Na ka me cakava ena gauna ni cagilaba¶

Tiko ena loma. Lako ki na rumu yaga, yawa mai na windo, ka tiko kina yacova ni tukuna na vakailesilesi ni sa sivi na cagilaba. Biuta e dua na redio se talevoni me rogoca na vakasalataki.

Na tabana oqo e baleta na tamata kece era vosota tiko na cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki ena vale, ena vale ni vakaruru, se ena hotele. Era dua ga na mataqali cagilaba ia na yaca e duidui. Na tabana e tukuna na aua iotioti ni bera ni yaco na cagi, na sala ni qarava na aua yadua ni tiko na cagilaba, kei na ka me cakava ke tekivu na rusa ni vale se tekivu na cabe ni wai.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Tiko ena rumu ena loma, ena tabana e ra duadua ka sega ni rerevaki ni waidranu, yawa mai na windo.
2. Kua ni lako ki tuba me yacova ni tukuna na vakailesilesi ni sa sivi na cagilaba, se mani vakacegu na draki.
3. Ke cabe na wai, lako cake, kua ni lako ki tuba. Ke rusa na vale, lako ki na rumu lailai kaukauwa duadua ka vakaruru ena ruku ni dua na ka kaukauwa.

Oqo: o tiko ena ka cava?¶

Na aua mai muri ni bera ni yaco na cagi¶

Ke tiko na gauna, cakava oqo. Mudu ni sa vakavuna na cagi me rerevaki na cakacaka ena tuba. Sega ni dua na ka ena tuba e yaga me o vakararavi kina ni sa voleka na cagilaba.

• Kauta na tamata kece ki na loma, vata kei na manumanu. Biuta na manumanu ena kato ni manumanu se ena dali ena rumu yaga.
• Vakacauta na talevoni kei na power bank kece. Vakawaqana na low power mode.
• Vakasinaita na tavaya, kuro, kei na tapu ni sili ena wai. Na wai ena tapu e me ria kina na vale lailai kei na savasava, ka sega ni me gunu, vakavo ga ke a savasavataki taumada na tapu.
• Biuta na ice box kei na freezer ena batabata duadua ka sogota tiko.
• Biuta na ivakarau ni lako, na ivola, na wai ni vuniwai, kei na charger ni talevoni ena rumu yaga.
• Vakaisulutaka na ivava kaukauwa ka vakaisulutaka tikoga. E rawa ni tiko na galasi voro.
• Volai na naba talevoni bibi ena pepa ke mate na talevoni.
• Vola vei dua ena tuba ni yasayasa ni cagilaba: o tiko ena vanua cava, o ira na tiko vata kei iko, ka o na tiko ga.
• Kauta tani na plug ni iyaya ni livaliva ka sega ni gadrevi, me taqomaki mai na livaliva e cabe vakasauri.
• Sogota na katuba kece ena loma. Oqo e vakalailaitaka na yawa e rawa ni curu kina na cagi ena vale ke voro e dua na windo.

Ke tukuna na vakailesilesi mo toso ka se vakacegu na lako, lako. Kua ni tiko ena vuku ni se bera ni tekivu na cagi. Raica na toso se tiko.

Vakarautaka na rumu yaga¶

Na rumu yaga e dua na rumu lailai ena loma ka sega ni windo, ena tabana e ra duadua ka sega ni waidranu: e dua na kabati, vale lailai ni savasava, gaunisala ena loma, se vanua ena ruku ni kalawa. Biuta me levu na lalaga e kedru maliwa kei na tuba. Ena vale ni cimati, na rumu ena loma e vinaka cake mai na rumu ena lalaga e tuba.

Ke o tiko ena yasayasa ni waidranu se waitui cabe, na lawa e veisau. O dodonu o sa toso. Ke o sega ni rawa, vakaruru ena tabana cecere duadua e bula mai na wai ka yawa mai na windo. Raica na waidranu ena gauna ni cagilaba.

Kauta oqo ki na rumu:

• Wai kei na kakana ni 24 na aua e tarava, kei na bilo kei na itaki
• Rarama ni liga se ni ulu kei na bateri ena tamata yadua
• Redio ni bateri se ni liga
• Talevoni, charger, kei na power bank
• Wai ni vuniwai, matakaca, ivakarogo, kei na iyaya ni lako
• Ivakarau ni veivuke taumada kei na whistle
• Idavodavo, ilokoloko, se iubi matolu me ubi iko kina
• Isala kaukauwa ni basikeli se ikuri ni ulu ke tiko
• Dua na bakete e tiko na ivakabuli kei na so na taga plastic, ke sega ni rawa ni lako ki na vale lailai
• Kakana ni manumanu, dali, kei na kato ni manumanu
• Ivola, ka tabeli, kei na dua na ka malua vei ira na gone

Biuta na tamata kece ena dua ga na rumu. Ke dua e dodonu me lako ki na vale lailai se iyaya, waraka na gauna vakacegu, lako vakatotolo, ka yawa mai na windo ena sala.

