Các mối nguy hiểm của bão: nước dâng, gió, mưa, lốc xoáy¶
Bão (hurricane), bão (typhoon) và bão nhiệt đới (tropical cyclone) là cùng một loại bão, chỉ khác tên theo từng đại dương. Mọi điều trong cẩm nang này đều áp dụng cho tất cả.
Một cơn bão (hurricane), bão (typhoon) hay xoáy thuận (cyclone) mang theo nhiều mối nguy cùng lúc: nước dâng do bão, gió, lũ do mưa, sạt lở đất, lốc xoáy và dòng chảy xa bờ, rồi sau khi bão đi qua lại có một loạt nguy hiểm mới. Trang này giải thích mối nguy nào giết nhiều người nhất, ai có nguy cơ với từng mối nguy, và nên làm gì. Biết điều gì thực sự gây hại cho con người giúp bạn dồn sức vào đúng chỗ.
Nếu bạn chỉ làm ba việc¶
- Tìm hiểu xem nhà bạn có nằm trong vùng sơ tán do nước dâng hoặc lũ không, và quyết định ngay bây giờ bạn sẽ đi đâu.
- Đừng bao giờ đi bộ hoặc lái xe vào nước lũ, trong bão cũng như sau bão.
- Tìm hiểu các nguy hiểm sau bão, nhất là máy phát điện và khí carbon monoxide, vì nhiều ca tử vong xảy ra sau khi gió đã ngừng.
Quy tắc đơn giản: chạy khỏi nước, ẩn mình khỏi gió¶
Các nhà quản lý khẩn cấp lặp lại một quy tắc mỗi mùa bão: chạy khỏi nước, ẩn mình khỏi gió. Nếu nhà bạn ở nơi bị ngập từ biển hoặc từ sông, hãy rời đi trước cơn bão. Nếu không, và nhà bạn vững chắc, trú trong một phòng ở giữa nhà thường an toàn hơn là lái xe vào giữa cơn bão.
| Mối nguy | Ai có nguy cơ | Điều gì bảo vệ bạn |
|---|---|---|
| Nước dâng do bão | Bờ biển, vịnh, cửa sông, đảo thấp, kênh rạch | Rời khỏi khu vực nước dâng trước khi bão đến |
| Gió và mảnh vỡ bay | Mọi người trên đường đi của bão, nhất là người ở nhà nhẹ hoặc nhà di động | Một công trình vững chắc, một phòng ở giữa nhà, tránh xa cửa sổ |
| Lũ do mưa | Bờ biển và nội địa, thung lũng, bờ sông, đường thấp | Nơi cao hơn, và không bao giờ đi vào nước lũ |
| Sạt lở đất và dòng bùn | Sườn đồi, đường núi, sườn dốc bị phá rừng, khe suối | Rời khỏi vùng dốc khi dự báo có mưa lớn |
| Lốc xoáy | Các khu vực dưới dải mưa phía ngoài, thường cách xa tâm bão | Tầng thấp nhất không bị ngập, trong một phòng ở giữa nhà |
| Dòng chảy xa bờ và sóng lớn | Bãi biển, kể cả khi bão còn ở rất xa ngoài khơi | Không xuống biển |
| Sau cơn bão | Mọi người, trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần | An toàn khi dùng máy phát điện, tránh dây điện và nước lũ, đề phòng nắng nóng |
Nước dâng do bão¶
Nước dâng do bão là nước biển bị gió bão đẩy lên đất liền. Nó không phải là một con sóng đơn lẻ. Toàn bộ mực nước biển dâng lên, đôi khi vài mét, và giữ ở mức cao trong nhiều giờ, với sóng ở phía trên làm tình hình tệ hơn. Nước lan vào đất liền qua đường phố, kênh rạch, sông ngòi và vùng đất thấp.
Từ lâu nước dâng là phần chết chóc nhất của bão. Trung tâm Bão Quốc gia Hoa Kỳ (NHC) phát hiện rằng khoảng một nửa số ca tử vong do bão ở Hoa Kỳ từ 1963 đến 2012 là do nước dâng. Trên thế giới, những cơn bão chết chóc nhất từng được ghi nhận, ở những nơi như vịnh Bengal, giết phần lớn nạn nhân bằng nước dâng.
Nước có thể dâng nhanh, và thường đến trước tâm bão, khi người ta vẫn nghĩ mình còn thời gian. Nước rất nặng, và nước chảy kèm sóng có thể làm nhà bật khỏi móng. Xe hơi, thứ nhiều người trông cậy để thoát thân, là thứ hỏng đầu tiên.
Bạn không thể trụ qua nước dâng trong nhà
Một khi nước dâng đang lên quanh bạn, không còn cách an toàn nào để rời đi. Thuyền và đội cứu hộ không thể tiếp cận bạn trong lúc bão dữ dội nhất. Cách duy nhất để sống sót qua nước dâng là không ở đó khi nó đến.
