ʻOku totonu ke u hiki ʻi ha afā¶
Ko e afā, taifuni mo e afā fakatropika ko e faʻahinga afā tatau pē ia, ka ʻoku kehekehe hono hingoa ʻi he ngaahi moana kehekehe. ʻOku felāveʻi ʻa e meʻa kotoa ʻi he tohi fakahinohino ni mo kinautolu kotoa.
ʻOku tokoni ʻa e fakahinohino ko ʻeni ke ke tali ʻa e "ʻoku totonu ke u hiki ʻi ha afā" ʻi ha ngaahi miniti siʻi. Fou ʻi he ngaahi fehuʻi ʻo fakatatau ki he hokohoko. Ko e ʻuluaki "ʻio" ʻoku ne tala atu ʻa e meʻa ke fai, ko ia te ke lava ʻo taʻofi ai.
Ko e fakamatala nounou: kapau ʻe tala atu ʻe he kau ʻōfisa ke ke mavahe, ʻoku ke mavahe. Kapau ʻe lava ke aʻu atu ʻa e vai kiate koe, pe ʻe ʻikai lava ho ʻapi ʻo tuʻu ki he matangi, ʻoku ke mavahe. Kapau ʻoku ʻikai, ko ha ʻapi mālohi ʻi tuʻa mei he fakatuʻutāmaki ʻo e lōmaki ʻoku faʻa ko e feituʻu malu taha ia ke ke ʻi ai.
Kapau te ke fai pē ha meʻa ʻe tolu¶
- Kumi ho feituʻu ke hiki mei ai pea fanongo ki he ngaahi tuʻutuʻuni mei he kau ʻōfisa fakalotofonua.
- Fou ʻi he fakahinohino fili ʻi lalo. Ko ha "ʻio" ʻe taha ʻoku ʻuhinga ia te ke ʻalu.
- Fili he ʻaho ni. Ko ha fili vave ʻoku ʻoange ai kiate koe ha taimi ke mavahe nonga, pe taimi ke teuteu lelei ke nofo.
Hola mei he vai, toi mei he matangi¶
Ko e vai ʻoku ne fakatupu ʻa e lahi taha ʻo e mate ʻi he afā, ʻi he hake ʻa e tahi ʻi he afā mei tahi mo e lōmaki mei he ʻuha mo e ngaahi vaitafe. ʻE lava ke maluʻi koe ʻe ha fale mālohi mei he matangi. ʻOku meimei ʻikai ha ʻapi ʻe maluʻi koe mei he vai ʻoku hake ki ʻolunga ʻi he ʻato pe ʻoku ne tekeʻi ʻa e fale mei hono tuʻunga.
Ko ia ʻoku ʻikai ko e fehuʻi ko e "ʻoku mālohi fēfē ʻa e afā". Ko e fehuʻi ko e "ʻe lava ke aʻu mai ʻa e vai kiate au heni, pea ʻe lava ʻe hoku ʻapi ʻo kātakiʻi ʻa e matangi". Lau lahi ange ki he fakatuʻutāmaki taki taha ʻi he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo e afā.
Ko e fakahinohino fili¶
1. Kuo tala ʻe he kau ʻōfisa ki ho feituʻu ke hiki?¶
ʻIo: ʻalu. ʻOku ʻilo ʻe he kau ʻōfisa fakalotofonua ʻa e ngaahi mape ʻo e hake ʻa e tahi, lahi ʻo e kā ʻe lava ʻi he ngaahi hala, mo e fuoloa ʻoku fiemaʻu ke fakaʻatā ʻa e feituʻu. Ko ha tuʻutuʻuni ko e fakaʻilonga mālohi taha ia te ke maʻu.
ʻOku kehekehe ʻa e hingoa ʻo e ngaahi tuʻutuʻuni ʻi he ngaahi feituʻu kehekehe. ʻI ʻAmelika ʻe "voluntary" (ʻoku ʻikai fakamaʻuʻi) pe "mandatory" (fakamaʻuʻi). ʻI Filipaini, ʻoku tuʻutuʻuni ʻe he ngaahi puleʻanga fakalotofonua ha hiki "preemptive" (kimuʻa) pe "forced" (fakamālohi).
