Alu i le mataupu

Lamatiaga o afā: peau o le afā, matagi, timu, asiosio

O afā, taifuna, ma afā tropika e tutusa le ituaiga o afā, ae eseese igoa i vasa eseese. O mea uma i lenei tusi e aoga mo i latou uma.

E aumai e se afā, taifuna, po o afā tropika ni lamatiaga eseese i le taimi e tasi: peau o le afā, matagi, lolovaia o timu, ouʻese o le eleele, asiosio, ma aoa e tosoina i fafo, ona sosoo ai lea ma se seti fou o lamatiaga ina ua mavae. O lenei itulau e faamatala ai po o fea o nei lamatiaga e sili ona fasiotia tagata, o ai e lamatia i le mea taitasi, ma le mea e fai e uiga i ai. O le iloa o mea e afaina ai tagata e fesoasoani e faaaoga ai lou taumafaiga i le mea saʻo.

Afai e tolu na o mea e te faia

  • Saili pe o i ai lou fale i se eria o peau o le afā po o lolovaia e tuua, ma filifili nei le mea e te alu i ai.
  • Aua lava neʻi savali pe aveina se taavale i le vai lolovaia, i le taimi o le afā po o ina ua mavae.
  • Aoao lamatiaga ina ua mavae le afā, aemaise lava afi eletise ma le kapoma monokisaite, aua e tele oti e tupu ina ua taofi le matagi.

Le tulafono faigofie: tamoe ese mai le vai, lafi mai le matagi

E toe fai e pulega faafuaseʻi le tulafono e tasi i vaitau uma: tamoe ese mai le vai, lafi mai le matagi. Afai o i ai lou fale i se nofoaga e lolovaia mai le sami po o vaitafe, e te tuua a o lei oo mai le afā. Afai e leai, ma o lou fale e malosi, o le sulufaʻi i se potu i totonu e masani ona sili atu le saogalemu nai lo le aveina o se taavale i le afā.

Lamatiaga O ai e lamatia O le a le mea e puipuia ai oe
Peau o le afā Matafaga, fagaloa, gutu o vaitafe, motu maualalo, alavai Tuua le eria o peau o le afā a o lei oo mai le afā
Matagi ma otaota Tagata uma i le ala o le afā, aemaise lava tagata i fale mama po o fale feaveaʻi Se fale malosi, se potu i totonu, ese mai faamalama
Lolovaia o timu Matafaga ma totonu, vanu, matafaga o vaitafe, auala maualalo Nofoaga maualuga, ma aua lava ona ulufale i le vai lolovaia
Ouʻese o le eleele ma pe Mauga, auala o mauga, tulaga e leai ni laau, alavai Tuua nofoaga tifato pe a fuafuaina timu mamafa
Asiosio Eria i lalo o fusi timu i fafo, e masani ona mamao mai le ogatotonu Le fogafale pito i lalo e le lolovaia, i se potu i totonu
Aoa e tosoina i fafo ma peau maualuga Matafaga, e tusa lava pe mamao le afā i le sami Ese mai le sami
Ina ua mavae le afā Tagata uma, mo ni nai aso po o vaiaso Saogalemu o afi eletise, ese mai uaea eletise ma vai lolovaia, puipuiga mai le vevela

Peau o le afā

O le peau o le afā o le vai o le sami e tulei i luga o le laueleele e matagi o le afā. E le o se peau e tasi. E siʻi le maualuga atoa o le sami, o nisi taimi e tele mita, ma tumau maualuga mo ni nai itula, ma o peau i luga e sili atu ai le leaga. E salalau le vai i totonu e ala i auala, alavai, vaitafe, ma laueleele maualalo.

Ua leva ona avea le peau o le afā ma vaega sili ona fasiotia o afā. Na maua e le US National Hurricane Center (NHC) e tusa ma le afa o oti i afā a le Iunaite Setete mai le 1963 i le 2012 na mafua mai i peau o le afā. I le lalolagi atoa, o afā sili ona fasiotia i faamaumauga, i nofoaga e pei o le Fagaloa o Bengal, na fasiotia ai le tele o tagata na afaina e le peau o le afā.

E mafai ona vave siitia le vai, ma e masani ona oo mai a o lei oo mai le ogatotonu o le afā, a o manatu pea tagata o loo i ai le taimi. E matuā mamafa le vai, ma o le vai e tafe ma peau e mafai ona tuliesea fale mai o latou faavae. O taavale, lea e faalagolago i ai le tele o tagata e sola ese ai, o mea muamua lea e le galue.

E le mafai ona e nofo i se fale e faafeagai ma peau o le afā

A o siitia le vai o le peau o le afā i lou siosiomaga, e leai se auala saogalemu e tuua ai. E le mafai ona oo atu vaʻa ma tagata fesoasoani ia te oe i le taimi sili ona leaga o le afā. O le auala e tasi e ola ai i le peau o le afā o le le o iai ai pe a oo mai.

