Faiga e feagai ai ma le atuatuvale pe a mavae le afā¶

O le ola ai i se afā, taifuna, poʻo se afā tropika e faigata, ma e mafai ona sili atu le faigata o vaiaso ma masina o le toe faaleleia. O lenei itulau e fesoasoani ia te oe e vaaia lou mafaufau ma lou tino, lagolagoina tagata o siomia oe, ma iloa pe a manaʻomia e se tasi se fesoasoani sili atu.

Afai e tolu naʻo mea e te faia¶

1. Vaai i mea faavae: moe, meaai, vai, ma sina malologa i aso taitasi. E le mafai ona filemu lou mafaufau seʻi vagana ua filemu lou tino.
2. Faaauau le fesootai. Talanoa i tagata e te faatuatuaina, ma aua le feagai na o oe ma lenei mea.
3. Afai o oe poʻo se tasi e te alofa i ai o loo tauivi, o mai e saili fesoasoani. Afai o loo i ai se tasi i se tulaga lamatia, valaau i lau numera faafuaseʻi i le lotoifale. I le Iunaite Setete, o le Disaster Distress Helpline i le 1-800-985-5990 e leai se totogi ma e tatala i aso uma, i le taimi atoa.

Tali masani i se mea e le masani ai¶

E toetoe lava o tagata uma na ola ai i se faalavelave e i ai nisi o nei tali i aso ma vaiaso mulimuli ane:

• Faigata ona moe, miti leaga, poʻo le moe tele ina ua sili atu nai lo le masani
• Lagona le le lagona o se mea, tulai ofo, faanoanoa, popole, poʻo le ita, o nisi taimi e faatasi uma i le aso e tasi
• Faigata ona taulai, manatua, poʻo le filifili o ni mea faigofie
• Tiga ulu, tiga manava, tiga o le tino, ma le vaivai
• Toe mafaufau i le afā i lou mafaufau, poʻo le faafuaseʻi ona e ofo i le matagi ma le timu
• Lagona le nofosala i mea na e faia poʻo mea na e le faia, poʻo le sili atu o lou manuia nai lo se tuaoi
• Ita i tagata e te alofa ia te i latou, poʻo le manaʻo e nofo na o oe

O nei tali masani i se mea e le masani ai. E le o se faailoga o le vaivai. Mo le tele o tagata, e faasolo ina malie i nai vaiaso a o sili atu ona mautinoa le olaga.

Ou laasaga muamua¶

A e lagona ua tele naua mea uma, amata i mea e te mafai ona pulea i le aso nei.

• Aai i se mea, e tusa lava pe e te le fia aai. Inu vai.
• Malolo pe a mafai, e tusa lava pe 15 minute.
• Talanoa i se tasi: aiga, se uo, se tuaoi, se taitai o le lotu.
• Filifili se galuega e tasi pe lua mo le aso nei, ma tuu le isi mo se isi taimi.
• Siaki le tala fou i taimi ua filifilia, mai punaoa aloaia naʻo.
• Faia se mea itiiti e foliga masani: taele, suia lavalava, faia se tī, tatalo, taaalo ma tamaiti.

Moe¶

O le moe e masani lava ona muamua ona leiloa pe a mavae se afā, ma o le toe maua e fesoasoani i isi mea uma. Taumafai e momoe ma ala i le taimi lava e tasi i aso taitasi, e tusa lava pe vevesi aso. Taofi le mea e te momoe ai e pogisa, malulu, ma filemu e pei ona e mafaia.

Aua le inu kofe i le afiafi. E mafai e le ava malosi ona fesoasoani e te momoe, ae e sili atu ona leaga le moe mulimuli ane i le po. Afai e te le mafai ona moe, tulai ae faia se mea filemu i se malamalama maniti mo sina taimi, nai lo le taoto ma popole.

Afai o loo e momoe i se fale sulufaʻi, i le fale o se aiga, poʻo se potu ua fememeai tagata, e mafai e mea e pupuni ai taliga, se ufiufi mata, poʻo se solo ona fesoasoani. Malolo i le aso pe a mafai.

