Na kakana kei na wai savasava ni oti na cagilaba¶

Na kakana sa ca kei na wai sega ni savasava e vakatauvimateataka vakalevu na tamata ni oti na cagilaba, ka rawa ni taqomaki vei ira vakalevu. Na tabana oqo e vakamacalataka na kakana kei na wai ni oti na cagilaba: na ka me taqomaka, na ka me biu, kei na sala dodonu ni vakasavasavataka na wai me gunu.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Sogota tiko na firiji kei na freezer. Na kakana ena firiji e sega ni vakacegu ni oti e 4 na aua ke sega na livaliva, vakavo ke se batabata tiko ena aisi.
2. Biuta na kakana kece e tara na wai ni waidranu, ka kua sara ni tovolea na kena kana me vakadeitaka. Ke o vakatitiqa, biuta.
3. Se bera ni tukuna na ofisa ni wai ena paipa e savasava, gunuva na wai ena icu, se saqa na wai ena saqa vakasaqasaqa ena 1 na miniti (3 na miniti ke cecere e 1,000 na mita, 3,300 na fiti).

Vakasavasavataka na wai me gunu¶

Ni oti na cagilaba, nanuma ni wai ena paipa, ena vei, ena tanki ni uca, kei na vanua e maroroi kina na wai e sega ni vakacegu me yacova ni tukuna tale na tabana ni wai se na ofisa ena vanua. Na waidranu e kauta mai na wai ca ni vale lailai, na de ni manumanu, kei na kemikali ki na wai, ka rawa ni raica me savasava sara ga.

Na wai me vakayagataki taumada¶

Saqa na wai: na sala vinaka duadua¶

• Ke bubului na wai, laiva me dromu na duka ka livia na wai savasava e cake, se vakasavasavataka ena lalaga savasava, na pepa, se na iyaya ni kofi.
• Saqa vakasaqasaqa ka maroroya ena kena saqa ena 1 na miniti.
• Ke cecere e 1,000 na mita (3,300 na fiti), saqa ena 3 na miniti.
• Laiva me batabata, ka maroroya ena iyaya savasava e sivita na kena ivakatabui.
• Me vinaka na kena kana, liaca ena rua na iyaya savasava, se vakacuruma e dua na vuke ni masima ena lita yadua (1 na quart).

Vakasavasavataka ena blici ke sega ni rawa ni saqa¶

Vakayagataka na blici (bleach) ni vale ka sega ni kasa, ka maroroi ena katakata ni rumu ena gauna e lailai sobu mai na dua na yabaki. Ke tiko na ivakasala ni wai me gunu ena kena ivola, muria; ke sega, raica na peseti ni sodium hypochlorite ena "active ingredient". Kua ni vakayagataka na blici e kasa, e taqomaki ni kala, se e sega ni vuli, se e tiko kina na ka ni savasava tale.

Ke duidui na kaukauwa ni nomu blici, na tebiti oqo e sega ni yaga. Muria na ivola ni blici se na tabana ni bula ena nomu vanua. Na tabana ni wai e tiko kina e levu tale na kena vakamacala ni blici, na tablets, kei na sala ni vakasavasavataki.

• Vakasavasavataka se laiva me tu na wai taumada ke bubului.
• Vakacuruma na blici. Vakarua na levu ke bubului, ke tiko na kena roka, se ke batabata sara.
• Vakasarasarataka ka wawa ena sega ni lailai mai na 30 na miniti ni bera ni o gunu.
• E dodonu me tiko vakalailai na kena boci ni klorini. Ke sega, vakacuruma tale na levu vata ga ka wawa tale e 15 na miniti.

Na tablets kei na tulu ni vakasavasavataki ni wai e vakayagataki tale ga. Muria na ivola ena kena icu, ni yadua na ka e vakasavasavataka e duidui na levu ni wai. Na ka e tiko kina na iodine e sega ni yaga vei ira na marama e vakatawani, na tamata e tauvimate ena thyroid, se me vakayagataki vakadede.