ʻI Siapani, ko e Alert Level 4 ʻoku ʻuhinga ia ʻoku hiki ʻa e taha kotoa ʻi he feituʻu, pea ko e Alert Level 3 ʻoku ʻuhinga ia ʻoku totonu ke kamata mavahe ʻa e kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia. ʻI Pengilātesi, ʻoku mafola ʻe he kau tokoni ʻofa ʻa e fakatokanga pea taki ʻa e kakai ki he ngaahi fale hūfanga saikolone. Lau ʻa e meʻa kotoa ko ʻeni ko e "ʻalu".
ʻE ʻikai ha taha te ne lava ʻo haʻu kiate koe ʻi he taimi kuo aʻu mai ai ʻa e afā
ʻI he taimi ʻoku fakatuʻutāmaki ai ʻa e matangi, ʻoku taʻofi ʻe he kau tāmate afi, polisi mo e kau fakahaofi ʻenau ʻalu ki tuʻa. Kapau te ke taʻetokangaʻi ha tuʻutuʻuni pea tō ki ha faingataʻa, ʻe ʻikai aʻu atu nai ha tokoni kiate koe kae ʻoua kuo ʻosi ʻa e afā.
2. ʻOkú ke nofo ʻi ha fale feʻaveʻaki, kalavani, tēniti, vaka, pe ha fale naʻe langa ʻaki ha ngaahi meʻa maʻamaʻa?¶
ʻIo: ʻalu, neongo ʻoku ʻikai ha tuʻutuʻuni. ʻOku ʻikai malu ʻa e ngaahi fale feʻaveʻaki mo e ngaahi fale naʻe ngaohi ʻi he fale ngaohiʻanga ʻi he matangi ʻi he mālohi ʻo e afā, neongo pe ʻoku haʻi lelei fēfē. ʻOku tatau pē ia mo e ngaahi RV, kalavani, tēniti, vaka, mo e ngaahi fale naʻe langa ʻaki ʻa e ʻakau, pitu, lau ʻato pe ngaahi laʻi kapa taʻe haʻi.
ʻAlu ki ha fale mālohi pe ha fale hūfanga fakapuleʻanga kimuʻa pea mālohi ʻa e matangi. Vakai ki he ngaahi fale feʻaveʻaki mo e ngaahi vaka.
3. ʻOku ʻi ha feituʻu ʻoku hake ki ai ʻa e tahi ʻi he afā ho ʻapi, ofi ki ha vaitafe, pe ʻi ha feituʻu ʻoku lōmaki?¶
ʻIo: ʻalu. ʻE lava ke hake ʻa e tahi ʻi he afā ʻo mita lahi (fute lahi) ʻi ha ngaahi miniti pea aʻu mamaʻo ki ʻuta ʻo fou ʻi he ngaahi taulanga, vaitafe mo e kanale. ʻE lava ke haʻu ʻa e lōmaki mei he ʻuha ʻi ha ngaahi ʻaho hili ʻa e aʻu ʻa e afā ki he fonua, mamaʻo mei he matātahi.
Fehuʻi kiate koe: kuo lōmaki kimuʻa ho hala, ʻapi pe fungavaka ʻi lalo? ʻOkú ke ʻi ha matātahi māʻulalo, ha motu, ha veʻe vaitafe, pe ʻi ha teleʻa? Kapau ʻoku ʻio ha tali, palani ke mavahe kimuʻa pea kamata ʻa e ʻuha.
4. ʻOkú ke nofo ʻi ha fale fungavaka lahi?¶
ʻOku maluʻi koe ʻe he māʻolunga mei he vai, ka ʻoku ʻikai mei he matangi. ʻOku mālohi ange ʻa e matangi ʻi he māʻolunga ange hoʻo ʻalu, pea ʻoku maʻu ʻe he ngaahi matapā sioʻata ʻi he ngaahi fungavaka ʻi ʻolunga ha mālohi lahi ange. ʻOku tuʻu ʻa e ngaahi lifi, pamu vai mo e ʻea fakamomoko ʻi he taimi ʻoku mate ai ʻa e ʻuhila, ʻa ia ʻe lava ke tuku ai ʻa e kakai nofo taʻumotuʻa pe faingataʻaʻia ke nau nofo ʻo ʻikai lava ʻo hiki ʻi ha ngaahi ʻaho.