O mea e pulea ai le peau o le afā o le tele o le afā, saosaoa, ma tulaga, ma le foliga o le matafaga ma le fogāmea o le sami. O matafaga ma fagaloa papaʻu e malie le faasee e sili ona maua ai peau maualuga. E mafai e se afā e vaivai ae tele tele ona tulei sili atu le vai nai lo se afā laʻititi ae malosi atu, o lea aua le faamasino le peau o le afā i le vaega.

E te le manaʻomia ona alu mamao. O le tuua o le eria o peau o le afā e masani ona na o le alu i ni nai kilomita (ni nai maila) i totonu pe i se nofoaga maualuga. I atunuu e tele, e faafanua e ofisa peau o le afā ma eria e tuua: saili lau eria i la matou itulau e uiga i eria e tuua ma lau itulau o fesoasoani a le nuu. Aua le taumate e faavae i lou mamao mai le matafaga, aua o fagaloa, vaitafe, ma alavai e ave ai peau o le afā i totonu.

Lolovaia o timu

E mafai ona tupu lolovaia mai timu i selau kilomita (selau maila) mai le matafaga ma ni nai aso ina ua taunuu. I tausaga talu ai nei ua avea ma mafuaaga autu o oti i afā a le Iunaite Setete: na maua i se iloiloga a le NHC o lolovaia mai timu na mafua ai le sili atu i le afa o oti saʻo a le Iunaite Setete mai le 2013 i le 2022. I atunuu mauga e pei o Filipaina, Taiwan, Iapani, Haiti, ma Amerika Tutotonu, o lolovaia mai timu ma ouʻese o le eleele e masani ona avea ma fasioti autu.

O timu sili ona leaga e sau mai afā e telegese pe tu, aua latou te faapa timu i le eleele lava e tasi mo ni nai itula po o ni nai aso. E masani ona maualuga vaitafe i le aso po o le lua ina ua uma timu, o lea e mafai ona sili atu le leaga o lolovaia a o mama le lagi. E mafai e afā vaivai ma vaivai tropika ona aumai le tele o timu e pei o afā malosi.

O le tele o oti o lolovaia e tupu pe a ave taavale pe savali tagata i le vai. E lapataia e le US National Weather Service e tusa ma le 15 senitimita (6 inisi) o vai e tafe vave e mafai ona faapaʻuina se tagata matua, e tusa ma le 30 senitimita (1 futu) o vai tafe e mafai ona ave ese le tele o taavale, ma e tusa ma le 60 senitimita (2 futu) e mafai ona ave ese SUV ma loli. E mafai foi ona leai le auala i lalo o le vai.

Liliu i tua, aua le malemo

Aua lava neʻi ave lau taavale e faataamilo i poloka po o taumafai e sopo se auala, alalaupapa, po o vaitafe ua lolovaia. E le mafai ona e vaai po o le fia loloto o le vai pe o iai pea le auala. Liliu i tua ma saili se isi auala, pe faatali.

O la matou itulau i lolovaia i le taimi o se afā e aofia ai le mea e fai pe a oo mai le vai ia te oe. Mo afā e aumai timu mo ni nai aso, tagai i afā umi.

Ouʻese o le eleele ma pe

O timu mamafa i luga o le eleele tifato e mafai ona paʻu ai mauga, e masani i le po ma e laʻititi se lapataiga. O ouʻese o le eleele ma pe e tanumia ai fale, auala, ma taavale, ma e mafai ona tupu mamao ese mai le matafaga.

O faailoga lapataiga e aofia ai ni ta fou i le eleele po o puipui, laau po o pou ua punou, vai palapala faafuaseʻi i alia, ma leo o le gogolo. Afai e te nofo i luga pe i lalo o se mauga tifato, po o latalata i se alavai, fuafua e tuua a o lei oo mai timu mamafa. Mulimuli i lapataiga o ouʻese o le eleele a lau malo a le nuu, ma aua lava ona sulufaʻi i se potu e faasaga i le mauga tifato.

Matagi ma otaota lele

E aveese e matagi o afā taualuga, gau laau, ma liua mea masani i auupega. O le tele o manua o le matagi e mai i otaota, e le o le matagi lava ia. E mafai e se lala, se laupepa uamea o se taualuga, po o se nofoa o le faatafa e tafe i le saosaoa o le auala maualuga ona ulufale i se faamalama po o se tagata.