Na ivakasala ni wai me saqa¶

Na ivakasala ni wai me saqa mai na ofisa ni wai e kena ibalebale ni wai ena paipa e rawa ni tiko kina na kidia ni mate. E tiko kina na wai ni:

• Gunu, kei na kena buli na kakana gunu, aisi, kei na susu ni gone (formula)
• Saqa kei na sava kakana
• Vakasavasavataki ni bati
• Savasava na ivakarau ni kana, vakavo ke savasavataki ena wai e saqa se sa vakasavasavataki

O rawa ga ni sili se dabe ena wai, ia kua ni laiva me curu ena gusu, ka solia na gone lalai kei na gone e dua na savasava ena lima. Biuta na aisi e buli ni oti na tekivu ni ivakasala. Muria na ivakasala ka sa lewa na ofisa me vakaoti, qai muria na ivakasala ni nomu ofisa ni wai me vakasavasavataki ni nomu paipa.

Na gauna e savasava kina na kakana ke sega na livaliva¶

Na gauna e tekivu ni sa cabeti na livaliva. Volai na gauna me kua ni vakasamataki mai muri.

Na thermometer ena firiji kei na freezer e vukea na lewa. Na katakata dodonu e 4°C (40°F) se batabata cake ena firiji kei na -18°C (0°F) se batabata cake ena freezer.

Na kakana ena firiji: taqomaka se biu¶

Biuta na kakana e vakacaca ka sa cecere cake mai na 4°C (40°F) e 2 na aua se levu cake, se boci, rairai, se kila duidui. Na kakana e rawa ni kauta na kidia ni mate ka tauvimateataka, ia e rawa ni rairai ka boci vinaka tale ga.

Na kakana ena freezer¶

Ni sa lesu mai na livaliva, raica na ka yadua. Na kakana e se tiko kina na aisi lailai, se e 4°C (40°F) se batabata cake, e rawa ni vakabatabata tale se vavi. E rawa ni lailai na kena vinaka, ia e savasava.

Biuta na kakana kasa e sa vakawai ka tiko cecere cake mai na 4°C (40°F) e sivita na 2 na aua. Ke o sega ni kila, biuta.

Ke o kila ni sa voleka mai na cagilaba, vakacuruma na wai ena iyaya ena freezer e lala. Na aisi e vakabatabata na kakana vakadede ka na yaco me wai ni gunu ni sa vakawai.

Na kakana e tarogi ki na wai ni waidranu¶

Na waidranu e kauta na wai ca ni vale lailai, na gasi, kei na kemikali. Biuta na kakana e tara kina, kei na kakana ena ivakaruru e sega ni taqomaki vakamatau ena wai:

• Na kakana vou mai na teitei se na qele e waidranu
• Na kakana ena kadibobo, na pepa, na ivakaruru ni plastiki, se na vono, wili kina na sereali, na palawa, na vono ni wai ni vuata, kei na vono ni susu ni gone
• Na vono kei na tavaya ena ivakabuli, na ivakaruru e kelia, se na ivakarokoroko e viri, wili kina na kakana e maroroi ena vale
• Na tini e sa mavoa, e vuvuce, e kaba (rust), e turu, se e dolavi

Na tini e sogo vinaka ka sega ni vakacacani kei na ivakaruru ni retort, me vakataki na ika ni tuna kei na kakana sa vakarautaki, e rawa ni maroroi ke savasavataki.

Na sala ni savasavataki ni kena kuru¶

• Biuta na ivola, qai volai na ka e tiko kina kei na tikinivola ni gauna ni kena vakaoti ena kena kuru ena peni.
• Qusia tani na soso kei na duka, qai savata ena sovu kei na wai savasava ka vakasavasavataka.
• Vakasavasavataka ena rua na sala: biuta me vakasuasua ena 15 na miniti ena wai e 1 na kaba (rauta e 250 mL) ni blici e sega ni boci ena 5 na gallon (rauta e 19 na lita) ni wai savasava, se saqa na kena kuru ena wai savasava ena 2 na miniti.
• Laiva me mamaca ena cagi, qai vakayagataka ena gauna rawa.

Na iyaya ni valenikana¶

Biuta na ibulibuli ni kau, na ivei ni kau, na iyaya ni plastiki, na ibulibuli ni susu ni gone (nipples), kei na pacifiers e tara na wai ni waidranu, ni sega ni rawa ni vakasavasavataki vakadodonu.