Aua ki na aua ena gauna ni cagilaba¶

Na cagilaba e sega ni dua ga na kaukauwa ena gauna kece. Na cagi e lako mai ena iwase, ka vakacegu ena kedra veimaliwa. Na ka ca duadua e dau na bai ni mata ni cagilaba volekata ki na loma, ka rawa ni balavu e so na aua. Na cagilaba malua e rawa ni kauta na cagi kaukauwa kei na uca ena dua na siga se cake.

Aua yadua¶

Cakava e dua na ivakarau. E vukei iko mo liu ena leqa ka solia e dua na ka vei ira kece mera cakava.

• Rogoca na ivakasala vou duadua mai na nomu tabana ni draki ena matanitu se na vakailesilesi ena vanua.
• Raica ni tamata kece e tiko ena rumu yaga ka bula vinaka. Wilika na ulu, vata kei na manumanu.
• Raica na ruru ena loma kei na lalaga ni rumu, ka rogoca na rorogo vou me vaka na voro ni galasi se drodro ni wai.
• Raica na dela ke curu mai na wai ena ruku ni katuba.
• Raica na bateri ni talevoni. Vakamatea e dua na talevoni me maroroi.
• Laiva na tamata kece mera gunu e so na wai.

Volai na aua kei na ka o rogoca ena redio. Na volai e vukei iko mo raica ke kaukauwa tale na cagi se malua. E vukei tale ga ke gadrevi mo tukuna e dua na leqa se kacivi na veivuke ena muri.

Moce¶

O rawa ni tiko ena cagilaba ena bogi. Moce ena veisau ke rawa. Dua na tamata qase me yadra tiko me rogoca na vakasalataki, na cabe ni wai, se rusa, ka vakayadrati ira tale ke veisau e dua na ka.

Moce ena rumu yaga, ka sega ni ena rumu ni moce e tiko kina na windo. Biuta na ivava kei na rarama ni liga volekata ki na tamata yadua. Ke o tiko volekata ki na delana titobu se uciwai, e dodonu me yadra tiko e dua ena gauna taucoko, ni qele lutu kei na waidranu totolo e dau yaco ena bogi. Raica na cagilaba balavu kei na uca ni siga levu.

Lako ki na vale ni savasava¶

Vakayagataka na vale lailai ena gauna vakacegu ke rawa ni lako kina vakacegu. Ke sega na wai ni paipa, ria ena kena livi e dua na bakete ni wai maroroi ki na vale lailai. Ke tiko na waidranu volekata ki na vale se rawa ni lesu cake mai na paipa ni benu, kua ni ria. Vakayagataka na bakete e tiko na ivakabuli ka biuta kina na taga plastic, ka ubia na de ena vica na qele, kuvu ni kau, se cat litter.

Tiko ena loma¶

Sega ni dua na ka ena tuba e yaga ni nomu bula. Ena cagi ni cagilaba, na ruru, taba ni kau, galasi, kei na ivakatakilakila era rererere vakatotolo. Na uaya ni livaliva sa lutu e rawa ni tu tiko na livaliva ka vunitaki ena wai.

Kua ni lako ki tuba mo raica na ruru, tosoya na motoka, vesuka na waqa, se taba na cagilaba. Na ka kece oqo e rawa ni waraki me yacova ni tukuna na vakailesilesi ni sa sivi na cagilaba.

Ke vakacegu vakasauri na cagi ka matata na lomalagi, o rawa ni tiko ena mata. Na yasana kadua ni cagilaba e lako mai, kei na cagi mai na yasana duidui. Wilika na mata ni cagilaba ni bera ni lewa e dua na ka.

Rogoca tikoga¶

Laiva me waqa tiko e dua na redio ni bateri se ni liga, ena domo lalai, ka vakarogoca e dua na sitesini vakamatanitu. Na vakailesilesi ena vanua era na tukuna na vakasalataki ni tornado, waidranu, qele lutu, kei na gauna e vakacegu kina mo toso. Na kena veiqaravi ni talevoni e dau yali ena cagilaba, o koya kua ni vakararavi ga ki na talevoni.

Laiva me waqa tiko na vakasalataki ni bula dredre ena talevoni. Na vakasalataki ni tornado e rawa ni yaco ena dua na gauna, vakalevu mai na iwase ni uca e tuba. Raica na tornado ena gauna ni cagilaba.

