Toso vata kei na manumanu ena gauna ni cagilaba¶

Na tabana oqo e vukea mo kauta na nomu manumanu ena sala vakacegu ke voleka na cagilaba, taifuni, se cagilaba ni tropiki, taqomaka me ra vakacegu ka batabata ena sala, ka kunea ke o ni veitawasei. Na ka bibi duadua e mo kila na vanua e na lako kina na manumanu ni bera ni tukuna e dua mo toso.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Toso vakatotolo vata kei na manumanu, ena gauna e vakasala kina na ofisa se ni o lewa mo lako. Na vanua e rawa kina na manumanu e dau sinai taumada.
2. Biuta na manumanu yadua ena kete se ena yaya ni vesu mai na gauna o biuta kina ka yacova ni o sa tiko.
3. Kua ni biuta e dua na manumanu ena motoka e tu, ka kua ni vesuka e dua na manumanu qai biuta.

Na gauna me toso kina¶

Na ofisa ena levu na vanua era tukuna ni ke tukuna mo toso, na nomu manumanu me ra toso vata. Na manumanu e dede cake me kau ki loma mai na tamata, ka so na vanua e taura na manumanu e dau sinai taumada.

• Lako ena gauna e taumada e soli kina na ivakasala ni toso ena nomu vanua, se liu cake ke levu na manumanu, sega na motoka, se dede na sala.
• Ena United States, na vakaraici ni cagilaba e kena ibalebale ni rawa ni yaco na kena ituvatuva. E soli ena rauta e 48 na aua ni bera ni namaki na cagi levu ni tropiki, rauta na 63 km/h (39 mph). Levu na dau taura manumanu era toso ena vakaraici, e sega ni ena vakasalataki. Na matanitu tani era vakayagataka na ivakatakilakila duidui, mo raica na vakaraici kei vakasalataki kei na tabana ni veivuke ena nomu vanua.
• Kauta na manumanu ki loma ena ivakatakilakila taumada ni cagilaba, se mani se bera ni o lako. Na manumanu e rere e dau vakaruku se dro, ka o rawa ni sega ni kunea muri.

Na vanua e rawa ni lako kina na manumanu¶

Vakarautaka sega ni lailai mai na rua na digidigi ni bera ni gauna, ena sala duidui, ni rawa ni veisau na sala ni cagilaba.

Itokani kei na wekamu¶

Na itokani se wekamu e tiko tani mai na vanua rerevaki e dau rawarawa duadua. Taroga vei ira ni bera ni gauna, e sega ni ena cagilaba. Veivosakitaka na levu ni manumanu, na dede, kei o cei e saumi na kakana. Kauta na nomu kakana, litter, kuro, kei na kete.

Vale ni vakaruru kei na vale ni toso e rawa kina na manumanu¶

Na lawa ni vale ni vakaruru e duidui ena matanitu yadua kei na koro yadua. So e taura na manumanu ena rumu vata kei na tamata, so e biuta ena vanua tani voleka, ka levu e taura ga na manumanu ni veivuke. Na FEMA, na tabana ni leqa levu ni US, e vakamacalataka na rua: na manumanu e tiko vata kei ira na nodra taukei, kei na manumanu e biu voleka.

Me kunea e dua:

