Na rerevaki ni cagilaba: waitui cabe, cagi, uca, tornado¶

Na cagilaba, taifuni, se cagilaba ni tropiki e kauta e vica na rerevaki ena dua ga na gauna: waitui cabe, cagi, waidranu ni uca, qele lutu, tornado, kei na ca ni wai e dro ki tuba, qai tiko tale na rerevaki ni oti na cagilaba. Na tabana oqo e vakamacalataka na rerevaki e vakamatea levu duadua na tamata, o cei e tiko ena rerevaki yadua, kei na ka me cakava. Ni o kila na ka e vakacacani dina na tamata, o na vakayagataka vinaka na nomu kaukauwa.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

• Kila ke tiko na nomu vale ena vanua ni waitui cabe se waidranu me toso mai, ka lewa ena oqo na vanua o na lako kina.
• Kua ni taubale se draiva ki na wai ni waidranu, ena gauna ni cagilaba se ni oti.
• Vulica na rerevaki ni oti na cagilaba, vakabibi na jenereta kei na carbon monoxide, ni levu na mate e yaco ni oti na cagi.

Na lawa rawarawa: dro mai na wai, vakaruku mai na cagi¶

Na dau veiliutaki ni bula dredre era tukuna e dua ga na lawa ena gauna yadua: dro mai na wai, vakaruku mai na cagi. Ke tiko na nomu vale ena vanua e waidranu mai na waitui se uciwai, toso ni bera ni cagilaba. Ke sega, ka kaukauwa na nomu vale, na vakaruku ena rumu ena loma e taqomaki cake mai na lako ki na cagilaba.

Waitui cabe¶

Na waitui cabe e wai ni waitui e tau ki vanua ena cagi ni cagilaba. E sega ni dua ga na peka. Na ivakatagedegede kece ni waitui e cabe, ena so na gauna e vica na mita, ka tiko cecere ena aua, ka na peka e cake e vakalevutaka. Na wai e kaburaka ki loma ena sala, kanali, uciwai, kei na qele lolovira.

Na waitui cabe e dau rerevaki duadua ena cagilaba. Na National Hurricane Center (NHC) ni US e kunea ni rauta na veimama ni mate ni cagilaba ena US mai na 1963 ki na 2012 e mai na waitui cabe. Ena vuravura raraba, na cagilaba rerevaki duadua e volai, me vakataki na Bay of Bengal, e vakamatea levu na tamata ena waitui cabe.

E rawa ni cabe totolo na wai, ka dau yaco ni bera ni yaco na mata ni cagilaba, ena gauna era se nanuma na tamata ni se tiko na gauna. Na wai e bibi sara, ka na wai e toso e tiko na peka e rawa ni vakalutuma na vale mai na kena ivakadonu. Na motoka, ka ra nuitaka levu na tamata me dro, e dau liu duadua ni sega ni rawa.

Na ka e tarovi na waitui cabe e na levu ni cagilaba, nona totolo, kei na sala, kei na ituvatuva ni baravi kei na qele ni waitui. Na baravi lolovira ka malumu na kena cicila, kei na bay, e rawa ni yaco kina na waitui cabe cecere duadua. Na cagilaba malumu ia levu sara e rawa ni vakacabeta e levu cake na wai mai na dua lailai kaukauwa, mo kua ni lewa na waitui cabe ena ikalawa.

Ko sega ni gadreva mo lako yawa. Na toso mai na vanua ni waitui cabe e dau baleta ga na lako ena vica na kilomita (vica na maile) ki loma se ki na vanua cecere. Ena levu na matanitu, era vakaraitaka na ofisa na vanua ni waitui cabe kei na vanua me toso mai: kunea na nomu ena tabana ni vanua me toso mai kei na tabana ni veivuke ena nomu vanua. Kua ni lewa ena yawa mai na matasawa, ni bay, uciwai, kei na kanali e kauta na waitui cabe ki loma.