- Kapau ʻoku ʻi ha feituʻu ke hiki mei ai ʻa e fale, ʻalu. ʻOku ʻikai malu koe ʻi he ngaahi fungavaka ʻi ʻolunga kapau ʻe motuhi ʻe he hake ʻa e tahi ʻa e fungavaka ʻi lalo ʻi ha ngaahi ʻaho.
- Kapau ʻoku ʻi tuʻa ʻa e fale mei he ngaahi feituʻu ko ia, muimui ki he kau pule ʻo e fale mo e kau ʻōfisa fakalotofonua. ʻOku faleʻi ʻe ha niʻihi ʻo e ngaahi potungāue fakatuʻutāmaki ʻa ʻAmelika ke hūfanga ʻi he fungavaka hono 10 pe ʻi lalo ai, ʻi ha hala ʻi loto pe loki mamaʻo mei he ngaahi matapā sioʻata.
- Kapau ʻoku ʻi ai ha taha ʻi homou ʻapi ʻe ʻikai lava ʻo ʻalu ʻi he ngaahi sitepu, palani ke mavahe kimuʻa pea mate ʻa e ʻuhila.
Vakai ki he fakahinohino ki he fale fungavaka lahi ki ha fakamatala lahi ange.
5. ʻOku ʻi ai ha taha ʻi homou ʻapi ʻoku falala ki he ʻuhila pe ki ha faitoʻo maʻu pē?¶
ʻIo: ʻalu vave, pe fokotuʻu he taimi ni ha feituʻu malu ange. ʻOku kau ai ʻa e ʻokesikeni, misini mānava (ventilator), dialysis ʻi ʻapi, saliote teketeke ʻuhila, misini mimisi, ʻinisulini pe faitoʻo kehe ʻoku pau ke nofo momoko, mo ha taha ʻoku fiemaʻu ha tokanga fakanēsi ʻi he ʻaho kotoa.
ʻE lava ke mate ʻa e ʻuhila ʻi ha ngaahi ʻaho pe uike hili ha afā mālohi. Ui ki hoʻo toketā pe kiliniki kimuʻa ʻi he afā ke fehuʻi pe ko fē ke ʻalu ki ai mo e founga ke maʻu ai ʻa e faitoʻo. ʻOku fakalele ʻe ha ngaahi feituʻu lahi ha ngaahi fale hūfanga ki he kakai ʻoku ʻi ai ʻenau fiemaʻu makehe pe fiemaʻu fakafaitoʻo, pea ʻoku kole ʻe ha niʻihi ke ke lesisita kimuʻa. Vakai ki he kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia.
Ko e kakai ʻoku fiemaʻu ha taimi lahi ange ʻoku totonu ke nau ʻuluaki mavahe
ʻOku kamata ʻe he founga fakatokanga ʻa Siapani ʻa e hiki ki he kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia ʻi ha tuʻunga ʻe taha kimuʻa ʻi he taha kotoa. Ngāueʻaki ʻa e tuʻutuʻuni tatau ʻi ha feituʻu pē: kapau ʻoku fuoloa ange hoʻo hiki, kamata vave ange.
6. ʻOku maumau, motuʻa, pe ʻikai maluʻi lelei ho ʻapi?¶
ʻIo: ʻalu, pe hiki ki ha fale mālohi ange ʻi ofi. Ko ha ʻato pe holisi kuo vaivai ʻi ha afā kimuʻa ʻe ʻikai tuʻu nai ia ʻo toe tuʻo taha. Ko e ngaahi matapā sioʻata lalahi ʻoku ʻikai hanau puipui, ha ʻato kuo motuʻa, pe ha fuʻu ʻakau lahi ʻoku tōngaʻangaʻa ki he fale ʻoku nau hiki hake kotoa ʻa e fakatuʻutāmaki.
