Kātakiʻi ʻa e moʻui hili ha afā¶
Ko e afā, taifuni mo e afā fakatropika ko e faʻahinga afā tatau pē ia, ka ʻoku kehekehe hono hingoa ʻi he ngaahi moana kehekehe. ʻOku felāveʻi ʻa e meʻa kotoa ʻi he tohi fakahinohino ni mo kinautolu kotoa.
ʻOku kehekehe ʻa e ngaahi fika fakatuʻutāmaki ʻi he fonua taki taha. ʻOku kehekehe ʻa e ngaahi fika, ngaahi kautaha mo e ngaahi polokalama tokoni ʻi he fonua kotoa pē. ʻOku ʻi hoʻo peesi fakalotofonua ʻa e ngaahi fika fakatuʻutāmaki, ʻōfisi fakatuʻutāmaki mo e fakamatala ki he fale hūfanga ki he feituʻu ʻoku ke ʻi ai. Kumi hoʻo peesi fakalotofonua.
ʻOku faingataʻa ke moʻui ʻi ha afā, taifuni pe saikolone, pea ʻe lava ke faingataʻa ange ʻa e ngaahi uike mo e ngaahi māhina ʻo e toe langa hake. ʻOku tokoniʻi koe ʻe he peesi ni ke ke tokangaʻi ho ʻatamai mo ho sino, poupouʻi ʻa e kakai ʻoku takatakai ʻiate koe, mo ʻilo ʻa e taimi ʻoku fiemaʻu ai ʻe ha taha ha tokoni lahi ange.
Kapau te ke fai pē ha meʻa ʻe tolu¶
- Tokangaʻi ʻa e ngaahi meʻa tefito: mohe, meʻakai, vai, mo ha kiʻi mālōlō ʻi he ʻaho kotoa. ʻE ʻikai lava ke nonga ho ʻatamai kae ʻoua kuo nonga ho sino.
- Hokohoko atu hoʻo fetuʻutaki. Talanoa mo e kakai ʻoku ke falala ki ai, pea ʻoua ʻe fou tokotaha ʻi he meʻa ni.
- Kapau ʻoku ke faingataʻaʻia pe ko ha taha ʻoku ke ʻofa ai, kumi tokoni. Kapau ʻoku ʻi ha fakatuʻutāmaki ha taha, ui ki hoʻo fika fakatuʻutāmaki fakalotofonua. ʻI ʻAmelika, ko e Disaster Distress Helpline ʻi he 1-800-985-5990 ʻoku taʻetotongi pea ava ʻi he ʻaho kakato, ʻi he ʻaho kotoa pē.
Ngaahi ongo anga maheni ki ha meʻa taʻeanga maheni¶
Ko e meimei tokotaha kotoa ʻoku moʻui ʻi ha fakatamaki ʻoku nau maʻu ha niʻihi ʻo e ngaahi ongo ni ʻi he ngaahi ʻaho mo e ngaahi uike hili ia:
- Faingataʻa ke mohe, misi kovi, pe mohe lahi ange ʻaupito ʻi he anga maheni
- Ongoʻi mate, ohovale ngofua, mamahi, hohaʻa, pe ʻita, ʻo faʻa hoko kotoa ʻi he ʻaho pē taha
- Faingataʻa ke tokanga, manatu, pe fai ha ngaahi fili faingofua
- Langa ʻulu, palopalema ʻi he kete, ngaahi langa, mo e ongosia
- Toutou fakakaukau ki he afā ʻi ho ʻatamai, pe ohovale ʻi he matangi mo e ʻuha
- Ongoʻi halaia ʻi he meʻa naʻa ke fai pe ʻikai fai, pe koeʻuhi ko hoʻo monūʻia ange ʻi ha kaungāʻapi
- Lea fakaʻita ki he kakai ʻoku ke ʻofa ai, pe fiemaʻu ke ke tokotaha
Ko e ngaahi ongo anga maheni ʻeni ki ha meʻa taʻeanga maheni. ʻOku ʻikai ko ha fakaʻilonga ia ʻo e vaivai. Ki he kakai tokolahi, ʻoku nau fakaʻau ʻo holo ʻi ha ngaahi uike siʻi ʻi he hoko ʻa e moʻui ʻo fakaʻau ʻo anga maheni ange.
