Lisi ni raica e rawa ni taba ni cagilaba¶

Na lisi oqo e biuta na lisi kece o gadreva ena dua ga na tabana: na ka me maroroi kei na levu, na ka me volia taumada ena ilavo lailai, na ka me cakava ena siga yadua ni voleka na cagilaba, kei na ka me cakava ni oti. E yaga vei na cagilaba, taifuni, kei na cagilaba ni tropiki ena matanitu kece. Taba, se tara na kato ena nomu talevoni.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Vakaoti na kato "Nomu matavuvale" ena ra, ka biuta ena ice box se ena loma ni katuba ni kabati.
2. Muri na "Na ka me volia taumada" yacova ni o tiko e sega ni lailai mai na 7 na siga ni wai kei na kakana kei na 14 na siga ni wai ni vuniwai yadua.
3. Ni basika e dua na cagilaba ena vakatataro, tekivu na lisi ni cagilaba ena tabana e tautauvata kei na nomu vakasalataki.

Nomu matavuvale¶

Volai ena peni ka vakavoui ena tekivu ni vula yadua.

Nomu tabana ni veivuke ena vanua e tiko kina na naba ni bula dredre, tabana, kei na veiqaravi ni vakasalataki ni nomu matanitu kei na yasayasa.

Levu ni ka me maroroi¶

Digitaka 14 na siga. Vakasamataka na 7 na siga me vaka na lailai duadua. Ni oti na cagilaba kaukauwa, na livaliva, wai, volivoli, kei na gaunisala e rawa ni sega e dua na macawa se cake, ka balavu cake ena yanuyanu kei na koro. Na vakamacala kece e tiko ena tabana ni lisi ni iyaya ni cagilaba kei na wai kei na kakana.

Wai vei na matavuvale:

Vakuria vei ira na gone, yalewa e bukete, yalewa e vakasucu, tauvimate, kei na manumanu. Kua ni vakalailaitaka na wai me gunu. Gunu na ka o gadreva ena siga oqo ka kunea e levu cake ena siga tarava.

Na ka me volia taumada¶

Ke dredre na ilavo, volia ena ivakarau oqo, vei na tamata yadua. Na ka yadua e muri ni ka e liu. Ivola kece: vakarautaki ena ilavo lailai.

• 1. Wai ni vuniwai: tauri tale na wai ni vuniwai dau yadua, ke vakadonuya na nomu ivakarau ni tauri taumada
• 2. Wai: tekivu ena 3 na siga, e rauta ni 12 na lita (3 na galone) vei na tamata, ka vakalevutaka yacova na 7 na siga
• 3. Rarama ni liga se ni ulu kei na bateri vo
• 4. Kakana e sega ni gadreva na kuki: tekivu ena 3 na siga, vakalevutaka yacova na 7
• 5. Dua na iyaya ni dola tini ni liga, ke o volia na kakana ena tini
• 6. Dua na power bank me charge kina na talevoni
• 7. Dua na kato ni veivuke taumada, e rawa ni cakava mai na iyaya vakatikitiki
• 8. Dua na radio ni bateri se ni liga
• 9. Dua na taga se kato e sega ni curu kina na wai me biuta kina na ivola
• 10. Na ivakaruru ni vindo, plastic, kei na dali

Ni o rawata na 7 na siga ni wai kei na kakana, vakuria e dua na iyaya ena volivoli yadua yacova na 14.

Na cakacaka sega ni saumi¶

• Kunea nomu vanua me toso mai, se ke dodonu mo toso nomu vanua ena cagilaba
• Taroga vei dua na itokani se wekada ena vanua cecere ke o rawa ni tiko vata kei ira
• Volai e dua na ivakarau ni matavuvale ka digitaka e dua na tamata ena tuba ni yasayasa
• Waqaca na vakasalataki ni bula dredre ena talevoni kece ka biuta yacamu ena vakasalataki ni nomu matanitu
• Volai na naba bibi ena pepa
• Taba vidio ni nomu vale kei na iyaya, ka taba na ivola
• Qasi na paipa kei na gutter, ka kauta na iyaya e sega ni dei ena qele
• Vulica na vanua ni sogota na wai, gasi, kei na livaliva
• Veilewai kei ira na tiko volekata mera raici
• Vakasinaita na tavoro savasava o taukena ena wai ni paipa

Tekivu ni vula¶

Cakava oqo e dua na gauna ena yabaki, ni bera ni tekivu na vula ni cagilaba. Ivola kece: gauna ni vula ni cagilaba kei na cakava e dua na ivakarau ni matavuvale.