Điều quyết định nước dâng là kích thước, tốc độ và góc đi của cơn bão, cùng hình dạng bờ biển và đáy biển. Những bờ biển nông, dốc thoải và các vịnh chịu nước dâng cao nhất. Một cơn bão yếu hơn nhưng rất lớn có thể đẩy nhiều nước hơn một cơn nhỏ hơn nhưng mạnh hơn, vì vậy đừng đánh giá nước dâng theo cấp bão.
Bạn không cần đi xa. Rời khỏi khu vực nước dâng thường chỉ có nghĩa là di chuyển vài km (vài dặm) vào nội địa hoặc lên chỗ cao hơn. Ở nhiều nước, chính quyền vẽ bản đồ khu vực nước dâng và sơ tán: hãy tìm khu vực của bạn trên trang về vùng sơ tán của chúng tôi và trang hỗ trợ địa phương của bạn. Đừng đoán dựa trên khoảng cách từ bạn đến bãi biển, vì vịnh, sông và kênh rạch đưa nước dâng vào sâu trong đất liền.
Lũ do mưa¶
Lũ do mưa có thể xảy ra cách bờ biển hàng trăm km (hàng trăm dặm) và nhiều ngày sau khi đổ bộ. Những năm gần đây nó trở thành nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do bão ở Hoa Kỳ: một đánh giá của NHC cho thấy lũ do mưa gây ra hơn một nửa số ca tử vong trực tiếp ở Hoa Kỳ từ 2013 đến 2022. Ở các nước nhiều núi như Philippines, Đài Loan, Nhật Bản, Haiti và Trung Mỹ, lũ do mưa và sạt lở đất thường là những kẻ giết người chính.
Mưa tệ nhất đến từ những cơn bão di chuyển chậm hoặc đứng yên, vì chúng đổ mưa xuống cùng một vùng đất trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày. Sông thường đạt đỉnh lũ một hai ngày sau khi mưa tạnh, nên lũ có thể nặng thêm trong khi trời đã quang. Bão yếu và áp thấp có thể mang lượng mưa nhiều như bão mạnh.
Hầu hết các ca tử vong do lũ xảy ra khi người ta lái xe hoặc đi bộ vào nước. Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ (National Weather Service) cảnh báo rằng khoảng 15 cm (6 inch) nước chảy xiết có thể làm người lớn ngã, khoảng 30 cm (1 foot) nước chảy mạnh có thể cuốn trôi hầu hết xe hơi, và khoảng 60 cm (2 feet) có thể cuốn trôi xe SUV và xe tải. Con đường dưới nước cũng có thể đã biến mất.
Quay đầu, đừng để chết đuối
Đừng bao giờ lái xe vòng qua rào chắn hoặc cố vượt qua con đường, cây cầu hay đoạn suối ngập nước. Bạn không thể thấy nước sâu bao nhiêu hay con đường còn đó hay không. Hãy quay đầu và tìm đường khác, hoặc chờ.
Trang về lũ trong cơn bão của chúng tôi nói về việc cần làm nếu nước đến chỗ bạn. Với những cơn bão mang mưa nhiều ngày, xem bão kéo dài.
Sạt lở đất và dòng bùn¶
Mưa lớn trên nền đất dốc có thể làm sập sườn đồi, thường vào ban đêm và ít khi báo trước. Sạt lở đất và dòng bùn vùi lấp nhà cửa, đường sá và xe cộ, và có thể xảy ra rất xa bờ biển.
Dấu hiệu cảnh báo gồm vết nứt mới trên mặt đất hoặc tường, cây hay cột nghiêng, nước đục ngầu bất ngờ trong suối, và âm thanh ầm ầm. Nếu bạn sống trên hoặc dưới một sườn dốc, hoặc gần khe suối, hãy lên kế hoạch rời đi trước khi mưa lớn đến. Hãy làm theo cảnh báo sạt lở đất của chính quyền địa phương, và đừng bao giờ trú trong căn phòng quay về phía sườn dốc.
Gió và mảnh vỡ bay¶
Gió bão giật tung mái nhà, làm gãy cây, và biến những vật bình thường thành đạn bay. Phần lớn thương tích do gió đến từ mảnh vỡ, không phải từ bản thân cơn gió. Một cành cây, một tấm tôn lợp mái hay một chiếc ghế sân vườn bay với tốc độ trên đường cao tốc có thể xuyên qua cửa sổ hoặc cơ thể người.
Gió mạnh nhất nằm ở thành mắt bão quanh tâm, nhưng gió cấp bão nhiệt đới đến sớm hơn nhiều giờ và lan ra rất xa tâm bão. Khi gió đạt khoảng 63 km/h (39 mph), ở ngoài trời hoặc trên đường trở nên nguy hiểm. Gió thường mạnh hơn ở các tầng cao của nhà cao tầng, xem trang về nhà cao tầng của chúng tôi.