Waidranu ni uca¶

Na waidranu mai na uca e rawa ni yaco ena vica na drau na kilomita (vica na drau na maile) mai na baravi kei na veisiga ni oti na yaco ki vanua. Ena yabaki e sa oti, e sa yaco me ivurevure levu ni mate ni cagilaba ena US: e kunea na NHC ni waidranu ni uca e vakamatea e sivita na veimama ni mate dodonu ena US mai na 2013 ki na 2022. Ena matanitu delana me vakataki na Philippines, Taiwan, Japan, Haiti, kei Central America, na waidranu ni uca kei na qele lutu e dau ivurevure levu ni mate.

Na uca ca duadua e yaco mai na cagilaba e toso malua se tu, ni solia na uca ena dua ga na qele ena aua se veisiga. Na uciwai e dau cecere ena dua se rua na siga ni oti na uca, ka rawa ni ca cake na waidranu ni sa savasava tale na lomalagi. Na cagilaba malumu kei na depression e rawa ni kauta na uca vata kei ira kaukauwa.

Levu na mate ni waidranu e yaco ni draiva se taubale ki na loma ni wai na tamata. Na National Weather Service ni US e vakasalataka ni rauta na 15 na senitimita (6 na inch) ni wai e toso totolo e rawa ni vakalutuma e dua na tamata lewe levu, rauta na 30 na senitimita (1 na fiti) ni wai e dro kaukauwa e rawa ni kauta e levu na motoka, ka rauta na 60 na senitimita (2 na fiti) e rawa ni kauta na SUV kei na truck. Na sala ena ruku ni wai e rawa tale ga ni sa sega.

Na tabana ni waidranu ena gauna ni cagilaba e tukuna na ka mo cakava ke yaco vei iko na wai. Vei ira na cagilaba e kauta na uca ena veisiga, raica na cagilaba dede.

Qele lutu kei na lolo¶

Na uca levu ena qele cecere e rawa ni vakalutuma na delana, dau yaco ena bogi ka sega ni vakasalataki levu. Na qele lutu kei na lolo e bulubulu na vale, sala, kei na motoka, ka rawa ni yaco ena vanua yawa mai na baravi.

Na ivakatakilakila ni vakasalataki e tiko kina na kavoro vou ena qele se bai, na kau se pou e cuva, na wai lolo e basika vakasauri ena uciwai lailai, kei na domo kurukuru. Ke o tiko cake se ruku ni delana, se voleka ni qilaqila, vakarautaka mo toso ni bera ni yaco na uca levu. Muria na vakasalataki ni qele lutu mai na nomu matanitu ena vanua, ka kua ni vakaruku ena rumu e raica na delana.

Cagi kei na ka e lele¶

Na cagi ni cagilaba e kauta na tuki ni vale, vakabale na kau, ka veisautaka na ka rawarawa me iyaragi e lele. Levu na mosi ni cagi e mai na ka e lele, e sega ni mai na cagi. Dua na kau, dua na mata ni tuki ni ayani, se dua na kasa e toso ena totolo ni sala levu e rawa ni curu ki na windo se tamata.

Na cagi kaukauwa duadua e tiko ena bai ni mata ni cagilaba ena kena ivurevure, ia na cagi levu ni tropiki e yaco ena aua e liu ka yaco yawa mai na ivurevure. Ni sa yaco na cagi ki na rauta na 63 km/h (39 mph), na tiko ena tuba se ena sala e rerevaki. Na cagi e dau kaukauwa cake ena tara cecere ni vale cecere, raica na tabana ni vale cecere.

Na ka e taqomaka duadua mai na cagi e dua na vale kaukauwa, rumu ena loma, ka tiko tani mai na windo. Kauta ki loma se vesuka na ka e sega ni biu vinaka ni bera ni cagilaba. Ke o tiko ena vale yaco, caravan, se vale kau malumu se vale ni kapa, vakarautaka mo toso ena cagilaba kece. Raica na tabana ni vale yaco kei na vakarautaki ni nomu vale.