• Kunea nomu vanua me toso mai ka vakaoti na kato "Nomu matavuvale"
• Vulica na level ni vakasalataki e vakayagataka nomu matanitu kei na ka o na cakava ena yadua. Raica na vakaraici kei vakasalataki
• Vakadewataka na ivakarau ni matavuvale vei ira kece, vata kei na gone kei na dau qarava
• Biuta yacamu vei na nomu ofisa ni bula dredre ke dua e tiko ena vale e gadreva na veivuke ni toso
• Raica na inisiua, ka taroga me baleta na inisiua ni waidranu ke o sega
• Veisautaka na wai o biuta ena tavoro, kei na ka ena kato e sa oti na kena gauna
• Charge tale na power bank ka vakatovolea na rarama, radio, kei na alarm
• Taroga vei na nomu vuniwai se volivoli ni wai ni vuniwai na sala me maroroya kina na wai ni vuniwai ni 14 na siga
• Raica ke rauta na ivakaruru ni vindo ka tiko kina na ivako kei na bolt
• Musuka na taba ni kau mate volekata ki na vale, ke sega ni rerevaki
• Raica na qase kei na tiko volekata kei na nodra ivakarau

Kato ni iyaya ni vale¶

Maroroya ena kato plastic e tiko na isogo, cake mai na dela ni vale ka cake mai na level ni waidranu ena nomu vale. Ivola kece: lisi ni iyaya ni cagilaba.

Wai¶

• 4 na lita (1 na galone) vei na tamata ena siga yadua ena 7 ki na 14 na siga, levu cake ena katakata
• Na tavoro ni kakana e sogo vinaka na kena isogo, ka volai kina na siga ni vakasinaiti
• Na bleach ni vale e sega ni boi, e lailai cake mai na dua na yabaki, kei na dropper
• Na tablet ni savasava se filter me muri
• Dua na kuro savasava kei na sala me saqa kina na wai ena tuba

Kakana¶

• 7 ki na 14 na siga ni kakana e sega ni gadreva na kuki se ice box
• Na ika, lewenimanumanu, bean, vuata, kei na vegetable ena tini
• Na peanut butter, cracker, oat, cereal, kei na sucu e maroroi vinaka
• Na vuata mamaca, nut, kei na kakana lailai e taleitaka na matavuvale
• Na masima ni wai ni gusu se paketi ni electrolyte
• Na iyaya ni dola tini ni liga, kei na dua na vo
• Na veleti, bilo, kei na iyaya ni kana e biu ni oti na vakayagataki
• Dua na stove ni camp se ibakaka kei na fuel, me vakayagataki ena tuba ga

Rarama kei na livaliva¶

• Dua na rarama ni liga se ni ulu vei na tamata yadua
• Dua na lantern vei na rumu o tiko kina
• Rua na seti bateri vo vei na iyaya yadua
• Dua na power bank sa vakacauti vei na tamata yadua, vata kei na cable
• Na charger ni motoka
• Na radio ni bateri, solar, se liga
• Dua na fan ni bateri
• Dua na alarm ni carbon monoxide ni bateri ke o na vakayagataka na jenereta se stove ni fuel

Veivuke taumada kei na wai ni vuniwai¶

Ivola kece: veivuke taumada kei na wai ni vuniwai.

• E sega ni lailai mai na 14 na siga ni wai ni vuniwai yadua, wiliki, ena paketi e volai
• Dua na lisi volai ni wai ni vuniwai, iwase, ca ni yago, kei na vuniwai
• Na gauze, teipi, bandage, ivakaruru ni ivakaruru e sega ni curu na wai, kei na antiseptic
• Na glove e biu, tweezers, sisi, kei na thermometer
• Na wai ni vuniwai ni mosi kei na katakata, antihistamine, kei na wai ni vuniwai ni coka
• Na masima ni wai ni gusu, vica vei na tamata yadua
• Na matakaca vo, iyaya ni contact lens, kei na bateri ni ivakarogo
• Dua na kato batabata kei na cool pack ni wai ni vuniwai e gadreva me batabata
• Na sunscreen, wai ni vakatani namu, kei na net ni namu ena moce yadua ena vanua e kauta na namu na mate