• Kacivi na ofisa ni bula dredre ena nomu vanua ni bera ni gauna ka taroga ni vale ni vakaruru cava e taura na manumanu kei na gadrevi me volai.
• Raica na tabana ni veivuke ena nomu vanua me raica na lisi dodonu ni vale ni vakaruru e dolavi ena nomu vanua.
• Ena United States, kacivi 211 se raica na website ni bula dredre ni county se parish kei na Red Cross shelter finder.
• Ena Philippines, taroga na barangay se DRRMO ni siti se municipality. So na matanitu ena vanua era biuta e dua na vanua ni manumanu, ia levu na vale ni toso era sega.
• Ena Australia, taroga na council ena nomu vanua kei na tabana ni bula dredre ni stete. Ena Northern Territory, na vale ni vakaruru ni cagilaba e sega ni taura na manumanu, ka na matanitu e vakatokai e so na vanua ni motoka ena rawa mo vakaruku ena nomu motoka vata kei na manumanu. Era sega ni tiko kina na dau cakacaka se veika, ka o sega ni rawa ni biuta na manumanu se motoka ena sega ni raici.
• Ena Caribbean, India, Bangladesh, kei Mozambique, taroga na ofisa ni bula dredre ni matanitu se ni yasana kei na society ni manumanu ena nomu vanua. So na vale ni vakaruru ni cagilaba ena Bangladesh e tiko na qele cecere, e vakatokai me killa, vei ira na manumanu ni teitei, ia na manumanu lailai e dau sega ni vakadonuya me curu ki loma.

Levu na vale ni vakaruru ni manumanu era kerea mo kauta:

• Dua na kete se yaya ni vesu vei ira na manumanu yadua.
• Ivakadinadina ni cula, vakabibi na rabies.
• Dua na laini, kola, kei na ivakatakilakila ni yaca.
• Kakana, wai, kuro, wai ni vuniwai, kei na litter ni vica na siga.
• O iko, me vakania, taubale vata kei, ka savasavataka na benu ni nomu manumanu.

Na ivola ni vale ni vakaruru ni matanitu e vakamacalataka na ka mo namaka ena loma ni vale ni vakaruru.

Hotele¶

Na hotele ena sala ni toso e dau sinai totolo. So era dau sega ni taura na manumanu era veisau na nodra lawa ena gauna ni bula dredre, ia kua ni nuitaka.

• Kacivi ka taroga vakadodonu ke ra taura na mataqali manumanu kei na levu ni nomu manumanu.
• Taroga na saumi kei na rawa ni biuta na manumanu ena rumu ke sega o iko.
• Booking taumada ena lawa e rawa ni vakamudu.
• Maroroya na lisi ni hotele e taura na manumanu ena rua se tolu na sala.

Vale ni manumanu kei na vale ni vuniwai ni manumanu¶

Na vale ni manumanu se vale ni vuniwai ni manumanu e tiko yawa mai na vanua rerevaki e rawa ni taura na manumanu o sega ni rawa ni kauta. Vola e dua ni bera ni gauna, ka kauta na ivola ni cula.

Kua ni biuta e dua na manumanu ena loma ni vanua me toso mai. Na vale ni manumanu oya e na toso tale ga, ka o rawa ni sega ni kila na vanua e lako kina na nomu manumanu.

Manumanu ni veivuke¶

Na manumanu ni veivuke e dau tiko vata kei ira na nona tamata. Ena United States, na vale ni vakaruru ni matanitu e dodonu me taura na manumanu ni veivuke, ka tukuna na FEMA kei na Red Cross ni manumanu ni veivuke e ciqomi tiko ga ena vale ni vakaruru. Na dau cakacaka era rawa ni taroga ga e rua na taro: e gadreva na manumanu ena vuku ni malumalumu, kei na cakacaka cava e vuli kina. Era sega ni rawa ni kerea na ivola, na sulu, se vakaraitaki.

Na lawa ni US e vakaduiduitaka na emotional support animals kei na therapy animals. Era sega ni manumanu ni veivuke ena Americans with Disabilities Act, ka na vale ni vakaruru e rawa ni biuta ira ena vanua ni manumanu. Na lawa ena matanitu tani e duidui, mo taroga na ofisa ni bula dredre ni bera ni gauna.

Lisi ni dau taura:

• Na ivola ni yaca se ivakadinadina e soli mai na nomu matanitu, se mani sega ni gadrevi.
• Rua na macawa ni kakana, wai, wai ni vuniwai, kei na taga ni da ni manumanu.
• Dua na harness kei na laini me sosomi.
• Dua na ibe se bulangketi me tiko na vanua ni manumanu ena dela ni vale ni vakaruru.
• Booties se wax ni yava ke o na taubale ena benu se sala e katakata.
• Dua na ituvatuva ke mosi se rarawa sara na manumanu ni veivuke me sega ni rawa ni cakacaka, me vakataki dua na dau veivuke se iyaya ni lako.

