Na sala me toso vakabulabula kina ni cagilaba¶

Na tabana oqo e vakaraitaka na sala me toso vakabulabula kina ni cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki, mai na gauna o lewa kina mo lako yacova ni o yaco. E baleta na lako ena motoka, lako ke sega na motoka, lako ke tiko na malumalumu ni yago se manumanu, kei na toso e vakarautaki na vakailesilesi ena vanua se liuliu ni koro.

Ke o se bera ni lewa, tekivu ena dodonu mo toso se tiko.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

1. Lako taumada, ena siga, ni bera ni cagi kaukauwa kei na osooso ni gaunisala.
2. Kauta nomu ivakarau ni lako, wai ni vuniwai, ivola, charger ni talevoni, kei na ilavo, ka tukuna vei dua na vanua o lako kina.
3. Kua ni taubale se draiva ena waidranu. Lesu ka kunea e dua tale na sala.

Lako taumada¶

Na toso levu yadua e kauta mai na veivakatitiqataki ni motoka kei na laini balavu ni fuel. Na gaunisala e cakava ena siga vinaka e sega ni rawa ni kauta na yasayasa kece ena dua ga na gauna. Ira era lako ni oti na ivakaro era dau tiko e vica na aua ena gaunisala ni ca cake tiko na draki.

Ke nomu vanua e rawa ni tukuna mo toso, lako ni bera ni ivakaro. O na lako ena siga, kunea na fuel kei na rumu, ka yaco ni tiko na gauna mo vakarautaka.

Ni bera ni o biuta na vale¶

Muri na lisi oqo. E rauta ni dua na aua ke sa vakarautaki na ivakarau ni lako.

• Vakasinaita na tank ni fuel ni motoka. Na Ready.gov e vakasala me sinai na tank ke namaki e dua na toso.
• Kauta na ilavo ena nota lalai. Na iyaya ni kaadi kei na ATM e sega ni cakacaka ke cabeti na livaliva.
• Vakarautaka na ivakarau ni lako: ivola, wai ni vuniwai, matakaca, charger, wai, kakana lailai, isulu vou.
• Kauta e sega ni lailai mai na dua na macawa ni wai ni vuniwai ena tavoro taumada, kei na lisi volai ni wai ni vuniwai kece kei na iwase.
• Cavuta na plug ni radio, televisioni, kei na iyaya lalai. Laiva me cakacaka tikoga na refrigerator kei na freezer, vakavo ga ke namaki na waidranu.
• Sogota na wai, gasi, se livaliva ga ke rusa nomu vale ka tukuna na vakailesilesi se kabani ni livaliva. Ke o sogota na gasi, e dodonu me dolavi tale mai vei dua e vulici.
• Sogo na shutter, lokataka na katuba kei na vindo kece, ka taba e dua tale na taba ni inisiua.
• Kauta na manumanu, vata kei na kato, kakana, kei na ivola. Raica na toso vata kei na manumanu.
• Vola vei na tamata ena tuba ni yasayasa: o lako ki vei, nomu gaunisala, kei na gauna o namaki mo yaco.
• Raica na tiko volekata era rawa ni gadreva na kauta.

Vakarautaka nomu gaunisala¶

• Digitaka e dua na vanua: e dua na vale ni itokani, hotele ena loma, se vale ni vakaruru ni matanitu. Kacivi taumada ke rawa.
• Vakayagataka na gaunisala vakadeitaki ni toso ena nomu vanua. Nomu ofisa ni bula dredre ena vanua e vola ira.
• Digitaka e dua na gaunisala karua ke sogo se osooso na imatai.
• Tara na mape ke sega na internet ni lako kece. Na veiqaravi ni talevoni e rawa ni yali ena gaunisala.
• Muri na ovisa kei na ivakatakilakila ke biuta na gaunisala kece me lako yawa mai na yasayasa. Kua ni tovolea mo curu ena gusu e sogo.
• Vakasinaita tale ni sa sobu ki na veimama na tank. Na vanua ni fuel ena gaunisala e rawa ni mudu na kena fuel.