Masani ma manumalo itiiti¶

E taʻu atu e masani i lou tino o loo i ai pea nisi mea e mafai ona pulea. Aai i taimi masani, taele, ma taofi nisi faiga masani itiiti e pei o le kofe i le taeao, tatalo, poʻo se savaliga. Afai e masani tamaiti i se tala i le taimi o le moe, taofi le tala, e tusa lava i se moli lamepa.

Fai se faatulagaga i aso taitasi: se galuega e tasi pe lua o le faamamāina, se valaau e tasi i le kamupani inisiua poʻo le ofisa fesoasoani, ma se taimi manino e taofi ai. O lisi uumi e leai se gataaga e faateleina ai le popolega. Matau manumalo itiiti, e pei o le toe sau o le eletise poʻo le taumafataga muamua i lau lava laulau, ma taʻu leotele.

Tala fou ma le initaneti¶

E natura ona manaʻo e iloa suiga uma. O le tele o itula o ata o le faaleagaina, tala faafoliga, ma feutagaiga ita e taofia ai lou tino i le lapataiga. Siaki le tala fou i taimi ua filifilia, faalua i le aso e lava, ma maua mai i punaoa aloaia e pei o le ofisa o le tau a lau atunuu, le ofisa o le pulega o faalavelave a lau atunuu, ma lau malo i le lotoifale.

Faalemū vaega talanoaga e faasalalau tala faafoliga. Tuu i lalo le telefoni i taimi o taumafataga ma a o lei moe. O mea e te manaʻomia ona iloa e iai pea i le taeao.

Faanoanoa ma le leiloa¶

E faanoanoa tagata pe a mavae afā mo ituaiga leiloa eseese: se tagata, se manu fai, se fale, se pisinisi, se faatoaga, se falesa, se nuu, poʻo le lagona o le saogalemu. O nei mea uma o ni leiloa moni. E leai se auala saʻo poʻo se taimi saʻo e faanoanoa ai.

• Faatagaina oe e lagona le faanoanoa, ita, poʻo le le lagona o se mea e aunoa ma le faamasinoina.
• Taofi tu ma aganuu e taua ia te oe ma lou nuu, e tusa lava pe i se auala faigofie.
• Faasaoina ata ma mea e manatua ai e pei ona e mafaia. O le itulau o le faamamāina e faamatala ai le auala.
• Taliaina e sili atu ona leaga nisi aso nai lo isi.

Afai na maliu se tasi e latalata ia te oe, poʻo na e vaai i tagata na manuʻa pe oti, e mafai ona sili atu le matautia ma umi ona tumau. E mafai e fesoasoani i le faanoanoa, taitai o le lotu, ma vaega lagolago ona fesoasoani.

Popolega e uiga i tupe ma le toe faaleleia¶

O le faatali i le inisiua, fesoasoani, poʻo faaleleiga o se tasi lea o vaega sili ona faigata o le toe faaleleia. O le leiloa o galuega ma tupe faafuaseʻi e faateleina ai.

• Tusi mea e te nofo aitalafu ai ma mea o loo sau, ina ia iai se foliga o le popolega.
• Valaau vave i e e te nofo aitalafu i ai, tagata e te totogi i ai le fale, ma kamupani e tuuina mai le eletise ma le vai, ma fai atu mo se tuu o totogi poʻo se fuafuaga.
• Teu se tusi o tagi ma valaʻauga ina ia le tauaveina uma i lou mafaufau. Vaai i le inisiua ma fesoasoani.
• Fai atu mo se fesoasoani i pepa. O le tele o nofoaga fesoasoani, vaega a le nuu, ma faletusi e tuuina atu e leai se totogi.

