Hopo ki he fakamatala

Lau ʻaho ki he afā: meʻa ke fai mei he ʻaho ʻe 5 ki he ʻaho ʻe 1 kimuʻa

Ko e afā, taifuni mo e afā fakatropika ko e faʻahinga afā tatau pē ia, ka ʻoku kehekehe hono hingoa ʻi he ngaahi moana kehekehe. ʻOku felāveʻi ʻa e meʻa kotoa ʻi he tohi fakahinohino ni mo kinautolu kotoa.

ʻOku haʻu ha afā, taifuni pe saikolone. ʻOku fakahā ʻe he lau ʻaho ko ʻeni ki he afā ʻa e meʻa ke ke fai ʻi he ʻaho ni, ʻo makatuʻunga ʻi he lahi ʻo e taimi ʻoku toe kimuʻa pea aʻu mai ʻa e matangi mālohi. Kumi ho tuʻunga ʻi lalo, kamata ai, pea ngāue hifo.

Kamata heni: fehuʻi ʻe tolu ke tali ʻi he ʻaho ni

  1. ʻOku ke ʻi ha feituʻu ke hiki mei ai, pe kuo ʻoatu ha tuʻutuʻuni ke hiki? Kumi ho feituʻu ke hiki mei ai pea fanongo ki he kau ʻōfisa fakalotofonua. Kapau ʻoku tala atu ke ke mavahe, mavahe.
  2. ʻOku malu ho ʻapi ki he afā ko ʻeni? Ko ha fale feʻaveʻaki, ha fale maʻamaʻa pe kuo maumau, ha hala ʻoku faʻa lōmaki, pe ha fiemaʻu fakafaitoʻo ʻoku fakafalala ki he ʻuhila, ʻoku ʻuhinga kotoa ia ke ke palani ke mavahe. Ngāueʻaki ʻa e fakahinohino ki hono fili ke hiki pe nofo.
  3. ʻE aʻu atu ʻafē ʻa e matangi mālohi kiate koe? Ko e taimi ko ia ko hoʻo taimi fakangatangata. Ko e ngāue kotoa pē ʻi tuʻa, fakaʻuli kotoa pē, mo e hiki kotoa pē ki ha fale hūfanga, kuo pau ke ʻosi kimuʻa ai.

Ko hoʻo taimi fakangatangata ko e matangi, ʻo ʻikai ko e mata

ʻOku aʻu mai ʻa e matangi mālohi mo e ngaahi fakatahaʻanga ʻuha lahi ʻi ha ngaahi houa lahi kimuʻa ʻi he loto ʻo e afā. ʻI he taimi ʻoku aʻu ai ʻa e matangi ki he 63 km/h (39 mph) nai, ʻoku fakatuʻutāmaki ʻa e ngāue ʻi tuʻa mo e fakaʻuli, pea ʻoku tuʻu ʻa e ʻalu atu ʻa e kau fakahaofi. Palani ʻa e sitepu kotoa ke ʻosi kimuʻa ʻi he taimi ko ia.

Kapau te ke fai pē ha meʻa ʻe tolu

  1. Fili ʻi he ʻaho ni pe te ke hiki pe nofo, pea muimui ki ha tuʻutuʻuni pē mei he kau ʻōfisa fakalotofonua.
  2. Maʻu ʻa e lolo, paʻanga kaha (cash) mo e faitoʻo ʻo uike ʻe ua he taimi ni, lolotonga ʻoku kei nonga ʻa e ngaahi falekoloa mo e ngaahi pamu lolo.
  3. Ke ke ʻi ho feituʻu malu, ʻi ʻapi pe ʻi ha feituʻu kehe, kimuʻa pea kamata ʻa e matangi mālohi.

Fakafehoanaki ʻa e lau ʻaho mo e ngaahi fakatokanga ʻi ho feituʻu

ʻOku ʻi he fonua kotoa pē ʻene ngaahi fakatokanga pē ʻaʻana. ʻOku nau lau ʻaho kotoa ki he meʻa tatau: ko e aʻu mai ʻa e matangi pe vai ʻoku fakatupu maumau. Ngāueʻaki ʻa e tēpile ko ʻeni ke sio pe ko fē ʻokú ke ʻi ai ʻi he lau ʻaho, pea toki vakai ki hoʻo peesi fakalotofonua ki he founga totonu.