Savasava kei na vale ni savasava¶

• Na pepa ni vale ni savasava kei na ka ni yalewa ni rua na macawa
• Na sovu kei na hand sanitizer e sega ni lailai mai na 60 na pasede ni alcohol
• Na pepa suasua (wet wipes), brashi ni bati, kei na toothpaste
• Dua na baketi e tiko na isogo e sogo vinaka, na taga ni benu kaukauwa, kei na lita ni pusi se dust ni kau me vale ni savasava ni gauna lekaleka
• Na bleach se disinfectant ni mata

Iyaya kei na bula vinaka¶

• Na multi tool, kei na wrench se pliers me sogota na gasi kei na wai
• Na teipi, plastic, dali, kei na tarpolini
• Na glove kei na vava kaukauwa ka sogo vei na tamata lewe levu yadua
• Dua na whistle vei na tamata yadua
• Na N95 se mask e tautauvata me savasavataka
• Dua na iyaya ni tarova na kama

Ivola kei na ilavo¶

Ivola kece: ivola kei na inisiua.

• Na kopi ni ID, inisiua, ivola ni vanua, kei na ivola vakavuniwai ena kato e sega ni curu na wai
• Na scan e maroroi ena talevoni kei na maroroi vakaruru ena internet
• Na ilavo ena nota lalai, ni na iyaya ni kaadi e sogo ke cabeti na livaliva
• Dua na lisi taba ni naba ni talevoni
• Dua na mape pepa e vola kina nomu gaunisala ni toso

Gone lalai kei na gone¶

Vakarautaka 14 na siga: wilika na ka e vakayagataka na luvemu ena siga dau ka vakalevutaka ena 14. Ivola kece: gone lalai kei na gone.

• Na diapers ni 14 na siga, vata kei na paketi ni levu cake
• Na wipes ni 14 na siga, vata kei na paketi vakuria
• Na sucu ni formula e rawa ni gunu ni 14 na siga, ke gunu formula na luvemu
• Na tavoro savasava kei na nipple, sovu ni bilo, kei na brashi ni tavoro
• Dua na pump ni susu ni liga, se vulici na sala ni vakasucu ena liga, ke o vakasucu
• Na kakana ni gone kei na kakana lailai ni 14 na siga
• Na wai ni vuniwai ni katakata ni gone vata kei na syringe ni iwase, ka volai na bibi ni gone yadua ena lisi ni wai ni vuniwai
• Dua na taba ni matavuvale, naba ni talevoni, kei na kaadi ni ID ena kato kei na pokete ni gone yadua
• Na qito malua, ivola, kei na qito vakacegu e sega ni gadreva na livaliva

Ivakarau ni lako¶

Dua na kato vei na tamata yadua, e vakarautaki me yawa mai na vale e 3 na siga. Biuta volekata ki na katuba. Ivola kece: ivakarau ni lako.

• E sega ni lailai mai na 14 na siga ni wai ni vuniwai yadua kei na lisi volai ni wai ni vuniwai
• Na kopi ni ID kei na ivola ena kato e sega ni curu na wai, se ena USB drive
• Na ilavo ena nota lalai kei na kaadi ni banki
• Na charger ni talevoni, cable, kei na power bank sa vakacauti
• Na rarama ni liga se ni ulu kei na bateri vo
• Whistle
• Wai: 2 ki na 3 na lita (2 ki na 3 na kuato) vei na tamata ke lako ena yava, 12 na lita (3 na galone) vei na tamata ke ena motoka
• Na tablet ni savasava se filter lailai
• Na kakana lailai kei na kakana e rawa ni kana vakatotolo
• Dua na kato lailai ni veivuke taumada kei na hand sanitizer
• Na matakaca, bateri ni ivakarogo, kei na iyaya vakavuniwai vata kei na charger
• Na isulu vou, jacket ni uca, kei na vava kaukauwa ka sogo
• Dua na bulangketi malumu se sheet ni moce
• Na brashi ni bati, sovu, kei na ka ni yalewa
• Dua na lisi pepa ni naba ni talevoni, ke mate na talevoni
• Na ki ni vale kei na motoka

Kato ni manumanu¶

Vakarautaka e rua na macawa vei na manumanu yadua. Ivola kece: ivakarau ni bula dredre vei ira na manumanu.