Hoʻo ngaahi ʻuluaki sitepu¶
ʻI he taimi ʻoku ongoʻi ai ʻoku fuʻu lahi ʻa e meʻa kotoa, kamata ʻaki ʻa e meʻa te ke lava ʻo pule ki ai he ʻaho ni.
- Kai ha meʻa, neongo ʻoku ʻikai te ke fiekaia. Inu vai.
- Mālōlō ʻi he taimi te ke lava ai, neongo ko e miniti pē ʻe 15.
- Talanoa mo ha taha: fāmili, ha kaumeʻa, ha kaungāʻapi, ha taki fakalotu.
- Fili ha ngāue ʻe taha pe ua ki he ʻaho ni, pea tuku ke tatali ʻa e toengá.
- Vakai ki he ongoongo ʻi ha ngaahi taimi kuo fokotuʻu pē, mei he ngaahi maʻuʻanga fakapuleʻanga.
- Fai ha kiʻi meʻa ʻe taha ʻoku ongo anga maheni: kaukau, fetongi vala, ngaohi ti, lotu, vaʻinga mo e fānau.
Mohe¶
Ko e mohe ʻoku faʻa ʻuluaki mole ia hili ha afā, pea ko hono toe maʻu ʻoku ne tokoniʻi ʻa e meʻa kotoa. Feinga ke ʻalu ki he mohenga pea ʻā hake ʻi he taimi tatau nai ʻi he ʻaho kotoa, neongo ʻoku moveuveu ʻa e ngaahi ʻaho. Tauhi ʻa e feituʻu ʻoku ke mohe ai ke fakapoʻuli, momoko, mo longomate ʻo lahi taha te ke lava.
ʻOua ʻe inu kafeini ʻi he efiafi. ʻE lava ʻe he kava mālohi ʻo tokoniʻi koe ke ke mohe, ka ʻoku ne fakakoviʻi ho mohe ʻamui ange ʻi he pō. Kapau ʻoku ʻikai te ke lava ʻo mohe, tuʻu hake pea fai ha meʻa longomate ʻi ha maama siʻi ʻi ha kiʻi taimi ʻo ʻikai tokoto ai ʻo hohaʻa.
Kapau ʻoku ke mohe ʻi ha fale hūfanga, ʻapi ʻo ha kāinga, pe ha loki ʻoku fonu kakai, ʻe lava ke tokoni ha ngaahi meʻa tāpuni telinga (earplugs), ha meʻa ʻufiʻufi mata, pe ha tupenu ʻi ho mata. Mālōlō ʻi he ʻaho ʻi he taimi te ke lava ai.
Ngaahi founga maau mo e ngaahi lavameʻa siʻi¶
ʻOku tala ʻe he ngaahi founga maau ki ho sino ʻoku kei puleʻi pē ha ngaahi meʻa. Kai ʻi ha ngaahi taimi maau, kaukau, pea tauhi ʻa e ngaahi kiʻi tōʻonga hangē ko e kofi ʻi he pongipongi, lotu, pe ha lue. Kapau ʻoku faʻa maʻu ʻe he fānau ha talanoa ʻi he taimi mohe, tauhi ʻa e talanoa, neongo ʻi he maama ʻo e tōti.
Fokotuʻu ha fokotuʻutuʻu ki he ʻaho taki taha: ko ha ngāue fakamaʻa ʻe taha pe ua, ko ha ui ʻe taha ki he kautaha ʻinisiua pe ʻōfisi tokoni, mo ha taimi mahino ke tuʻu ai. Ko e ngaahi lisi lōloa taʻengata ʻoku ne fakalahi ʻa e loto mafasia. Tokanga ki he ngaahi lavameʻa siʻi, hangē ko e toe foki mai ʻa e ʻuhila pe ko e ʻuluaki kai ʻi ho tēpile pē ʻoʻou, pea lea ʻaki ia ke fanongo ki ai.