Feituʻu Fakatokanga ʻuluaki Fakatokanga fakaʻosi
ʻAtalanitiki mo e Pasifiki hahake (NHC, ʻoku ngāueʻaki ʻe he ngaahi fonua lahi) Tokanga ki he afā pe matangi mālohi fakatropika (watch): houa nai ʻe 48 kimuʻa ʻi he ʻamanekina ʻa e matangi mālohi fakatropika Fakatokanga (warning): houa nai ʻe 36 kimuʻa ʻi he ʻamanekina ʻa e matangi mālohi fakatropika
ʻAositelēlia (Bureau of Meteorology) Tropical Cyclone Watch: ʻe lava ke hoko ha matangi mālohi ʻi loto ʻi he houa ʻe 48 Tropical Cyclone Warning: ʻamanekina ha matangi mālohi ʻi loto ʻi he houa ʻe 24 pe kuo ʻosi kamata
ʻInitia (India Meteorological Department) Pre-cyclone watch ʻi he houa nai ʻe 72 kimuʻa, pea toki Cyclone Alert ʻi he houa ʻe 48 kimuʻa ʻo ʻikai siʻi hifo ai Cyclone Warning ʻi he houa ʻe 24 kimuʻa ʻo ʻikai siʻi hifo ai, pea toki ha fakamatala hili ʻa e aʻu ki he fonua ʻi he houa nai ʻe 12 kimuʻa
Filipaini (PAGASA) Wind Signal No. 1: matangi mālohi ʻi loto ʻi he houa ʻe 36. No. 2: ʻi loto ʻi he houa ʻe 24 Signal No. 3: ʻi loto ʻi he houa ʻe 18. Signals No. 4 mo e 5: ʻi loto ʻi he houa ʻe 12
Siapani (ngaahi puleʻanga fakalotofonua) Alert Level 3: ʻoku kamata hiki ʻa e kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia Alert Level 4: ʻoku hiki ʻa e taha kotoa ʻi he feituʻu. ʻOua ʻe tatali ki he Level 5

ʻOku ngāue ʻa e ngaahi taimi ko ʻeni ʻi he taimi ʻoku ʻuluaki ʻoatu ai ʻa e fakatokanga taki taha. ʻE lava ʻe ha afā vave ʻo ʻave koe ʻi ha tuʻunga ʻe ua ʻi ha tomuʻa tala ʻea ʻe taha, ko ia vakai tuʻo ua ʻi he ʻaho ʻo ʻikai siʻi hifo ai, pea lahi ange ʻi he taimi kuo ʻoatu ai ha tokanga pe fakatokanga.

ʻOku ʻikai ko e laine ʻo e tomuʻa tala ʻea ko e afā

ʻOku fakahā ʻe he koni (cone) pe hala ʻo e tomuʻa tala ʻea ʻa e feituʻu ʻe ala ʻalu ki ai ʻa e loto ʻo e afā. ʻOku aʻu ʻa e matangi, ʻuha, hake ʻa e tahi mo e lōmaki ki ha feituʻu mamaʻo ʻi tuʻa ai. Teuteu kapau ʻoku ke ʻi ha feituʻu pē ʻoku ofi ki he koni, ʻo ʻikai pē ʻi lalo ʻi he laine.

ʻAho ʻe 5 kimuʻa: teuteu lolotonga ʻoku kei faingofua

ʻOku kei mamaʻo ʻa e afā pea ʻoku teʻeki ke pau ʻa e tomuʻa tala ʻea. Ko e taimi lelei taha eni mo nonga taha ke ngāue, he ʻoku fonu ʻa e falekoloa pea ʻatā ʻa e hala.

  • Vakai ki he tomuʻa tala ʻea mei he NHC pe ho potungāue ʻea fakafonua tuʻo ua ʻi he ʻaho. Tohi ʻa e taimi ʻe ala aʻu atu ai ʻa e matangi mālohi kiate koe.
  • Toe maʻu hoʻo faitoʻo ʻo uike ʻe ua ʻo ʻikai siʻi hifo ai. Fehuʻi ki hoʻo faleʻesi pe kiliniki ki ha toe maʻu vave koeʻuhi ko e afā.
  • Fakafonu ʻa e meʻalele kotoa pē ʻaki ʻa e lolo. Kapau ʻoku ʻi ai haʻo kalone lolo, tauhi ia ʻi tuʻa mei he fale, mamaʻo mei he vela.
  • Toʻo ha paʻanga kaha ʻi ha ngaahi pepa paʻanga iiki. ʻOku tuʻu ʻa e ngaahi misini kāti mo e ATM ʻi he taimi ʻoku mate ai ʻa e ʻuhila.
  • Siviʻi hoʻo naunau teuteu pea fakatau ʻa e meʻa ʻoku masiva: vai, meʻakai, pateli, letiō, naunau tokoni vave.
  • Toe lau hoʻo palani ʻa e fāmili. Fakapapauʻi pe ko hai ʻoku ʻalu ki fē pea mo hoʻo tokotaha fetuʻutaki ʻi tuʻa mei he feituʻu.
  • Kapau ʻoku ʻikai haʻo kā, ʻoku ke faingataʻaʻia, pe ʻoku ʻi ai haʻo fiemaʻu fakafaitoʻo, telefoni ki ho ʻōfisi fakatuʻutāmaki fakakolo he taimi ni ki ha meʻalele pe ha fale hūfanga ki he fiemaʻu makehe. ʻOku nau lava ʻo tokoni lahi taha ʻi he taimi ʻoku ke kole vave ai.
  • Kumi ʻa e feituʻu ʻe lava ke ʻalu ki ai hoʻo monumanu tauhi. Vakai ki he hiki mo e monumanu tauhi.
  • Fō ʻa e vala pea fufulu ʻa e ngaahi peleti koeʻuhi ke ʻoua te ke fai ʻaki ho nima ki mui.