Na ivakarau ni vakasalataki e duidui ena matanitu. Hong Kong e vakayagataka na naba ni vakasalataki, Philippines e vakayagataka na level ni wind signal, India kei Australia era vakayagataka na vakasalataki ena level se roka, ka na United States e vakayagataka na vakaraici kei na vakasalataki. Na tabana ni veivuke ena vanua e vakamacalataka na nomu.

Livaliva, rarama, kei na talevoni¶

Namaka ni na yali na livaliva. Vakayagataka na rarama ni liga, ni ulu, kei na lantern ni bateri. Kua ni vakayagataka na kandela se rarama ni waiwai: era vakavuna na buka waqa, ka na dau vakaboko buka era sega ni rawa ni yaco vei iko ena gauna ni cagilaba.

Sogota tiko na ice box kei na freezer. Na ice box e sogo e maroroya na kakana me batabata ena rauta na 4 na aua. Na freezer sa sinai e maroroya na kena batabata ena rauta na 48 na aua, ka na freezer e veimama ni sinai ena rauta na 24 na aua. Ni o dolava na katuba, e yali na batabata.

Maroroya na livaliva ni talevoni:

• Vakayagataka na low power mode ka vakalailaitaka na rarama ni matanikula.
• Vola ka sega ni kacivi. Na vola e curu ni sega ni curu na kacivi, ka e vakayagataka lailai na bateri.
• Vakamatea e dua na talevoni me maroroi me baleta na leqa ni bula dredre.
• Vakamatea na Bluetooth, location, kei na app ka sega ni gadrevi.
• Vakacauta mai na power bank ni sa tiko ena rauta na 20 na pasede, ka sega ni gauna ni sa mate.

Raica na livaliva kei na rarama me kila na so tale na sala ni maroroya na bateri.

Ke tekivu me rusa na vale¶

Raica ka rogoca na ivakatakilakila: na ruru e laveti se dresu, na lalaga e yavalavala, na ruru ena loma e sobu, na windo se katuba e voro ki loma, se na cagi kei na rorogo e curu vakasauri ena vale. Ke dua ga na ka oqo e yaco, toso ena gauna oqo.

1. Lako ki na rumu lailai kaukauwa duadua ena tabana e ra duadua ka sega ni waidranu. Na vale lailai ni savasava, kabati, se vanua ena ruku ni kalawa e vinaka duadua, ni na rumu lailai e voleka vata na kena lalaga.
2. Vakaruru ena ruku ni dua na ka kaukauwa: e dua na teveli bibi, e dua na idavodavo e dreti me ubi iko, se e rua vata.
3. Ubia na ulu kei na domo ena ligamu, e dua na isala kaukauwa, se ilokoloko.
4. Biuta na tamata kece vata, tiko vakaraviravi ena dela, yawa mai na lalaga e tuba.
5. Tiko kina me yacova ni vakacegu vakadua na cagi. Kua ni cici ki tuba ki na dua tale na vale ena cagilaba.

Ke voro e dua na windo ena dua tale na rumu, sogota na katuba ni rumu oya ka kua ni curu kina. Ke sa yali na ruru e cake ni nomu rumu, lako ki na dua tale na rumu ena loma e se tiko kina na ruru, se vakaruru ena ruku ni iyaya bibi duadua e tiko vei iko.

Ke curu mai na wai, na lawa e veisau. Na wai e cabe e kena ibalebale mo lako cake, ka sega ni sobu. Wilika na waidranu ena gauna ni cagilaba.

Ke o tiko ena vale ni vakaruru, hotele se fleti¶

Muria na ivakaro ni tamata cakacaka. Na tamata cakacaka ni vale ni vakaruru kei na dau liuliu ni hotele era na tukuna na vanua o na lako kina ke rusa na vale se tiko na vakasalataki ni tornado. Tiko ena vanua e solia vei iko ka maroroya me lailai na nomu iyaya ka voleka.

Ena hotele se fleti, digitaka e dua na gaunisala ena loma se vale lailai ni savasava yawa mai na galasi. Kua ni vakayagataka na lifi, ni na mate na livaliva ka o sogoti kina. Ke o tiko ena tabana cecere, sobu e vica na tabana ki na gaunisala ena loma se kalawa, ia tiko e cake ni tabana e rawa ni waidranu. Raica na ira na lesi vale kei na fleti, ira na vulagi, kei na vale cecere.

Na sala ni qarava na rere¶

Na rere ena gauna ni cagilaba e ka e dau yaco. Na rogo e levu, ka rawa ni balavu e so na aua. Na kila ni ka e na yaco e vukei: na rogo ni cagi, na buka ni ka sa lutu, na daliga e rogoca na veisau ni cagi, kei na vale e tagi.