Fesoasoani i tamaiti¶

E mulimuli tamaiti i faailoga mai tagata matua o i ai. E eseese tali e tusa ai ma le matua, ma o nei mea uma e masani mo sina taimi:

Faafefea ona fesoasoani:

• Talanoa. Faamatala le mea na tupu i upu faigofie ma saʻo. Taʻu atu mea o loo e faia e faasaoina ai i latou.
• Faalogo. Tuu atu e fesili toe fai, ma tali filemu i taimi uma.
• Taofi masani. Taumafataga, momoe, ma taaalo i taimi masani pe a mafai.
• Faatapulaʻa ata o le faaleagaina. Tape le televise pe a i ai tamaiti. O ata toe fai e mafai ona lagona e pei o loo toe tupu le afā.
• Tuu atu e fesoasoani. O le faavasegaina o mea, fafaga o se manu fai, poʻo le tusiina o se kata mo se tuaoi e maua ai se lagona o le pulea.
• Tuu atu taimi ma le fiafia faaopoopo. O le fusi, onosai, ma se meataalo poʻo se palanikeke e fiafia i ai e tele se aoga.
• Toe ave i le aoga, taaalo, ma uo i se taimi vave e mafai ai. O le tele o vaega fesoasoani e faatulaga ni nofoaga saogalemu mo taaalo a tamaiti pe a mavae afā.

E lelei le tuu atu i tamaiti e vaai ua e faanoanoa, i se auala latou te mafai ona taliaina. "Ou te faanoanoa i le fale, ae o le a lelei" e lava. O le itulau o pepe ma tamaiti e tele atu ai mea.

Tagata matutua ma tagata e iai le faaletonu¶

O aiga ma tuaoi matutua e mafai ona natia le tele o lo latou tauivi, aemaise lava pe afai na latou leiloa se fale na latou nofo ai mo le tele o tausaga. O suiga i masani, vevela, ma vailaʻau e galo ai e mafai ona mafua ai le le mautonu.

Asiasi soo, fesoasoani i valaʻauga ma pepa, ma matau i le le mautonu, vailaʻau galo, le aai, poʻo le toe mamao. O tagata e iai le faaletonu e ono leiloa a latou meafaitino, tagata e tausi ia te i latou, poʻo fale e mafai ona ulufale i ai, ma e mafai ona manaʻomia se fesoasoani aoga e pei foi o le lagolago faalemafaufau. Vaai i le tagata matutua ma manaʻoga faafomaʻi.

Fesoasoani i se isi: vaai, faalogo, fesootai¶

E te le manaʻomia se aoaoga e fesoasoani ai i se tasi ua popole. O le auala a le World Health Organization mo le fesoasoani muamua faalemafaufau e faaaoga ai laasaga faigofie e tolu.

1. Vaai. Siaki ua saogalemu le tagata ma e le manaʻomia se togafitiga faafuaseʻi. Matau po o ai e sili ona tigaina.
2. Faalogo. Nofo faatasi ma ia. Fesili po o le a le mea e manaʻomia. Tuu atu e talanoa pe afai e manaʻo, ae aua le faamalosia e faamatala le mea na tupu. Taliaina ona lagona e aunoa ma le finauina.
3. Fesootai. Fesoasoani ia te ia i manaʻoga aoga, e pei o le vai, se valaau i aiga, poʻo le saili o le ofisa fesoasoani. Fesootai o ia ma tagata ma auaunaga e mafai ona fesoasoani atili.

Aua le faia ni folafolaga e te le mafai ona tausia, ma aua le fai atu i tagata po o le a le mea e tatau ona latou lagona. "E foliga mai e faigata tele lena" e masani ona sili ona lelei e fai atu.

Tagata tali, tagata volenitia, ma tagata tausi¶

O tagata e tausi isi, e pei o tagata faigaluega i le soifua maloloina, vaega laveaʻi, vaega o le eletise, tagata volenitia, ma tagata tausi o le aiga, e masani ona tuu mulimuli o la latou lava manaʻoga. O le tele foi e i ai faaleagaga i o latou fale.

• Malolo, aai, ma moe, e tusa lava pe e le uma le galuega.
• Talanoa ma uo faigaluega i mea na e vaai i ai.
• Vaavaai le tasi i le tasi mo le fiu, ita vave, ma le inu tele o le ava malosi.
• Fesili i lau pule poʻo lau faalapotopotoga e uiga i fautuaga ma lagolago.