Cách phòng thủ tốt nhất trước gió là một công trình vững chắc, một phòng ở giữa nhà, và tránh xa cửa sổ. Hãy mang vào nhà hoặc buộc chặt mọi thứ không cố định trước cơn bão. Nếu bạn sống trong nhà di động, nhà kéo (caravan), hoặc nhà gỗ hay tôn nhẹ, hãy lên kế hoạch rời đi khi có bất kỳ cơn bão nào. Xem nhà di động và chuẩn bị nhà cửa.
Lốc xoáy ở các dải mưa phía ngoài¶
Bão thường sinh ra lốc xoáy, chủ yếu ở các dải mưa thuộc phần phía trước bên phải của cơn bão so với hướng di chuyển, ở Bắc bán cầu. Ở Nam bán cầu, quanh Úc, Mozambique, Madagascar và Nam Thái Bình Dương, đó là phần phía trước bên trái. Chúng thường tồn tại ngắn hơn các lốc xoáy khác, nhưng hình thành nhanh và ít báo trước. Chúng có thể đến rất sớm trước khi tâm bão tới và ở sâu trong nội địa.
Hãy bật thông báo trên điện thoại suốt cả cơn bão. Khi có cảnh báo lốc xoáy, hãy vào một phòng ở giữa nhà tại tầng thấp nhất không bị ngập và ở đó cho đến khi hết. Đọc thêm về lốc xoáy trong cơn bão.
Dòng chảy xa bờ và sóng lớn¶
Một cơn bão cách bờ hàng trăm km (hàng trăm dặm) vẫn có thể giết người ở bãi biển. Sóng lừng lớn đi trước cơn bão rất xa và tạo ra dòng chảy xa bờ mạnh kéo người bơi ra khỏi bờ. Trong đánh giá của NHC cho giai đoạn 2013 đến 2022, sóng biển và dòng chảy xa bờ gây ra khoảng 1 trong 7 ca tử vong trực tiếp do bão ở Hoa Kỳ, nhiều ca xảy ra vào những ngày nắng ráo, cách xa cơn bão.
Đừng xuống biển khi có hệ thống nhiệt đới ở bất kỳ đâu trong khu vực, kể cả khi thời tiết trông bình thường. Nếu dòng chảy xa bờ kéo bạn, đừng chống lại nó. Hãy bơi song song với bờ cho đến khi thoát ra, rồi bơi chéo trở vào, hoặc nổi và vẫy tay kêu cứu.
Đừng đi bộ trên đê chắn sóng, cầu tàu hay đá để ngắm sóng. Sóng lớn có thể cuốn người đi mà không báo trước.
Sau cơn bão: những mối nguy giết người âm thầm¶
Nhiều người chết sau cơn bão, không phải trong lúc bão. Nguyên nhân rất bình thường, và điều đó chính là điều làm chúng nguy hiểm. Người ta lơ là cảnh giác khi gió đã ngừng, và họ mệt, nóng và vội vàng.
- Carbon monoxide từ máy phát điện, bếp nướng, bếp than hoặc xe cộ chạy trong nhà hoặc quá gần cửa sổ. Khí này không có mùi và giết người khi họ đang ngủ.
- Điện giật từ dây điện rơi xuống đất và từ nước đã chạm vào dây điện còn có điện.
- Nước lũ che giấu hố, mảnh vỡ sắc nhọn và nước thải, và có thể mang bệnh. Hãy giữ trẻ em tránh xa.
- Bệnh do nóng, vì mất điện, quạt và máy điều hòa không chạy, và mọi người làm việc nặng ngoài trời. Xem an toàn khi nắng nóng sau bão.
- Tai nạn khi dọn dẹp, kể cả thương tích do cưa máy, ngã từ thang và mái nhà, và cơn đau tim do làm việc nặng. Xem cây đổ và bạt phủ mái.
- Nước không an toàn và thực phẩm hư hỏng. Xem an toàn thực phẩm và nước uống.
Đừng bao giờ chạy máy phát điện trong nhà
Carbon monoxide không có mùi. Chỉ chạy máy phát điện ngoài trời, cách cửa sổ, cửa ra vào hoặc lỗ thông gió ít nhất 6 mét (20 feet), và đừng bao giờ chạy trong ga-ra, mái che xe hay dưới sàn nhà, kể cả khi cửa mở.
Mọi mối nguy này đều có thể phòng tránh. Phần sau cơn bão của chúng tôi nói chi tiết về từng mối nguy, kể cả an toàn khi dùng máy phát điện, trở về nhà an toàn và nguy cơ sức khỏe sau bão.