʻo ngāue mo lue ai.

• Vala ʻi loto mo e sōkisi fetongi ʻe 3
• Sote ʻe 2 pe 3 mo ha tauvalu lōloa ʻe taha
• Ngaahi vala maʻamaʻa ʻoku vave hono mōmoa ki he vela
• Kote ʻuha pe poncho
• Ngaahi suʻu tāpuni mālohi, kuo tui pe kuo teuteu. ʻOku ʻikai ha maluʻi ʻe he ngaahi suʻu taʻe-tāpuni mei he ngaahi fakaʻū, sioʻata, mo e veve.
• Tataa mo e sioʻata laʻā
• Ha meʻa māfana ki he ngaahi fale hūfanga ʻoku ʻi ai ha ʻea momoko
• Ha kafu maʻamaʻa pe sīpinga mohe

Ngaahi meʻa fakamaʻa sino mo e maʻa¶

• Polosi nifo mo e kulimi nifo
• Koa pe ngaahi tisiu viku fakamaʻa sino
• Meʻa fakaʻehiʻehi nanamu ʻo e sino (deodorant)
• Pepa falemālōlō mo e ngaahi tisiu viku
• Ngaahi pate māhina pe ngaahi meʻa kehe ki he taimi māhina
• Kiʻi tauelo
• Kulimi maluʻi mei he laʻā
• Ha ngaahi kato palasitiki siʻi ki he veve mo e vala viku

Ngaahi kī, pepa, mo e ngaahi meʻa fakafoʻituitui¶

• Ngaahi kī fakafetongi ʻo e fale mo e meʻalele
• Ha tatau ʻo hoʻo palani fakafāmili mo e ngaahi feituʻu fakataha
• Ha kaati ʻiloʻanga ki he tokotaha taki taha mo e hingoa, tokotaha fetuʻutaki fakatuʻutāmaki, mo e ngaahi fiemaʻu fakafaitoʻo
• Tohi nouti mo ha peni
• Ngaahi meʻa tāpuni telinga (earplugs) mo ha meʻa ʻufiʻufi mata ki he mohe ʻi ha fale hūfanga
• Ha tohi pe ngaahi kaati vaʻinga ki he tatali

Fānau, kāinga taʻumotuʻa, mo e manu fafanga¶

• Fānau. ʻOku maʻu ʻe he tamasiʻi taki taha ʻoku lava ke fua ha kato ha kiʻi kato fua ʻi he tuʻa mo ha taá ʻo e fāmili, ho ngaahi fika telefoni, ha meʻa fakafiemālie, kiʻi meʻakai, mo e vai. Vakai ki he pēpē mo e fānau.
• Kāinga taʻumotuʻa pe faingataʻaʻia fakaesino. Teuteu ʻenau ngaahi faitoʻo, meʻangāue, meʻa chāsi, pateli fakafetongi, mo ha tatau ʻo ʻenau palani tokangaʻi. Fakapapauʻi ʻoku maʻamaʻa feʻunga ʻenau kato kiate kinautolu, pe ʻoku fua ʻe ha taha kehe. Vakai ki he kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia fakaesino.
• Manu fafanga. ʻOku fiemaʻu ʻe he manu fafanga taki taha ha meʻakai, vai, ha puha fua pe afo haʻi, ngaahi lekooti, mo ha taá. Vakai ki he kato fakatuʻutāmaki ki he manu fafanga.

ʻO fakatatau ki he tuʻunga¶

• ʻIkai ha meʻalele. Teuteu ke maʻamaʻa feʻunga ke ke lue ʻi he kilomita ʻe 2 ki he 3 (maile ʻe 1 ki he 2) mo e kato. Fehuʻi ki ho ʻōfisi fakatuʻutāmaki fakakolo he taimi ni pe ʻoku ʻi fē ʻa e ngaahi pasi hiki pe ngaahi feituʻu ʻoku ʻave mei ai ʻa e kakai, pea tohi kinautolu ʻi hoʻo lisi fetuʻutaki.
• Kau ʻaʻahi pe kau folau ʻeveʻeva. Tauhi hoʻo paasipooti, ngaahi fakaikiiki ʻo e tikite foki, paʻanga kaha, faitoʻo, mo ha pateli tauhi ʻuhila kuo chāsi ʻi ha kiʻi kato fua. Lesisita mo hoʻo ʻemipasi kapau ʻoku ʻoatu ia ʻe ho fonua. Vakai ki he kau ʻaʻahi mo e kau folau ʻeveʻeva.
• ʻAlu ki ha fale hūfanga fakapuleʻanga. ʻOku faʻa siʻi ʻa e feituʻu mo e ngaahi naunau ʻi he ngaahi fale hūfanga. ʻOmi ha ngaahi meʻa mohe, meʻakai, vai, faitoʻo, mo ha meʻa pē ʻoku ke fiemaʻu ke mohe ai. Vakai ki he ngaahi fale hūfanga fakapuleʻanga.
• Nofo ʻi ha vaka. Tauhi ha kato ʻoku ʻikai hū ai ʻa e vai mo e ngaahi tohi, faitoʻo, mo ha telefoni ʻo mateuteu ke ʻave ki ʻuta. Vakai ki he ngaahi vaka.