• Rua na macawa ni kakana e dau kana na nomu manumanu, ena tavoro e sega ni curu na wai
• Wai ni rua na macawa: e rauta ni 100 na mililita vei na kilo yadua ni bibi ni yago ena siga ni katakata (1.5 na ounce wai ena pauni)
• Rua na macawa ni wai ni vuniwai yadua, ka volai na iwase
• Na ivola ni cula kei na vakamacala ni nomu vuniwai ni manumanu ena kato e sega ni curu na wai
• Dua na taba vou ni vei iko kei na manumanu yadua
• Na kola vata kei na taba ni ID, kei na dali se harness
• Dua na kato se kaji vei na manumanu yadua, e volai kina nomu yaca kei na naba ni talevoni
• Na bilo, lita, pad, kei na taga ni benu
• Dua na bulangketi se qito e kilai
• Dua na lisi ni vanua ena nomu gaunisala e taura na manumanu

Lisi ni gauna ni cagilaba¶

Wilika ki na gauna e namaki kina me tekivu na cagi levu ni tropiki, e rauta ni 63 na km/aua (39 na mph) ena nomu vanua, ka sega ni gauna ni yaco mai na loma ni cagilaba. Na ka yadua e dodonu me oti ni bera ni yaco oya. Ke tubu e dua na cagilaba voleka ki vanua, lako ki na ka e tautauvata kei na nomu vakasalataki. Ivola kece: gauna ni vakarautaki ni cagilaba.

Na matanitu tale era vakayagataka nodra level. Raica na cagilaba ena vuravura kei na tabana ni veivuke ena vanua.

7 na siga ni bera: e rawa ni tubu e dua na cagilaba¶

• Raica na nomu tabana ni draki ena matanitu ena siga yadua
• Volia na ka e sega ena kato: wai, kakana, bateri, wai ni vuniwai
• Tauri tale na wai ni vuniwai, ka taroga me baleta na tauri taumada ke o lailai
• Taura na ilavo ena nota lalai
• Vakasinaita na tank ni fuel ni motoka ka maroroya me sinai vakaveimama se levu cake
• Charge ka vakatovolea na talevoni, power bank, kei na radio
• Ke o gadreva na veivuke mo toso, kacivi nomu ofisa ni bula dredre ena vanua se ivakarau ni veivuke ena gauna oqo

3 na siga ni bera: e namaki ni na yaco vei iko na cagilaba¶

• Volia na vo ni iyaya, vata kei na plastic, teipi, kena, kei na taga ni benu
• Taura na fuel ni jenereta ke o vakayagataka, ka biuta ena tuba ni vale
• Raica na ivakaruru ni vindo kei na iyaya kei na ivako me biuta cake
• Vakadeitaka na vanua o na tiko kina ke o toso, ka raica na lawa ni manumanu
• Vakarautaka nomu gaunisala kei na dua na muri
• Savasavataka na isulu kei na bilo ni tiko na wai kei na livaliva
• Taba na taba kei na vidio ni nomu vale ni inisiua
• Ke o dua na vulagi, veivosaki kei na hotele kei na kabani ni waqavuka me baleta na lako tani e liu
• Raica na qase tiko volekata kei na tamata e tiko ga

2 na siga ni bera: vakaraici se ivakatakilakila taumada¶

• Biuta na shutter se ivakaruru ni vindo
• Kauta ki loma se vesuka na ka kece ena tuba e rawa ni kauta na cagi
• Qasi na paipa kei na gutter
• Biuta na taga nuku se bai ni waidranu ke waidranu nomu vanua
• Kauta na ka talei, ivola, kei na iyaya vakadigital ki cake
• Vakasinaita na tavoro savasava ena wai me gunu, kei na bati se drum me savasava kei na toilet
• Biuta na tavoro ni wai ena freezer me batabata balavu na kakana
• Charge na talevoni kece, power bank, kei na rarama e charge tale
• Vakarautaka na iyaya ena motoka se biuta na ivakarau ni lako volekata ki na katuba
• Tukuna vei na tamata ena tuba ni yasayasa nomu ivakarau
• Ke tukuna nomu vanua mo toso, se o tiko ena vale yaco se vale malumu, lako oqo

1 na siga ni bera: vakasalataki, toso se tiko¶

Ke o toso:

• Lako ni tukuna nomu vanua mo lako, ena siga ke rawa
• Bokoca na livaliva ka sogota na wai ena main, ke tukuna na vakailesilesi
• Kauta na ivakarau ni lako, wai ni vuniwai, ivola, manumanu, kei na charger
• Vola vei na tamata ena tuba ni yasayasa ni o lako kei ni o yaco