Vuqa na gauna, o gadreva ga mo lako mai na vanua ni waitui cabe kei na waidranu, e vica ki na vica na ikaisalatini kilomita (maila) ki na loma. Na lako lailai e rawarawa vei na matavuvale, fuel, kei na gaunisala.

Na ka me biuta ena motoka¶

Vakarautaka me vaka ni o rawa ni moce ena motoka. Biuta oqo volekata ki iko, ka sega ni ena ruku ni iyaya.

• Wai kei na kakana lailai vei ira kece, vata kei na manumanu.
• Dua na charger ni motoka kei na power bank e sa vakacauti.
• Wai ni vuniwai, matakaca, ivakarogo, kei na iyaya vakavuniwai.
• Dua na lisi taba ni naba ni talevoni kei na adrese ke mate na talevoni.
• Bulangketi, rarama ni liga, kei na kato lailai ni veivuke taumada.
• Dua na mape pepa ni vanua.
• Pepa ni vale ni savasava, wipes, kei na taga ni benu.
• Na ka ni vakacegu kei na qito malua vei ira na gone. Raica na gone lalai kei na gone.
• Ivola ni ID kei na ivakadeitaki ni adrese vei ira kece. So na vanua era raica ni bera ni laiva na tamata mera lesu.

Toso ke sega na motoka¶

Vuqa na tamata era sega na motoka, se tiko e dua na motoka vei na matavuvale levu. Vakarautaka nomu sala ni bera ni cagilaba, ka sega ni gauna ni tukuna na ivakaro.

• Taroga vei na nomu ofisa ni bula dredre ena vanua ena gauna taumada. Vuqa na matanitu ena vanua era vakayagataka na basi se trak mai na vanua ni kauta ki na vale ni vakaruru. So era maroroya e dua na lisi ni tamata era gadreva na kauta ka kauti ira. Taroga na sala me biuta kina na yacamu.
• Kunea na vanua ni kauta e voleka duadua kei na gauna mo yaco kina. Na kauta e sogo ni sa veisau na draki.
• Taroga vei dua na tiko volekata, wekada, vanua ni cakacaka, se vanua ni lotu. Veilewai ena gauna kei na vanua ni sotava ena gauna oqo.
• Vakayagataka na motoka ni matanitu ena gauna taumada, ni se cakacaka na basi kei na treni. Na veiqaravi e sogo ena dua na siga se cake ni bera ni yaco na cagilaba.
• Ke o na lako ena yava ki na vale ni vakaruru, lako ena siga, ni bera ni yaco na rain band, ka ena gaunisala ga e sega ni takosova na qele lolovira se uciwai.
• Kauta lailai. O rawa ni dodonu mo kauta na ka kece ena ligamu. Dua na kato vei na tamata, kei na wai ni vuniwai kei na ivola, e dau iyalayala ena basi.

Toso ke tiko na malumalumu ni yago se gadrevi vakavuniwai¶

Ira era gadreva e levu cake na gauna e dodonu mera toso taumada. Ena Japan, ira na qase kei na tamata e tiko na nodra malumalumu era kerei mera toso ena level e dua ni bera vei ira kece. Oqo e lawa vinaka ena vanua kece.