Ko ha ʻapi mālohi ko ha ʻapi naʻe langa ʻo fakatatau ki he ngaahi tuʻutuʻuni langa fakalotofonua pea ʻoku kei lelei: ngaahi holisi mālohi, ha ʻato kuo haʻi ki he ngaahi holisi, mo e ngaahi puipui matapā sioʻata pe ngaahi matapā sioʻata mālohi (impact windows). Kapau ʻoku ʻikai ke ke fakapapau, ko e ʻapi mālohi ange ʻo ha kaumeʻa pe ha fale hūfanga fakapuleʻanga ko e fili malu ange ia.
7. ʻE lava ke ke kātaki ʻi ha uike ʻe taha pe lahi ange ʻo ʻikai ha ʻuhila, vai pe ngaahi falekoloa?¶
ʻIkai: palani ke ʻalu ki ha feituʻu ʻe lava ai. Ko e nofo ʻoku ʻuhinga ia ki he moʻui ʻo ʻikai ha ʻuhila, vai paipa, sēvesi telefoni pe ngaahi falekoloa ʻoku ava, ʻo ʻi ai e taimi ʻi ha uike ʻe taha pe lahi ange. ʻOku fiemaʻu ke ke maʻu ha vai, meʻakai, faitoʻo mo e ngaahi naunau ki he pēpē pe monumanu ʻapi feʻunga ki he taha kotoa.
Kapau naʻa ke tali "ʻikai" ki he fehuʻi kotoa ʻi ʻolunga pea "ʻio" ki he fehuʻi ko ʻeni, ko e nofo ʻi ʻapi ʻoku faʻa fakapotopoto ia. Hokohoko atu hoʻo vakai ki he tala ʻea, pea mateuteu ke liliu hoʻo fili kapau ʻe lahi ange ʻa e afā pe haʻu ha tuʻutuʻuni.
Tēpile fili vave¶
| Ho tuʻunga | Ko e hā ke fai |
|---|---|
| Kuo tuʻutuʻuni ʻe he kau ʻōfisa ke mavahe ho feituʻu | ʻAlu he taimi ni |
| Fale feʻaveʻaki, kalavani, tēniti, vaka pe fale maʻamaʻa | ʻAlu, neongo ʻoku ʻikai ha tuʻutuʻuni |
| Feituʻu ʻoku hake ki ai ʻa e tahi ʻi he afā, hala ʻoku faʻa lōmaki, veʻe vaitafe | ʻAlu kimuʻa pea kamata ʻa e ʻuha |
| Fale fungavaka lahi ʻi loto ʻi ha feituʻu ke hiki mei ai | ʻAlu |
| Fale fungavaka lahi ʻi tuʻa mei he ngaahi feituʻu | Muimui ki he fale mo e fakahinohino fakalotofonua; nofo ʻi he ngaahi fungavaka māʻulalo ange, mamaʻo mei he ngaahi matapā sioʻata |
| ʻOku falala ha taha ki he ʻuhila pe ki ha faitoʻo maʻu pē | ʻAlu vave, ki ha feituʻu ʻe lava ke fakakakato ai ʻa e fiemaʻu |
| ʻApi kuo maumau pe vaivai | ʻAlu ki ha fale mālohi ange |
| ʻApi mālohi, ʻi tuʻa mei he ngaahi feituʻu kotoa, pea feʻunga ʻa e naunau | ʻOku faʻa fakapotopoto ʻa e nofo |
ʻI he taimi ʻoku totonu ai ke nofo¶
Kapau ʻokú ke nofo ʻi ha ʻapi mālohi ʻi tuʻa mei he feituʻu kotoa pē ke hiki mei ai mo e feituʻu lōmaki, ko e nofo ʻoku faʻa malu ange mo faingofua ange ia. ʻOku kole ʻe ha kau pule fakatuʻutāmaki tokolahi ki he kakai ʻi tuʻa mei he ngaahi feituʻu ke nau nofo pē, koeʻuhi ke nofo ʻatā ʻa e ngaahi hala mo e ngaahi fale hūfanga ki he kakai ʻoku pau ke nau mavahe.
ʻOku kei fiemaʻu ʻe he nofo ha teuteu moʻoni. Kuo ʻai ʻa e ngaahi puipui matapā sioʻata, kuo tauhi ʻa e vai, kuo teuteu ʻa e ngaahi naunau, pea kuo mateuteu ha loki malu. Fou ʻi he lisi siviʻi ki he houa fakaʻosi ʻe 24 mo e lisi naunau.