Ke o tiko:

• Digitaka e dua na rumu yaga: e dua na rumu lailai ena loma ena tabana ruku duadua ka sega ni waidranu, yawa mai na vindo
• Biuta kina na wai, kakana, rarama, radio, wai ni vuniwai, vava, kei na kato ni veivuke taumada
• Biuta na ice box kei na freezer ena level batabata duadua ka biuta sogo na katuba
• Biuta na motoka ena vanua cecere yawa mai na kau
• Muri na lisi ni vakarautaki mai muri

12 na aua ni bera: tiko ena vanua¶

• Tiko ena vanua o na lako kina, se ena loma ni nomu vale, ni bera ni tekivu na cagi
• Kauta na manumanu ki na loma ka biuta ena kato se ena dua ga na rumu
• Biuta na vava, rarama, kei na talevoni volekata ki iko
• Rogoca na ivakasala vakadeitaki ena radio ni bateri se talevoni
• Vola na vola ni veivosaki ni sa cakacaka tikoga na network
• Lako ki na rumu yaga ni cabe na cagi
• Ke curu na wai, lako ki na tabana cecere. Kua vakadua ni lako ki na attic se ruru e sogo

Ni oti na cagilaba: na siga taumada¶

Waraka na ivakadeitaki ni sa rauta ni bera ni lako ki tuba. Ivola kece: ni oti na cagilaba kei na na 72 na aua taumada, siga ki na siga.

Siga 1¶

• Raica na tamata kece ke mosi ka solia na veivuke taumada
• Kacivi na naba ni bula dredre ena nomu vanua (911 ena United States kei Canada) ena bula rerevaki ga
• Ke o rogoca na boi ni gasi, kauta na tamata kece ki tuba ka kacivi mai tuba
• Tiko yawa mai na uaya sa lutu kei na waidranu
• Ke sa yaco na wai ki na outlet se panel ni livaliva, kua ni tara na panel. Ke mamaca ka o tu ena dela mamaca, bokoca na main breaker
• Vola vei na tamata ena tuba ni yasayasa ni o bula vinaka
• Maroroya na bateri ni talevoni: low power mode, rarama lailai, vola ka sega ni kacivi
• Volai na aua e cabeti kina na livaliva
• Gunu ga na wai ena tavoro, se na wai o saqa e 1 na miniti (3 na miniti cake mai na 1,000 na mita, 3,300 na fiti), yacova ni tukuna na vakailesilesi ni wai ni paipa e bula vinaka
• Vakayagataka na jenereta ena tuba ga, e sega ni lailai mai na 6 na mita (20 na fiti) mai na vindo, katuba, kei na rua ni cagi

Siga 2¶

• Raica na tiko volekata, vakabibi na qase kei ira era tiko ga
• Taba na rusa kece ni bera ni savasavataka se kauta e dua na ka
• Kacivi nomu kabani ni inisiua me tekivu na kerekere
• Digitaka na kakana: na ice box sogo e maroroya na kakana e rauta ni 4 na aua, na freezer sinai e rauta ni 48 na aua, ka na freezer e sinai vakaveimama e rauta ni 24 na aua
• Biuta na kakana e tau ki na waidranu, ke sega ni tiko ena tini se paketi sogo e sega ni rusa
• Biuta na kakana ni ice box e cabe cake mai na 4°C (40°F) e levu cake mai na 2 na aua
• Cakava e dua na vale ni savasava ni gauna lekaleka ke sega na wai se kena sewa

Siga 3¶

• Tekivu na vakavinakataki malua, ena glove, buti, kei na mask
• Savasavataka na mavoa yadua ena sovu kei na wai savasava ka ubi tiko
• Laiva me raici e dua na mavoa duka ke nomu tetanus shot mai muri e levu cake mai na 5 na yabaki se o sega ni kila
• Biuta na tamata kece ena batabata, kana, ka vakacegu
• Taroga vei na vakailesilesi ena vanua me baleta na veivuke ke o yali na ka (DisasterAssistance.gov ena United States)
• Qaqarauni vei ira era solia na vakavinakataki ni saumi taumada. Raica na tarovi ni vakacaca

Na ivola veiwekani¶

• Lisi ni iyaya ni cagilaba
• Gauna ni vakarautaki ni cagilaba
• Vakarautaka ena ilavo lailai
• Na 72 na aua taumada ni oti na cagilaba
• Vakayagataka na saiti oqo ke sega na internet