Ongoongo mo e mītia fakasōsiale¶
ʻOku anga maheni ke fiemaʻu ʻa e fakamatala foʻou kotoa. Ko e ngaahi houa ʻo e sio ki he ngaahi vitiō ʻo e maumau, ngaahi talanoa loi, mo e ngaahi fealēleaʻaki fakaʻita ʻoku tauhi ai ho sino ke ʻi he tuʻunga tokanga lahi. Vakai ki he ongoongo ʻi ha ngaahi taimi kuo fokotuʻu, tuʻo ua ʻi he ʻaho ʻoku feʻunga, pea maʻu ia mei he ngaahi maʻuʻanga fakapuleʻanga hangē ko hoʻo potungāue ʻea fakafonua, hoʻo potungāue fakafonua ki he fakatamaki, mo ho puleʻanga fakalotofonua.
Fakalongo ʻa e ngaahi kulupu talanoa ʻoku nau fakamafola ʻa e ngaahi talanoa loi. Tuku hifo ʻa e telefoni ʻi he taimi kai pea kimuʻa pea mohe. Ko e meʻa ʻoku fiemaʻu ke ke ʻilo ʻe kei ʻi ai pē ʻi he pongipongi.
Mamahi mo e mole¶
ʻOku mamahi ʻa e kakai hili ʻa e ngaahi afā koeʻuhi ko e ngaahi faʻahinga mole lahi: ko ha tokotaha, ko ha monumanu ʻapi, ko ha ʻapi, ko ha pisinisi, ko ha ngoue, ko ha siasi, ko ha kolo, pe ko e ongoʻi malu pē. Ko e ngaahi mole moʻoni kotoa ʻeni. ʻOku ʻikai ha founga totonu pe taimi totonu ke mamahi ai.
- Tuku ke ke ongoʻi mamahi, ʻita, pe mate ʻo ʻikai fakamaauʻi ia.
- Tauhi ʻa e ngaahi tukufakaholo mo e ngaahi tōʻonga ʻoku mahuʻinga kiate koe mo hoʻo komiunitī, neongo ʻi ha founga faingofua ange.
- Fakahaofi ʻa e meʻa te ke lava mei he ngaahi tā mo e ngaahi meʻa fakamanatu. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he peesi fakamaʻa ʻa e founga.
- Tali ʻe kovi ange ha ngaahi ʻaho ʻe niʻihi ʻi ha niʻihi.
Kapau naʻe mate ha taha ofi kiate koe, pe naʻa ke sio ki ha kakai naʻe lavea pe mate, ʻe lava ke loloto ange ʻa e ohovale pea tolonga fuoloa ange. ʻE lava ke tokoni ʻa e faleʻi ki he mamahi, ngaahi taki fakalotu, mo e ngaahi kulupu poupou.
Loto mafasia ʻi he paʻanga mo e toe langa hake¶
Ko e tatali ki he ʻinisiua, tokoni, pe ngaahi monomono ko e taha ia ʻo e ngaahi konga faingataʻa taha ʻo e toe langa hake. ʻOku fakalahi ia ʻe he mole ʻa e ngāue mo e ngaahi totongi taʻeʻamanekina.
- Hiki ʻa e meʻa ʻoku ke moʻua ai mo e meʻa ʻoku hū mai, koeʻuhi ke ʻi ai ha fōtunga ʻo e hohaʻa.
- Ui vave ki he kau ʻoatu nō, kau ʻōnoa fale, mo e ngaahi kautaha ʻuhila mo e vai, pea kole ha taimi mālōlō ʻi he totongi pe ha palani totongi.
- Tauhi ha lekooti ʻo e ngaahi kole mo e ngaahi ui koeʻuhi ke ʻoua naʻa ke fua kotoa ia ʻi ho ʻatamai. Vakai ki he ʻinisiua mo e tokoni.
- Kole tokoni ki he ngaahi foomu. ʻOku ʻoatu taʻetotongi ia ʻe he ngaahi senitā tokoni lahi, ngaahi kulupu ʻi he komiunitī, mo e ngaahi laipeli.