Ke dua voleka ena vale ni vakaruru e rere se tauvimate ena koli, na dau cakacaka e dodonu me toso e dua vei kemudou, e sega ni biuta tani na manumanu. Raica na qase kei ira e malumalumu me kila e levu tale na sala ni kerea na veivuke ena gauna ni bula dredre.

Ke sega na motoka¶

Levu na tamata era toso ena yava, ena bus, ena ferry, se ena waqa ni matanitu. Taroga na ofisa ni bula dredre ni bera ni gauna ke ra taura na bus kei na waqa ni toso na manumanu ena kete.

• Vakayagataka na kete o rawa ni laveta ka kauta, se backpack carrier vei ira na manumanu lalai.
• Kauta na ivakarau ni lako rawarawa cake: tolu na siga ni kakana kei na wai, wai ni vuniwai, kei na ivola.
• Taroga edua na wekamu e tiko kina na motoka ni oqo ke rawa ni kauta iko kei na manumanu.
• Vola ena ofisa ni bula dredre ke o na gadreva na ilakolako. Tukuna ni tiko na manumanu.

Lako vakacegu¶

Na manumanu e sega ni vesu ena motoka e rawa ni vakaleqai na dau draiva se dro ni vakatikori na motoka. Vesu na manumanu yadua ni bera ni o vakacabura na injini.

• Na pusi kei na manumanu lalai era tiko ena kete, vesu se biuta me kua ni lele.
• Na koli era tiko ena kete, se ena harness e vesu ki na seat belt.
• Biuta na wai kei na kuro ena rawa ni taura, ka solia na wai ena tu yadua.
• Vesu na laini ni bera ni o dolava na katuba, ena gauna yadua.
• Ubia na kete ena isulu rawarawa me vakacegu na manumanu, ia biuta e dua na vanua ni cagi.
• Taqomaka na motoka me batabata. Vakayagataka na air conditioning ka tu ena ruku ni kau.

Namaka na leqa ni sala, na gauna dede, kei na sitoa ni petrol e tarovi. Raica na toso vakacegu me kila na sala kei na petrol.

Katakata levu¶

Levu na cagilaba era yaco ena katakata kei na suasua ni cagi, ka dau cabeti na livaliva ni oti. Na katakata e rawa ni vakamatea vakatotolo e dua na manumanu, vakabibi ena motoka, vale ni vakaruru e osooso, se kete ena matanisiga.

Na manumanu e tiko ena rerevaki cake: na koli kei na pusi mata davo (me vakataki na bulldog, pug, kei na Persian), na manumanu gone se qase, na manumanu e vulu levu, na manumanu e levu, kei na rabbit, guinea pig, kei na manumanu vuka.

Na ivakatakilakila ni katakata levu:

• Cegu vakatotolo sara se dredre na kena cegu.
• Levu na iwaliwali.
• Malumalumu, tarabi, se veilecayaki.
• Lua se coka.
• Na drega ni bati se yame e damudamu sara, se karakarawa se loaloa.
• Lutu.

Na ka me cakava, mai na ivakasala ni veivuke taumada ni RSPCA:

1. Kauta na manumanu ki na vanua vakaruru mai na siga se rumu batabata ena sega ni dede.
2. Livia na wai batabata ena yagona, e sega ni wai aisi, ka rawa ni ca cake. Taqomaka na wai mai na mata ni manumanu mata lailai se e sa lutu yalo.
3. Biuta na tauwelo suasua ena ruku ni manumanu, e sega ena delana, ka vakayagataka na fan ke tiko.
4. Solia vakalailai na wai batabata.
5. Vakabatabata tiko me yacova ni sa vakacegu na kena cegu, ia mudu ni bera ni tekivu me sautaninini na manumanu.
6. Kauta ki vuniwai ni manumanu ena gauna rawa, se mani rairai bulabula. Na heatstroke e rawa ni vakacacana na lewe ni yago ka basika mai muri.