O matagi sili ona malosi o loo i le puipui o le mata o le afā e siomia ai le ogatotonu, ae oo mai matagi e tutusa ma le afā tropika i ni nai itula muamua ma oo atu i se mamao mai le ogatotonu. A oo le matagi i le 63 km/h (39 mph), e matautia le i fafo po o le i luga o le auala. E masani ona sili atu le malosi o le matagi i fogafale maualuga o fale tetele, tagai i la matou itulau i fale maualuga.

O le puipuiga sili i le matagi o se fale malosi, se potu i totonu, ma le ese mai faamalama. Aumai i totonu pe nonoa soo se mea e le mau a o lei oo mai le afā. Afai e te nofo i se fale feaveaʻi, se fale feaveaʻi, po o se fale laau mama po o apa uamea, fuafua e tuua mo soo se afā. Tagai i fale feaveaʻi ma sauniuni lou fale.

Asiosio i fusi i fafo

E masani ona faia e afā asiosio, e tele i fusi timu o le vaega i luma i le itu taumatau o le afā, e faatusatusa i lona itu o le malaga, i le itulagi i matu. I le itulagi i saute, e siomia Ausetalia, Mozambique, Madagascar, ma Pasefika i Saute, o le vaega i luma i le itu agavale lea. E masani ona puupuu le ola nai lo isi asiosio, ae e vave ona fausia ma e laʻititi se lapataiga. E mafai ona oo mai a o lei oo mai le ogatotonu ma mamao i totonu.

Tuu pea ia ola faailo i lau telefoni i le afā atoa. Pe a oo mai se lapataiga o asiosio, alu i se potu i totonu i le fogafale pito i lalo e le lolovaia ma tumau ai seia uma. Faitau atili i asiosio i le taimi o se afā.

Aoa e tosoina i fafo ma peau maualuga

E mafai pea e se afā e selau kilomita (selau maila) i fafo atu o le matafaga ona fasiotia tagata i le matafaga. E malaga mamao muamua le afā peau tetele ma faia ai aoa malosi e tosoina ai tagata aau ese mai le matafaga. I le iloiloga a le NHC mai le 2013 i le 2022, o peau ma aoa e tosoina i fafo na mafua ai e tusa ma le 1 i le 7 o oti saʻo i afā a le Iunaite Setete, o le tele i aso o le la mamao ese mai le afā.

Ese mai le sami pe a i ai se faiga tropika i soo se mea o le itulagi, e tusa lava pe foliga lelei le tau. Afai e tosoina oe e se aoa, aua le tau. Aau tutusa ma le matafaga seia e sao, ona toe aau lea i se tulimanu, pe opeopea ma siiga lima mo se fesoasoani.

Aua le savali i luga o puipui o le sami, uafu, po o maa e matamata ai peau. E mafai e peau tetele ona tafi ese tagata e aunoa ma se lapataiga.

Ina ua mavae le afā: lamatiaga e fasioti filemu

E tele tagata e maliu ina ua mavae se afā, e le o le taimi o le afā. O mafuaaga e masani, o le mea lea e matautia ai. E faatoʻā faaitiitia e tagata lo latou puipuiga ina ua taofi le matagi, ma ua vaivai, vevela, ma faavavevave.

  • Kapoma monokisaite mai afi eletise, mea tunu, ogaumu malala, po o taavale e faaoo i totonu pe latalata tele i faamalama. E leai se manogi ma e fasiotia tagata a o moe.
  • Pa o le eletise mai uaea eletise ua paʻū ma mai vai ua paʻi i uaea ola.
  • Vai lolovaia e natia ai pu, otaota maai, ma vai leaga, ma e mafai ona ave ai maʻi. Taofi tamaiti ese mai ai.
  • Maʻi o le vevela, aua ua tape le eletise, tape matagi ma ea malulu, ma galulue malosi tagata i fafo. Tagai i saogalemu o le vevela ina ua mavae se afā.
  • Faalavelave i le faamamāina, e aofia ai manua i le ofe, paʻu mai apefa ma taualuga, ma mafatiaga o le fatu mai galuega mamafa. Tagai i laau ua paʻū ma ufiufi taualuga.
  • Vai e le saogalemu ma meaai pala. Tagai i saogalemu o meaai ma vai.

Aua lava neʻi faaoo se afi eletise i totonu

E leai se manogi o le kapoma monokisaite. Faaoo afi eletise na o i fafo, e le itiiti ifo i le 6 mita (20 futu) mai soo se faamalama, faitotoa, po o pu o le ea, ma aua lava i se garaaga, ufiufi taavale, po o lalo o se fale, e tusa lava pe tatala faitotoa.

E mafai ona taofia nei mea uma. O la matou vaega a mavae le afā e aofia ai taitasi i auiliiliga, e aofia ai saogalemu o le afi eletise, toe foi saogalemu i le fale, ma lamatiaga o le soifua maloloina ina ua mavae se afā.

Taiala fesoasoani