Vakalailaitaka na cegu: cegu mai ena ka le ni vica, ka biuta ena ka le ni ono. Cakava e dua na cakacaka lailai me vaka na raica na iyaya, volai na ka, se qito na ka ni tabeli ena rarama ni liga. Veivosaki kei ira na tiko vata kei iko. Ke o tiko wale, vola vei dua o vakabauta ena aua yadua ka tukuna na nomu ivakarau.

Ke o sega ni rawa ni qarava, kacivi e dua na lini ni veivuke ni bula dredre se ni ririko. Ena United States, na Disaster Distress Helpline e 1-800-985-5990, sega ni saumi ka dola siga bogi kece, ka o rawa ni kacivi se vola 988 ke o se dua e tiko vata kei iko e tiko ena leqa levu. Vei ira na matanitu tale e so, raica na tabana ni veivuke ena vanua.

Maroroya na yalo ni gone¶

Na gone era muria na nomu ivakarau. Vosa malua ka tiko volekata. Vakamacalataka ena vosa rawarawa: na cagi e domo levu, o tiko ena rumu e vakaruru duadua, ka na sa sivi.

Solia vei ira e dua na cakacaka, me vaka na taura na rarama, wilika na ulu ena aua yadua, se qarava na manumanu. Kauta na ivola, ka tabeli, kei na tauvata ni qito e ra taleitaka ki na rumu yaga. Na headphones kei na yaloyalo e rawa ni tarova e so na rogo.

Tukuna vei ira na gone ni bera ni yaco ni na malua na cagilaba ka qai domo tale, me kua ni rere ena yasana tale. Raica na gone lalai kei na gone.

Ira era gadreva e levu cake na veivuke¶

Ke dua e tiko vata kei iko e vakayagataka na oxygen, na makini ni cegu, se dua tale na iyaya ni bula e cakacaka ena livaliva, vakarautaka ni na cabeti na livaliva. Vakayagataka na bateri, ka kacivi na naba ni bula dredre ena nomu vanua ni bera ni vakalailai na bateri, ka sega ni muri. Biuta na wai ni vuniwai e dodonu mo batabata me vaka na insulin ena kato ni ice, ka taroga vei dua na dau volitaka wai ni vuniwai ni oti ke se bula vinaka.

Ira era tiko na nodra malumalumu ena lako e dodonu mera tiko ena rumu yaga ena gauna kece, ka tiko na ivakarau ni sala me vukei kina na tamata tale e so ke rusa na vale. Biuta na ivakarogo, matakaca, kei na bateri e voleka. Raica na ira na qase kei na tamata e tiko na nodra malumalumu.

Ke dua e mosi¶

Kacivi na naba ni bula dredre ena nomu vanua (911 ena United States kei Canada). Solia na adrese dodonu, na ka e yaco, kei na iwiliwili ni tamata e mosi. Ena gauna ca duadua ni cagilaba, na motoka ni valenivuniwai kei na motoka ni kama era sega ni rawa ni lako. Era na yaco ni sa rawa na cagi, ka na nomu kacivi e biuta yacamu ena lisi.

Ni o waraki, vakayagataka na nomu ivakarau ni veivuke taumada:

• Taba vakaukauwa na vanua e dave kina na dra ena dua na isulu savasava, ka taba tikoga. Kua ni laveta me raica.
• Biuta na tamata me sega ni toso ke o nanuma ni mosi na ulu, domo, se daku.
• Biuta me katakata ka mamaca, ka solia e so na wai vakalailai ke yadra ka rawa ni tioka.
• Volai na ka e yaco, na aua, kei na wai ni vuniwai o solia.

Ke dua e gunu wai ca, kacivi na poison control center se naba ni bula dredre (Poison Control e 1-800-222-1222 ena United States). Raica na veivuke vakavuniwai kei na veivuke taumada.

Ni sa sivi na cagilaba¶

Kua ni lako ki tuba me yacova ni tukuna na vakailesilesi ni sa sivi na cagilaba ena nomu vanua. Na cagi e rawa ni tiko rerevaki e so na aua ni sa lako na loma ni cagilaba, ka na uciwai e rawa ni cabe tikoga e so na siga. Raica na sala me kila kina ni sa sivi dina na cagilaba.

Ni o lako ki tuba, vakaisulutaka na ivava kei na ovaloti ni liga, raica na uaya sa lutu, ka tiko yawa mai na waidranu. Wilika taumada na ni oti na cagilaba kei na na siga taumada ni oti na cagilaba.

Na ivola veiwekani¶

• Waidranu ena gauna ni cagilaba
• Cagilaba balavu kei na uca ni siga levu
• Na mata ni cagilaba
• Tornado ena gauna ni cagilaba
• Tauri ena tuba se ena motoka