Me taqomaka, taubale vata kei na koli ga ena mataka lailai batabata se yakavi, taqomaka na manumanu mai na matanisiga, ka tara na sala ena ligamu me raici ke sega ni katakata sara. Raica na tabana ni taqomaki ni katakata vei ira na tamata ena katakata vata.

Vakacegutaka na manumanu¶

Na cagilaba kei na vanua tani era rerevaki vei ira na manumanu. Na dau taura vakacegu kei na ituvatuva e kilai e vukea cake mai na veika tale.

• Maroroya na gauna ni kana kei na lako vata ga me vakataki.
• Solia vei ira yadua e dua na kona vakanomodi kei na nona moce se bulangketi.
• Biuta na pusi ena kete me dolavi ena rumu sogo, me rawa ni vakaruku ka sega ni dro.
• Ruku na kete ni manumanu vuka kei na manumanu lalai ena sulu rawarawa.
• Vosa ena domo malumu. Kua ni vakarerea e dua na manumanu e rere.
• Vakayagataka e dua na ka ni qito se isulu e boi vei iko.
• Taqomaka na koli mai na koli tani, ka tarova na gone mai na tara ena manumanu e rere.
• Raica na vanua vou ke tiko na qara ena ruku ni katuba kei na bai, ni bera ni o sereka na manumanu mai na laini.

Ke solia na nomu vuniwai ni manumanu e dua na wai ni vakacegu, vakayagataka me vakataki ga na ivakasala. Kua ni vakayagataka na wai ni vuniwai vou ena gauna ni toso, ka kua ni solia na wai ni vuniwai ni tamata vei ira na manumanu.

Ke o vakaruku ena vale vata kei na manumanu¶

Ke o tiko ena tuba ni vanua me toso mai ka lewa mo tiko, taqomaka na manumanu ena loma vata kei iko ena gauna taucoko.

• Kauta ki loma na manumanu ni bera ni cecere na cagi.
• Biuta ira ena rumu yaga vata o na vakayagataka, tani mai na windo.
• Biuta na pusi kei na manumanu lailai ena kete ena cagi kaukauwa.
• Taqomaka na koli ena laini, se mani ena loma, ke bale na windo.
• Biuta na litter pan kei na puppy pad. Sega e dua e lako ki tuba me yacova ni sa oti vakadua na cagilaba.
• Biuta na ivakarau ni manumanu, wai, kei na rarama ni liga ena rumu vata.

Ke dina dina o na biuta e dua na manumanu¶

Kauta na nomu manumanu ena gauna kece o rawa. Na biuti e dua na manumanu e ikuri ni rawa ni cakava, ena gauna sega na gauna, sega na waqa, kei na tamata e rawa ni taura. Ke yaco oya, na ikalawa oqo e solia vei ira na rawa vinaka duadua:

• Biuta ena loma, ena rumu kaukauwa ena loma ka sega ni windo ke rawa, me vakataki na vale ni savasava.
• Ke rawa ni waidranu na nomu vale, digitaka na tabana ni cake. Ke rairai ni waidranu na vale taucoko, kauta na manumanu se laiva me dro, e sega ni tarova.
• Kua ni vesuka, vesuka ena jeini, se sogota ena kaji e dua na manumanu me sega ni rawa ni dro ni cabe na wai.
• Biuta sega ni lailai mai na tolu na siga ni kakana mamaca ena kuro bibi e sega ni lutu, ka vakasinaita na wai ena bath, sink, se iyaya levu.
• Kua ni biuta na kakana ena tini e rawa ni ca, se levu sara na kakana ena dua na kuro.
• Vakadeitaka na manumanu e vesu e dua na kola kei na ivakatakilakila ni yaca.
• Biuta e dua na ivakatakilakila ena katuba se windo ni vale e tukuna na manumanu e tiko ena loma, vica, ena vanua cava, kei na naba ni nomu talevoni.
• Tukuna vei ira na ofisa ni bula dredre se tabana ni manumanu ni sa vakacegu, ka solia e dua na ki vei ira na itokani ni manumanu ke rawa.