Feituʻu ke ʻalu ki ai kapau te ke mavahe¶
ʻOku faʻa ʻikai fiemaʻu ke ke ʻalu mamaʻo. ʻI he lahi taha ʻo e taimi, ko hono mavahe mei he ngaahi feituʻu ʻoku hake ki ai ʻa e tahi mo e lōmaki, ʻi ha kilomita (maile) siʻi ki ha kilomita (maile) ʻe hongofulu siʻi ki ʻuta, ʻoku feʻunga ia. Ko ha fononga lōloa ʻi he kā ʻoku tānaki ai ʻa e fefonongaʻaki lahi, palopalema lolo mo e fakatuʻutāmaki ke maʻu koe ʻe he afā ʻi he hala.
Ko e ngaahi fili lelei taha, ʻi he hokohoko ko ʻeni:
- Ha kaumeʻa pe kāinga ʻi ha ʻapi mālohi ʻi tuʻa mei he ngaahi feituʻu ke hiki mei ai mo e feituʻu lōmaki.
- Ha hōtele pe fale talitali kakai ʻi ʻuta, ʻi tuʻa mei he ngaahi feituʻu lōmaki, ʻo lelei taha ha fale fungavaka siʻi. Tohi vave taha te ke lava.
- Ha fale hūfanga fakapuleʻanga, ʻa ia ʻoku malu ka ʻoku faingofua pē.
Pea lau leva ʻa e founga ke hiki malu ai. ʻOku fakamatala ai ki he mavahe ʻo ʻikai ha kā, mo ha faingataʻaʻia, pea mo e fanga monumanu ʻapi.
Kapau ʻokú ke totongi fale nofo, ʻaʻahi, pe nofo mo ha niʻihi kehe¶
- Kau totongi fale nofo: ʻoku ʻikai liliu ʻe hoʻo aleapau totongi ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni malu. Kapau ʻoku ʻi he fakatuʻutāmaki ho fale pe feituʻu, mavahe, pea tala ki he tokotaha ʻoku ʻaʻana ʻa e fale. Vakai ki he kau totongi fale nofo mo e ngaahi ʻapātimeni.
- Kau ʻaʻahi mo e kau folau ʻeveʻeva: muimui ki he kau ngāue ʻi he hōtele mo e ngaahi tuʻutuʻuni fakalotofonua, pea mavahe vave kapau te ke lava ʻo liliu hoʻo fononga. Vakai ki he kau ʻaʻahi mo e kau folau ʻeveʻeva.
- Ngaahi ʻapi ʻoku ʻikai felotoi: ʻalu mo e fili malu ange. Felotoi kimuʻa ʻi he taimi ʻoku ui ai ʻe he kau ʻōfisa ho feituʻu, ʻe mavahe ʻa e taha kotoa.
Ko e fili kovi taha: mavahe tōmui fau¶
Ko e palani fakatuʻutāmaki taha ko e tatali ke sio, pea toki mavahe ʻi he miniti fakaʻosi. ʻOku lōmaki ʻa e ngaahi hala, tāpuni ʻa e ngaahi halafakakavakava, pea ʻe lava ʻe he matangi ʻo taʻofi ʻa e faka kā ʻi ha ngaahi houa kimuʻa pea aʻu mai ʻa e lotoloto. ʻOku faʻa hoko ʻa e mate ʻi he lōmaki ʻi he ngaahi meʻalele ʻoku faka ki loto ʻi he vai ʻi he hala ki tuʻa.
Kapau kuo ʻosi aʻu ʻa e matangi mālohi ki ho feituʻu, ʻoua ʻe kamata ha fononga lōloa ʻi he kā. Nofo ʻi he feituʻu ʻokú ke ʻi ai pe ʻalu ki he fale mālohi pe fale hūfanga ʻoku ava ofi taha te ke lava ʻo aʻu vave ki ai. Kapau ʻoku hake ʻa e vai, ʻalu ki he fungavaka māʻolunga taha, ka ʻoua ʻaupito ki ha ʻaofi ʻato (attic) tāpuni ʻe lava ke ke tāpuniʻi ai ʻo ʻikai lava ʻo hao.