Tokoniʻi ʻa e fānau¶
ʻOku sio ʻa e fānau ki he kakai lalahi ʻoku takatakai ʻiate kinautolu ke ʻilo ʻa e meʻa ke fai. ʻOku kehekehe ʻa e ngaahi ongo ʻo fakatatau ki he taʻu, pea ʻoku anga maheni ʻa e ngaahi meʻa ni kotoa ʻi ha kiʻi taimi:
| Taʻu | Ngaahi ongo angamaheni |
|---|---|
| Pēpē mo e fānau iiki ʻaupito | Pīkitai, tangi, faingataʻa ke mohe, fiemaʻu ke fua lahi ange |
| Fānau iiki | Fimimi ʻi he mohenga, mumuʻi motuʻa nima, manavahē ʻi he poʻuli pe ʻi he tokotaha, ngāue hangē ha taha siʻi ange ʻi hono taʻu, toutou faiʻaki ʻa e afā ʻi he vaʻinga |
| Taʻu ako | Misi kovi, langa kete, faingataʻa ke tokanga, ʻita ngofua, ngaahi fehuʻi toutou lahi |
| Toʻutupu | Fakamamaʻo, hangē ʻoku ʻikai tokanga, ʻita, fai ha ngaahi meʻa fakatuʻutāmaki, hohaʻa ki he ngaahi kaumeʻa |
Founga ke tokoni ai:
- Talanoa. Fakamatala ʻa e meʻa naʻe hoko ʻaki ha ngaahi lea faingofua mo moʻoni. Tala kiate kinautolu ʻa e meʻa ʻoku ke fai ke tauhi ke nau malu.
- Fanongo. Tuku ke nau toutou ʻeke ʻa e fehuʻi tatau, pea tali nonga ʻi he taimi kotoa.
- Tauhi ʻa e ngaahi founga maau. Ngaahi kai, taimi mohe, mo e vaʻinga ʻi he ngaahi taimi angamaheni, ʻo lahi taha te ke lava.
- Fakangatangata ʻa e ngaahi tā ʻo e maumau. Tāmateʻi ʻa e ongoongo ʻi he taimi ʻoku ʻi ai ʻa e fānau. ʻE lava ke ongo ʻa e toutou vitiō hangē ʻoku toe hoko ʻa e afā.
- Tuku ke nau tokoni. Ko e fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi naunau, fafanga ha monumanu ʻapi, pe tā ha kaati ki ha kaungāʻapi ʻoku ne ʻoatu kiate kinautolu ha ongoʻi ʻoku nau puleʻi ha meʻa.
- ʻOatu ha taimi mo e fakafiemālie lahi ange. ʻOku mahuʻinga lahi ʻa e ngaahi fāʻofua, kātaki, mo ha meʻavaʻinga pe kafu ʻoku nau saiʻia taha ai.
- Fakafoki kinautolu ki he ako, vaʻinga, mo e ngaahi kaumeʻa ʻi he vave taha te ke lava. ʻOku fokotuʻu ʻe he ngaahi kulupu tokoni lahi ha ngaahi feituʻu vaʻinga malu ki he fānau hili ʻa e ngaahi afā.
ʻOku sai pē ke tuku ke sio ʻa e fānau ʻoku ke mamahi, ʻi ha founga ʻe lava ke nau kātakiʻi. "ʻOku ou mamahi ʻi he fale, pea te tau sai pē" ʻoku feʻunga ia. ʻOku lahi ange ʻi he peesi ngaahi pēpē mo e fānau.
Kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia¶
ʻE lava ke fufū ʻe he kāinga mo e kaungāʻapi taʻumotuʻa ʻa e lahi ʻo ʻenau faingataʻaʻia, tautautefito kapau naʻe mole ha ʻapi naʻa nau nofo ai ʻi ha ngaahi hongofulu taʻu. ʻE lava foki ke fakatupu ʻe he liliu ʻo e founga maau, vela, mo e ngaahi faitoʻo kuo ʻikai inu ha puputuʻu.
ʻAʻahi faʻa, tokoni ki he ngaahi ui mo e ngaahi pepa, pea tokanga ki he puputuʻu, ngaahi faitoʻo kuo ʻikai inu, ʻikai kai, pe fakamamaʻo. Ko e kakai faingataʻaʻia ʻe lava kuo mole ʻenau ngaahi naunau, kau tauhi, pe ʻapi ʻoku faingofua ke nau ngāueʻaki, pea ʻe lava ke nau fiemaʻu ha tokoni ngāue tatau mo e poupou fakaeloto. Vakai ki he kakai taʻumotuʻa mo e ngaahi fiemaʻu fakafaitoʻo.