Ni oti na cagilaba¶

Na manumanu e dau veilecayaki ni ra lesu ki vale. Na boi kei na vanua e kilai e rawa ni sega, ka na manumanu e rere e dau dro.

• Taqomaka na koli ena laini kei na pusi ena loma ena veisiga.
• Raica na teitei, ni bera ni laiva e dua na manumanu ki tuba, me raica na bai e rusa, na ka kaukaumata, kei na uaya sa lutu.
• Taqomaka na manumanu mai na wai ni waidranu kei na wai tu. Na waidranu e rawa ni kauta na wai ca ni vale lailai, na kemikali, kei na leptospirosis.
• Raica na gata kei na manumanu tani era curu ki na vale kei na ka e lutu.
• Kua ni laiva na manumanu me gunu na wai ni paipa me yacova ni tukuna na ofisa ni sa vakacegu.
• Raica na veisau ni ivakarau. Na manumanu yalomalua e rawa ni kati se vakaruku ni oti na ka rerevaki.
• Kacivi na nomu vuniwai ni manumanu ke mosi, sega ni kana, se rairai tauvimate.

Raica na lesu ki vale kei na rerevaki ni bula ni oti na cagilaba.

Ke yali e dua na manumanu¶

Na manumanu e dau yali ena cagilaba cake mai na gauna tani. Levu era kunea ena veisiga se macawa muri, mo saqara tiko.

• Vakadeitaka taumada ni bulabula nomu matavuvale, qai tekivu na saqarai.
• Lako ena vanua voleka ki nomu vale ka kacivi na manumanu ena gauna malua, me vakataki na mataka.
• Lako ki na vale ni manumanu kei na ofisa ni qarava manumanu voleka vei iko vakaikoya, ena veivica na siga. Na dau cakacaka e rawa ni sega ni kila na nomu manumanu ena kena vakamacala.
• Kacivi na registry ni microchip, tukuna ni yali na manumanu, ka raica na nomu itukutuku.
• Kacivi na vale ni vuniwai ni manumanu voleka. Era dau kauta na tamata na manumanu e mosi kina taumada.
• Cakava e dua na pepa e tiko kina na dua na itaba vinaka, na yaca ni manumanu, na vanua e yali kina, kei na naba ni talevoni. Solia vei ira na vale ni manumanu ka biuta ena vanua e vakadonuya na ofisa.
• Vosa vei ira na society ni manumanu ena nomu vanua kei na timi ni vukea manumanu ena yasayasa.
• Biuta e dua na isulu e boi vei iko se moce ni manumanu ena tuba ni nomu vale, ke taqomaki.
• Raica na lisi ni manumanu yali kei kunea e cakacaka na council ena nomu vanua, vale ni manumanu, kei na society ni manumanu e vakadeitaki.

Kauta na ivakadinadina ni nomu manumanu: na itaba o iko kei na manumanu, na ivola ni cula, kei na naba ni microchip.

Ke o kunea e dua na manumanu yali¶

• Voleka vakamalua. Na manumanu e rere e rawa ni kati.
• Ke taqomaki, solia na wai ka biuta ena rumu sogo se kete.
• Kauta ki vale ni manumanu se vuniwai ni manumanu me raica na microchip.
• Tukuna vei ira na ofisa ni manumanu se na council ena nomu vanua.

Edua e saqara tiko.

Na tabana e veiwekani¶

• Lisi ni ivakarau ni bula dredre ni manumanu
• Vakarautaki ni cagilaba vei ira na manumanu
• Vale ni vakaruru ni matanitu
• Toso se tiko
• Lesu ki vale ni oti na cagilaba