ʻAho ʻe 3 kimuʻa: fili pea fai ʻa e ngāue mamafa

ʻE lava ke ʻoatu ʻa e ngaahi tokanga pe ngaahi fakatokanga ʻuluaki ʻi he taimi nai ko ʻeni. Ko hoʻo faingamālie fakaʻosi eni ʻoku kei nonga ki he ngāue ʻi tuʻa mo e mavahe taʻe fakavavevave.

  • Fai hoʻo fili ʻaki ʻa e fakahinohino ki hono fili ke hiki pe nofo, pea fakahā ki ho fāmili.
  • Kapau te ke mavahe, ʻota ho feituʻu ke nofo ai, fakaheka ʻa e kā, pea palani ke ʻalu vave. Vakai ki he founga ke hiki malu ai.
  • Fokotuʻu ʻa e ngaahi matapā maluʻi (shutters) pe tuki ha papa ki he ngaahi matapā sioʻata lolotonga ʻoku nonga ʻa e matangi pea lava ke tokoni ʻa e kaungāʻapi. Vakai ki he teuteu ho ʻapi.
  • Fakamaʻa ʻa e ʻataʻatā ʻo e ʻapi. ʻAve ki loto ʻa e ngaahi naunau fale, meʻa tunu, kapa veve, meʻaʻaoa, kapa ʻato mavete, mo ha meʻa pē ʻe lava ke puna. Haʻi ʻa e meʻa ʻoku ʻikai te ke lava ʻo hiki.
  • Chāsi ʻa e telefoni, pateli tauhi ʻuhila, komipiuta toʻotoʻo, mo e ngaahi maama ʻoku lava ke toe fakafonu, pea tauhi ke nau fonu.
  • Haʻi maʻu pe hiki hoʻo vaka. Vakai ki he vaka.
  • Hiki ʻa e monumanu fafanga ki ha feituʻu māʻolunga pe ha ngoue malu ange. Vakai ki he monumanu fafanga mo e monumanu lalahi.
  • Faitaaʻi ʻa e loki kotoa, tuʻa ʻo e ʻapi, mo e ngaahi meʻalele ki he ʻinisiua.

Kapau ʻoku ke ʻilo te ke mavahe, mavahe he taimi ni

ʻOku lelei ange ʻa e ʻalu kimuʻa ʻi he tuʻutuʻuni ʻi he ʻalu hili ia. ʻOku kovi ange ʻi he houa kotoa pē ʻa e fakaʻuli, laine ki he lolo mo e ngaahi hōtele fonu ʻi he taimi kuo ʻoatu ai ʻa e tuʻutuʻuni.

ʻAho ʻe 2 kimuʻa: ʻoku liliu ʻa e tokanga (watch) ki he fakatokanga (warning)

ʻOku faʻa haʻu ʻa e ngaahi fakatokanga fakaʻosi ʻi he vahaʻa ʻo e ʻaho ʻe 2 mo e ʻaho ʻe 1 kimuʻa ʻi he matangi mālohi. ʻOku faʻa haʻu ʻa e tuʻutuʻuni ke hiki ʻi he tuʻunga ko ʻeni.

  • Kapau kuo tuʻutuʻuni ke hiki ho feituʻu, ʻalu he taimi ni. Muimui ki he founga ke hiki malu ai.
  • Kapau te ke ʻalu ki ha fale hūfanga, teuteu ʻaki ʻa e lisi ʻi he ngaahi fale hūfanga fakapuleʻanga, pea vakai pe ko fē ʻoku ava.
  • Fakaʻosi ʻa e ngāue ʻi he ʻapi. Tāpuni ʻa e matapā maluʻi kotoa, fakamaʻa ʻa e ngaahi kotoa ʻato mo e luo vai, pea hiki hake ʻa e ngaahi meʻa mahuʻinga mei he falikí.
  • Fakafonu ha ngaahi ipu maʻa ʻaki ʻa e vai inu: lita ʻe 4 (kālani ʻe 1) ʻo ʻikai siʻi hifo ai ki he tokotaha ʻi he ʻaho. Vakai ki he vai mo e meʻakai.
  • Fokotuʻu ʻa e pusaʻaisi mo e fakaʻaisi (freezer) ki he tuʻunga momoko taha, pea fakaʻaisiʻi ha ngaahi hina vai.
  • Fakahā ki he fāmili ʻa e feituʻu te ke ʻi ai mo e taimi te ke toe fetuʻutaki ai.