Tokoniʻi ha taha kehe: sio, fanongo, fakafehokotaki¶
ʻOku ʻikai fiemaʻu ke ke ako makehe ke tokoniʻi ha taha ʻoku loto mamahi. ʻOku ngāueʻaki ʻe he founga tokoni vave ki he ʻatamai ʻa e World Health Organization (Kautaha Moʻui Lelei ʻa Māmani) ha sitepu faingofua ʻe tolu.
- Sio. Vakai ʻoku malu ʻa e tokotaha pea ʻoku ʻikai fiemaʻu ha tokoni fakafaitoʻo fakavavevave. Tokanga ki he tokotaha ʻoku hā ʻoku mamahi taha.
- Fanongo. Nofo mo ia. ʻEke ʻa e meʻa ʻoku ne fiemaʻu. Tuku ke ne talanoa kapau ʻoku ne loto ki ai, ka ʻoua ʻe fakamālohiʻi ia ke fakamatala ʻa e meʻa naʻe hoko. Tali ʻene ngaahi ongo ʻo ʻikai fakakikihi.
- Fakafehokotaki. Tokoniʻi ia ki he ngaahi fiemaʻu ngāue, hangē ko e vai, ha ui telefoni ki he fāmili, pe kumi ʻa e ʻōfisi tokoni. Fakafehokotaki ia mo e kakai mo e ngaahi ngāue ʻe lava ke tokoni lahi ange.
ʻOua ʻe fai ha ngaahi talaʻofa ʻe ʻikai te ke lava ʻo tauhi, pea ʻoua ʻe tala ki he kakai ʻa e founga ke nau ongoʻi ai. "ʻOku ongo faingataʻa moʻoni ia" ʻoku faʻa lelei taha ia ke lea ʻaki.
Kau tokoni, kau ngāue ʻofa, mo e kau tauhi¶
Ko e kakai ʻoku nau tokangaʻi ʻa e niʻihi kehe, hangē ko e kau ngāue fakafaitoʻo, kau fakahaofi, kau ngāue ʻuhila mo e vai, kau ngāue ʻofa, mo e kau tauhi ʻi he fāmili, ʻoku nau faʻa tuku ʻenau ngaahi fiemaʻu ki mui taha. ʻOku ʻi ai foki ha maumau ʻi he ʻapi ʻo e tokolahi.
- Mālōlō, kai, pea mohe, neongo ʻoku ʻikai ʻaupito ʻosi ʻa e ngāue.
- Talanoa mo e kaungā ngāue ki he meʻa kuo mou sio ai.
- Fesioʻaki ki he ongosia lahi, ʻita ngofua, mo e inu kava mālohi lahi.
- ʻEke ki ho pule ngāue pe kautaha ki he faleʻi mo e poupou.
Ngaahi fakaʻilonga ʻoku fiemaʻu ʻe ha taha ha tokoni lahi ange¶
ʻOku ʻamanekina ʻa e loto mafasia mo e mamahi. Kumi tokoni ʻi he taimi ʻoku ʻikai holo ai ʻa e ngaahi ongo hili ha ngaahi uike, fakaʻau ke kovi ange, pe kau ai ha taha ʻo e ngaahi meʻa ni:
- ʻIkai lava ke mohe, kai, ngāue, pe tokangaʻi ia pe ko e fānau ʻi ha ngaahi ʻaho
- Inu kava mālohi lahi ange pe ngāueʻaki ʻa e faitoʻo konatapu ke kātakiʻi ʻaki
- Talanoa ki he ʻikai ha ʻamanaki, ko ha kavenga, pe ʻikai loto ke moʻui
- Ngaahi ohovale lahi fakafokifā (panic attacks), manavahē maʻu ai pē, pe ngaahi manatu ʻoku toe hoko mai ʻo ʻikai mole
- Fakamamaʻo mei he taha kotoa
- Fakalaveaʻi ia pe ko e niʻihi kehe, pe fakamanamana ke fai ia
Kapau ʻoku ʻi ha fakatuʻutāmaki leva ha taha
Kapau ʻoku talanoa ha taha ki he taonakita, ʻoku ʻi ai ʻene palani, pe kuo ne fakalaveaʻi ia, ui leva ki hoʻo fika fakatuʻutāmaki fakalotofonua pe ha laine tokoni ki he faingataʻa (ʻi ʻAmelika, ui pe tohi pōpoaki ki he 988 ke aʻu ki he Suicide and Crisis Lifeline, pe ui ki he 911). Nofo mo ia, toʻo ha meʻa pē ʻe lava ke ne ngāueʻaki ke fakalaveaʻi ʻaki ia kapau ʻoku malu ke fai ia, pea ʻoua ʻe tuku tokotaha ia.