Sava na kuro ni kaukamea, na iyaya ni ceramic, kei na ivei ni kaukamea ena sovu kei na wai katakata, qai vakasavasavataka ena saqa ena wai savasava se biuta me vakasuasua ena 15 na miniti ena blici vata ga ka vakayagataki ena kena kuru. Laiva me mamaca ena cagi.

Kavuta kakana vakacegu ke sega na livaliva¶

• Kavuta ga ena tuba, yawa vinaka mai na vale, ka kua sara ni vakayagataka ena garaji, ena veranda e sogo, se ena ruku ni vale ni motoka.
• Vavi vinaka na lewe, na toa, kei na ika.
• Kana vakatotolo na kakana e vavi, ka kua ni maroroya na vo ke sega na vanua batabata.
• Vakayagataka na wai ena icu se e saqa me kavuta kei na savasavataki ni teitei.
• Vakatikitaka na lewe droka mai na kakana e sega ni vavi.

Na vanua ni kavuta kei na stove ni vanua e vakavuna na carbon monoxide, ka vakamatea ena miniti ena loma ni vale. Raica na jenereta kei na carbon monoxide.

Kanakana ni gone¶

Na gone lalai era tauvimate totolo cake mai vei ira na qase ena wai sega ni savasava.

• Ke o vakasucuma tiko, tomana. E kakana savasava duadua ni luvemu ni oti na cagilaba, ka ra sega ni gadreva e dua tale na wai na gone e sega ni yacova na 6 na vula ni ra sucu ga ena tina.
• Na susu ni gone (formula) e wai e sa vakarautaki e sega ni gadreva wai ka savasava duadua ni sega ni savasava na wai.
• Vakasarasarataka ga na susu ni gone e pauta ena wai ena icu, se wai e saqa ka batabata.
• Sava na icu kei na nipples ena wai ena icu se saqa, se vakayagataka na icu e biu.
• Vakayagataka na formula e sa buli ena 2 na aua, ka biuta na ka e sega ni kana na gone.

Raica na gone lalai kei na gone me raica na lisi ni iyaya.

Savasava ni lima¶

E levu na mate ni kete ni oti na cagilaba e yaco ena lima. Savasava ena sovu kei na wai savasava ena sega ni lailai mai na 20 na sekodi ni bera ni o kana se kavuta, ni oti na vale lailai, ni oti na veisau ni diaper, kei na ni o tara na wai ni waidranu se na benu.

Ke lailai na wai, vakarautaka e dua na vanua ni savasava ni lima e tiko kina na iyaya e tiko kina na wai e savasavataki ka tiko kina na tabana, e dua na kuro me taura na wai, kei na sovu. Na hand sanitizer e tiko kina na alikoro e 60 na peseti se levu cake e vakayagataki ni sega ni rairai ca na lima.

Na ivakatakilakila ni tauvimate mai na kakana se wai¶

Na kete ca (diarrhea), na luva (vomiting), na mosi ni kete, kei na katakata e rawa ni tekivu ena lailai na aua se na siga ni oti na kana se gunu ni ka sega ni savasava. Na rerevaki levu duadua e na lutu ni wai ena yago.

• Gunu vakalailai ena gauna kece na wai savasava se na masima ni wai ni gusu (oral rehydration salts).
• Lako vakatotolo ki vuniwai vei ira na gone lalai, na gone, na qase, se na marama e vakatawani se e tauvimate vakadede.
• Lako ki vuniwai vei ira e tiko na dra ena nodra de, na katakata levu, e sega ni mi ena levu na aua, se sega ni rawa ni tiko na wai ena nodra kete.

Na ivakatakilakila ni mate ni oti na cagilaba e vakamacalataka tale na mate era muri ni waidranu.

Na tabana e veiwekani¶

• Na wai kei na kakana ni iyaya
• Na 72 na aua taumada ni oti na cagilaba
• Na livaliva sa cabeti vakadede
• Na mate ni oti na cagilaba
• Na gone lalai kei na gone