Kato naunau ki he meʻalele¶

ʻE lava ke hoko ho meʻalele ko ho ʻapi ʻi ha ʻaho ʻo e fefonongaʻaki tuʻu. Tauhi ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni ʻi ai ʻi he faʻahitaʻu kotoa, pea toe fakafonu ʻa e tangikē ʻi he taimi kotoa pē ʻoku holo ai ki lalo ʻi he vaeua.

• Tangikē lolo ʻoku tauhi ke vaeua fonu ʻi he siʻi taha
• Vai, lita ʻe 12 (kālani ʻe 3) ki he tokotaha ki he ʻaho ʻe 3
• Meʻakai ʻoku ʻikai fiemaʻu ke haka
• Meʻa chāsi telefoni mo e uaea
• Tōti mo e ngaahi pateli fakafetongi
• Puha tokoni vave
• Ngaahi uaea fakamoʻui pateli (jumper cables)
• Teia fakafetongi, sēki, mo e meʻa fakavete pōlo, pea ʻiloʻi hono ngāueʻaki
• Meʻa fakafonu ʻea ki he teia pe meʻa fakapuluti ava teia
• Ngaahi mape pepa ʻo e vahefonua
• Kafu pe ngaahi tauelo
• Ngaahi poncho ʻuha
• Kofunima ngāue mo ha kiʻi kato meʻangāue
• Tafatolu fakatokanga pe vesi ngingila
• Pepa falemālōlō mo e ngaahi kato veve
• Paʻanga kaha ki he lolo mo e ngaahi totongi hala

Ngāue mo e ʻapiako¶

ʻOku pehē ʻe Ready.gov, ko e uepisaiti teuteu ʻa ʻAmelika, ke ke mateuteu ke hūfanga ʻi he ngāueʻanga ʻi he houa ʻe 24 ʻi he siʻi taha. Tauhi ha kiʻi kato ʻi ai mo e vai, kiʻi meʻakai, faitoʻo ki ha ʻaho ʻe taha pe ua, ha meʻa chāsi telefoni, mo ha ngaahi suʻu lue fiemālie. Fehuʻi ki he ʻapiako ʻo hoʻo fānau pe ʻoku nau tukuange fēfē ʻa e fānau ako ʻi ha afā pea ko hai te nau tuku ke ʻave kinautolu.

Tauhi ke mateuteu¶

ʻOku kole ʻe he Office of Civil Defense ʻi Filipaini ki he ngaahi fāmili ke siviʻi mo toe fakafonu ʻa e ngaahi kato teuteu ʻi he māhina ʻe tolu kotoa pē. ʻI he ngaahi ʻea vela mo viku, ko ha taimi-tēpile lelei ia ki he tokotaha kotoa.

• Toe chāsi ʻa e ngaahi pateli tauhi ʻuhila pea ʻahiʻahiʻi ʻa e tōti
• Fetongi ʻa e vai mo e kiʻi meʻakai ʻaki ha meʻa foʻou
• Siviʻi ʻa e ngaahi ʻaho ʻo e faitoʻo pea toe fakafonu
• Fetongi ʻa e ngaahi vala ʻoku ʻikai kei feʻunga ki he fānau
• Fakafoʻou ʻa e ngaahi tohi mo e ngaahi fika telefoni
• Toe tuku ʻa e kato ʻi he matapā

Ngaahi fakahinohino felāveʻi¶

• Hiki pe nofo
• Hiki ʻi he malu
• Ngaahi fale hūfanga fakapuleʻanga
• Lisi naunau ki he afā
• Ngaahi tohi mo e ʻinisiua