Feituʻu ke maʻu ai ha tokoni¶
- Ho toketā, kiliniki, pe tokotaha ngāue fakafaitoʻo. ʻE lava ke nau tokoni ki he mohe, hohaʻa, mo e loto mafasia, pea fakahū koe ki ha faleʻi.
- Ngaahi kiliniki feʻaveʻaki mo e ngaahi senitā tokoni. Hili ʻa e ngaahi fakatamaki lahi, ʻoku ʻoatu ʻe he potungāue moʻui, Red Cross pe Red Crescent (Kolosi Kulokula pe Māhina Kulokula), mo e ngaahi kulupu tokoni ha kau faleʻi mo e kau ngāue poupou.
- Ngaahi taki fakalotu mo e ngaahi kulupu ʻi he komiunitī. ʻOku maʻu ʻe he kakai tokolahi ha fakafiemālie mo ha tokoni ngāue ʻi heni.
- Ngaahi laine tokoni ki he faingataʻa mo e ngaahi ngāue faleʻi. ʻOku lisi ʻe hoʻo peesi fakalotofonua ʻa e tokoni ʻi he feituʻu ʻoku ke nofo ai, pe ʻeke ki ho puleʻanga fakalotofonua pe ʻōfisi moʻui.
- Ngaahi kulupu poupou. ʻE lava ke tokoni lahi ʻa e talanoa mo e niʻihi kehe naʻa nau fou ʻi he afā tatau.
ʻI ʻAmelika¶
- Disaster Distress Helpline: 1-800-985-5990. Ui pe tohi pōpoaki, taʻetotongi, fakapulipuli, ʻi he ʻaho kakato ʻi he ʻaho kotoa pē, mo ha kau faleʻi kuo ako ki he loto mamahi ʻi he fakatamaki.
- 988 Suicide and Crisis Lifeline. Ui pe tohi pōpoaki ki he 988 ki ha taha pē ʻoku ʻi ha faingataʻa fakaeloto.
- 211. Ui ki he 211 ki he faleʻi fakalotofonua, meʻakai, mo e ngaahi tokoni ki he nofoʻanga.
- Ngaahi senitā toe langa hake hili ʻa e fakatamaki ʻoku faʻa ʻi ai ʻa e kau faleʻi ki he faingataʻa hili ha fanongonongo fakatamaki fakafeitolalo. ʻEke ki he ngaahi polokalama faleʻi taʻetotongi ki he faingataʻa ʻi ho feituʻú.
Ko e toe langa hake fuoloa¶
Ko e toe langa hake mei ha afā lahi ʻoku fua ia ʻi he ngaahi māhina mo e ngaahi taʻu, ʻo ʻikai ʻi he ngaahi uike. ʻOku fuoloa ʻa e ngaahi kole, kuo femoʻuekina ʻa e kau langa, pea ʻoku hā kehe ʻa e kolo ʻi ha taimi lōloa. ʻE lava ke toe ʻomi ʻa e ngaahi ongo ʻe he taʻu fakamanatu ʻo e afā, kamataʻanga ʻo e taimi afā hono hoko, pe ko ha ʻuha lahi.
ʻE lava ke tokoniʻi koe ʻe he palani kimuʻa ki he taimi afā hono hoko ke ke ongoʻi ʻoku ke puleʻi lahi ange. Ko ʻemau peesi palani ʻa e fāmili ko ha feituʻu lelei ia ke kamata ai ʻi hoʻo mateuteu. ʻOatu kiate koe mo e niʻihi kehe ha faingamālie ke maʻu ha ngaahi ʻaho kovi, tali ʻa e tokoni, pea ʻoatu ia ʻi he taimi te ke lava ai. Ko e tokoniʻi ʻo e niʻihi kehe ko e taha ia ʻo e ngaahi founga falalaʻanga taha ke ke ongoʻi lelei ange ai, pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakakaukau ʻi he founga ke tokoni ai.