ʻOua ʻe palani ke mavahe ʻi he ʻaho fakaʻosi

ʻOku fiemaʻu ʻe he hala ha ngaahi houa ke ʻatā ai, pea ʻoku tāpuni ʻa e ngaahi halafakavaka mo e hala ʻi he tahi ʻi he taimi ʻoku hake ai ʻa e matangi. Ko ha palani ke mavahe ʻi he pō kimuʻa ʻoku faʻa iku ia ko ha pō ʻi ha hala lahi kuo tāpuni ʻi he kā.

ʻAho ʻe 1 kimuʻa: siviʻi fakaʻosi pea ʻi ho feituʻu

ʻOku faʻa aʻu mai ʻa e ngaahi fakatahaʻanga ʻuha mo e ngaahi matangi pā ʻi he ʻaho fakaʻosi ko ʻeni, ʻo fuoloa kimuʻa ʻi he loto ʻo e afā. Fakaʻosi ʻa e meʻa kotoa ʻi tuʻa ʻi he pongipongi.

  • Kapau te ke nofo, ngāue ʻi he lisi siviʻi ʻo e houa fakaʻosi ʻe 24.
  • Kapau te ke hiki pea ʻoku teʻeki ke ke mavahe, mavahe he taimi ni, pe ʻalu ki he fale hūfanga ava ofi taha ʻoku ke lava ʻo aʻu malu ki ai.
  • Tuku ʻa e ngaahi meʻalele ʻi ha feituʻu māʻolunga, mamaʻo mei he ʻakau mo e uaea ʻuhila.
  • Tauhi ha ngaahi mape ke ngāueʻaki taʻe ha ʻinitaneti pea tauhi ʻa e uepisaiti ni ki he ngāueʻaki taʻe ha ʻinitaneti.
  • Tuku ha sū, ha tōti mo ho telefoni ʻi he tafaʻaki ʻo e mohenga kotoa pē.
  • Ke ke ʻi ho loki malu pe fale hūfanga kimuʻa pea aʻu mai ʻa e matangi mālohi.

Houa fakaʻosi ʻe 12: nofo ʻi loto pea fanongo ki he ongoongo

Kuo ʻosi ʻa e ngāue he taimi ni. Ko hoʻo ngāue ke nofo ʻi ha feituʻu malu, hokohoko atu hoʻo fanongo, pea tauhi ke fonu ʻa e ʻuhila ʻo ho telefoni.

  • Nofo ʻi loto, ʻi ho loki malu, mamaʻo mei he ngaahi matapā sioʻata mo e matapā.
  • Tauhi ke moʻui ha letiō pateli pe letiō takai ʻaki ʻa e nima ki ho potungāue ʻea fakafonua mo e kau ʻōfisa fakalotofonua.
  • Fekau pōpoaki ʻo ʻikai telefoni. Fakapoʻuli ʻa e sikilini pea tāpuni ʻa e ngaahi ʻapi (apps) ke tauhi ʻa e ʻuhila.
  • ʻOua ʻe ʻalu ki tuʻa lolotonga ʻa e mata ʻo e afā. ʻOku toe foki mai ʻa e matangi mei he tafaʻaki fehangahangai, ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻi loto ʻi ha ngaahi miniti. Vakai ki he mata ʻo e afā.
  • Kapau ʻoku hū mai ʻa e vai ki he ʻapi, hiki ki ʻolunga, ʻo ʻikai ki tuʻa. ʻOua ʻe hū ki ha ʻaofi ʻato (attic) ʻoku tāpuni. Vakai ki he lōmaki.

ʻOku ʻi he lolotonga ʻa e afā ʻa e meʻa ke fai ʻi he taimi ʻoku ʻi ʻolunga ai ʻa e afā.

ʻI he konga ko ʻeni

Ki ha tatau kakato ange ʻo e lau ʻaho ko ʻeni ki he palani ʻoku kamata ʻi ha uike kimuʻa, vakai ki he taimi-tēpile ki he teuteu ki he afā.

Ngaahi fakahinohino fekauʻaki