Tornado ena ruku ni uca ni tuba¶

Na cagilaba e dau vakatubura na tornado, levu ena ruku ni uca ena yasana ni liga imatau ni cagilaba ena toso, ena hemisphere ni vualiku. Ena hemisphere ni tonga, voleka ki Australia, Mozambique, Madagascar, kei na South Pacific, e yasana ni liga imawi. E dau vakalailai ni dede cake mai na tornado tani, ia e buli totolo ka sega ni dede na vakasalataki. E rawa ni yaco ni bera ni yaco na mata ni cagilaba ka yawa ki loma ni qele.

Taqomaka na vakasalataki ni nomu talevoni ena gauna ni cagilaba taucoko. Ni yaco e dua na vakasalataki ni tornado, lako ki na rumu ena loma ena tabana e lolovira duadua ka sega ni waidranu, ka tiko kina ka sa oti. Wilika e levu tale ena tornado ena gauna ni cagilaba.

Ca ni wai e dro ki tuba kei na peka cecere¶

Na cagilaba e dua na drau na kilomita (dua na drau na maile) ena tuba ni waitui e rawa ni vakamatea na tamata ena matasawa. Na peka levu e lako yawa ni bera ni cagilaba ka buli na ca ni wai e dro ki tuba e kauta na tamata e sili ki na waitui. Ena kena itukutuku ni NHC ni 2013 ki na 2022, na peka kei na ca ni wai e dro ki tuba e vakamatea rauta na 1 vei na 7 ni mate dodonu ni cagilaba ena US, levu ena siga rarama yawa mai na cagilaba.

Tiko tani mai na waitui ni tiko e dua na ituvatuva ni tropiki ena yasayasa, se mani rairai vinaka na draki. Ke dreti iko na ca ni wai e dro ki tuba, kua ni veivala kaya. Qalo vakatautauvata kei na matasawa me yacova ni o sa galala, qai qalo lesu ena yasana, se tiko ga ena dela ni wai ka yaloyaloya na ligamu me kerei na veivuke.

Kua ni lako ena bai ni waitui, ena wharf, se ena vatu me raica na peka. Na peka levu e rawa ni kauta na tamata ka sega ni vakasalataki.

Ni oti na cagilaba: na rerevaki e vakamatea malua¶

Levu na tamata e mate ni oti na cagilaba, e sega ni ena gauna ni cagi. Na vuku e veika dau yaco, ka oya na vuku e rerevaki kina. Era sa sega ni qarauni na tamata ni sa mudu na cagi, ka ra oca, katakata, ka ra veitotolo.

• Carbon monoxide mai na jenereta, vanua ni kavuta, stove ni malala, se motoka e vakayagataki ena loma ni vale se voleka ki na windo. E sega ni boci ka vakamatea na tamata ni ra moce.
• Livaliva e vakamatea mai na uaya sa lutu kei na wai e tara na uaya e livaliva.
• Wai ni waidranu e vunitaka na qara, na ka kaukaumata, kei na wai ca ni valelailai, ka rawa ni kauta na mate. Taqomaka tani na gone mai kina.
• Mate ni katakata, ni sa cabeti na livaliva, tarova na fan kei na air conditioning, ka cakacaka kaukauwa na tamata ena tuba. Raica na taqomaki ni katakata ni oti na cagilaba.
• Mosi ni savasavataki, vakakina na mosi ni chain saw, lutu mai na icabecabe kei na dela ni vale, kei na mate ni uto mai na cakacaka bibi. Raica na kau lutu kei na tarpolini ni tuki.
• Wai sega ni savasava kei na kakana ca. Raica na kakana kei na wai savasava.

Kece oqo e rawa ni taqomaki. Na wase ni ni oti na cagilaba e vakamacalataka yadua, vakakina na taqomaki ni jenereta, lesu ki vale vakataqomaki, kei na rerevaki ni bula ni oti na cagilaba.

Na tabana e veiwekani¶

• Na ikalawa ni cagilaba e vakamacalataki
• Vakaraici kei vakasalataki ni cagilaba
• Kila na nomu vanua me toso mai
• Toso se tiko
• Ni oti na cagilaba