Faailoga e manaʻomia ai se fesoasoani sili atu¶

E masani ona i ai le popolega ma le faanoanoa. O mai e saili fesoasoani pe a le malie nei tali i nai vaiaso, pe afai e sili atu ona leaga, poʻo le aofia ai o soo se tasi o nei mea:

• Le mafai ona moe, aai, galue, poʻo le tausia o ia lava poʻo tamaiti mo aso faasolosolo
• Sili atu le inu ava malosi poʻo le faaaoga o fualaau faasaina e feagai ai
• Talanoa e uiga i le leai o se faamoemoe, le avea ma avega, poʻo le le manaʻo e ola
• Faafuaseʻi ona mataʻu tele, mataʻu tumau, poʻo toe mafaufau o le mea na tupu e le mou atu
• Toe mamao mai tagata uma
• Faaleagaina o ia lava poʻo isi, poʻo le taufaamataʻu e faia

Mea e maua ai se fesoasoani¶

• Lau fomaʻi, falemaʻi, poʻo le tagata faigaluega i le soifua maloloina. E mafai ona fesoasoani i le moe, popolega, ma lagona maualalo, ma auina atu oe i fautuaga.
• Falemaʻi feaveaʻi ma nofoaga fesoasoani. I le tele o faalavelave, o le matagaluega o le soifua maloloina, le Red Cross poʻo le Red Crescent, ma vaega fesoasoani e tuuina mai fomaʻi o le mafaufau ma tagata lagolago.
• Taitai o le lotu ma vaega a le nuu. E tele tagata e maua ai se manuia ma fesoasoani aoga.
• Laina o fesoasoani faafuaseʻi ma auaunaga fautuaga. O lau itulau i le lotoifale o loo lisiina ai fesoasoani i le mea e te nofo ai, pe fesili i lau malo i le lotoifale poʻo le ofisa o le soifua maloloina.
• Vaega lagolago. O le talanoa ma isi na feagai ma le afā lava e tasi e mafai ona tele se fesoasoani.

I le Iunaite Setete¶

• Disaster Distress Helpline: 1-800-985-5990. Valaau poʻo le tusi, e leai se totogi, faalilolilo, i aso uma, i le taimi atoa, ma fomaʻi o le mafaufau ua aʻoaʻoina i le atuatuvale o faalavelave.
• 988 Suicide and Crisis Lifeline. Valaau poʻo le tusi i le 988 mo soo se tasi o loo i se faalavelave faalemafaufau.
• 211. Valaau i le 211 mo fautuaga, meaai, ma fale i le lotoifale.
• Nofoaga e toe faaleleia ai e masani ona i ai fomaʻi o le mafaufau pe a mavae se faasilasilaga a le malo feterale. Fesili e uiga i polokalame fautuaga e leai se totogi i lou eria.

O le toe faaleleia umi¶

O le toe faaleleia mai se afā tele e fuaina i masina ma tausaga, e le o vaiaso. E umi tagi, e pisi kontarakitia, ma e le foliga lelei le nuu mo se taimi umi. O le tausaga o le afā, le amataga o le vaitau fou, poʻo se timu malosi e mafai ona toe aumai ai lagona.

O le fuafuaina i luma mo le vaitau e sosoo ai e mafai ona fesoasoani e te lagona ai le pulea. O la matou itulau o le fuafuaga a le aiga o se nofoaga lelei e amata ai pe a sauni oe. Tuu atu ia te oe lava ma isi avanoa e i ai ni aso leaga, taliaina le fesoasoani, ma tuu atu pe a mafai. O le fesoasoani i isi o se tasi lea o auala sili ona mautinoa e lagona ai le lelei, ma o le faafefea ona fesoasoani e i ai ni manatu.

Taiala fesootai¶

• Faafefea ona fesoasoani pe a mavae se afā
• Pe a mavae se afā: o le a le mea e muamua ona faia
• Mea mo pepe ma tamaiti mo se afā
• Fuafuaga mo se afā mo tagata matutua ma manaʻoga faafomaʻi
• Lamatiaga i le soifua maloloina pe a mavae se afā