• Lako ena vakasalataki taumada. Kua ni waraka na ivakaro muri.
• Kauta na iyaya kece vata kei na kena charger: wilou, walker, kau ni lako, ivakarogo, matakaca, oxygen, CPAP, kei na bateri vo.
• Kauta na wai ni vuniwai kei na iyaya ni vakacegu me rauta e sega ni lailai mai na dua na macawa, vata kei na lisi ni iwase, naba ni vuniwai, kei na ca ni yago.
• Kauta e dua na kato batabata kei na ice pack vei na wai ni vuniwai e dodonu me batabata, me vaka na insulin.
• Ke o vakayagataka na oxygen se dialysis, taroga vei nomu dau veiqaravi na vanua o na qaravi kina kei na sala me rawata kina na vakuri ni bera ni cagilaba.
• Kerea e dua na motoka e rawa ni curu kina ni o kerea na kauta. Tukuna ke o vakayagataka na wilou, gadreva na lift, se lako vata kei na manumanu veiqaravi.
• Kauta e dua na kaadi e vakamacalataka na nomu gadrevi ke dredre vei iko na vosa, rogo, raica, se kila. Na tamata cakacaka ni vale ni vakaruru era rawa ni wilika.
• Kauta na nomu dau qarava se tukuna vei ira na veivuke ni vanua o lako kina.
• Taroga me baleta na vale ni vakaruru ni gadrevi vakatikitiki. Era tiko kina e levu cake na veivuke vakavuniwai kei na livaliva ni muri. So e gadreva na biuta yaca ni bera.

Raica na qase kei na tamata e tiko na nodra malumalumu me baleta na vakarautaki ni bera ni vula.

Toso vata kei na manumanu¶

Kauta na manumanu vata kei iko. Na manumanu e biuta e rawa ni mosi, yali, se mate, ka na tamata era lesu me kauta na manumanu era biuta ira ena rerevaki.

• Kunea e dua na vanua e taura na manumanu ni bera ni lako. Vuqa na vale ni vakaruru ni matanitu era taura ga na manumanu veiqaravi. So era dola na vale ni vakaruru e taura na manumanu, ka so na hotele era vakalailaitaka na lawa ni manumanu ena toso. Kacivi ka taroga.
• Biuta na manumanu yadua ena kato se ena dali ni bera ni dola na katuba.
• Vakarautaka na kato ni manumanu: kakana kei na wai ni vica na siga, bilo, wai ni vuniwai, lita se pad, ivola ni cula, kei na taba vou.
• Raica ni manumanu yadua e tiko na taba ni ID e volai kina nomu naba ni talevoni, kei na microchip ke rawa.
• Kua ni biuta e dua na manumanu ena motoka e tu. Na katakata e cabe ena vica na miniti.

Na vakamacala kece e tiko ena toso vata kei na manumanu kei na kato ni bula dredre ni manumanu. Me baleta na manumanu ni teitei, raica na manumanu ni teitei kei na manumanu levu.

Ke vakarautaka na vakailesilesi ena vanua se liuliu ni koro na toso¶

Ena vuqa na matanitu, na toso e liutaki mai vei ira na vakailesilesi ena vanua kei na liuliu ni koro, ka sega ni matavuvale yadua. Na vakasalataki e yaco mai vei iko, ka dua o kila e vukei na tamata mera lako ki na vale ni vakaruru.

• Philippines: na matanitu ena vanua kei na ofisa ni barangay era kaciva na toso taumada se na toso e dodonu, vakabibi ena barangay ena baravi, ena waidranu, kei ena qele lutu, ka kauta na matavuvale ki na vale ni toso.
• Bangladesh: na dau veivuke ni Cyclone Preparedness Programme, e liutaki mai na matanitu vata kei na Bangladesh Red Crescent Society, era vakadewataka na vakasalataki ena vale yadua vata kei na megaphone, siren, kei na kuila, ka vukei ira na tamata mera yaco ki na vale ni vakaruru ni cagilaba.
• India: ena Odisha kei na state tale ena baravi, na komiti ni koro era vukei ena vale ni vakaruru ni cagilaba e dau yaga, ka na ofisa ni district era kaciva ka vakarautaka na toso.
• Japan: na matanitu ni koro kei na koro lalai era tukuna na vakasalataki ni toso ena level ka dolava na vale ni vakaruru e vakatokai.
• Hong Kong: na Home Affairs Department e dolava na vale ni vakaruru ni gauna lekaleka vei ira era gadreva, vuqa na gauna ena gauna e tukuna kina na signal cecere ni taifuni.

Ke o tiko ena vanua vakaoqo, na ka oqo e vukei iko.

• Kila nomu vale ni vakaruru kei nomu liuliu ni bera ni vula: na vale o lako kina, kei na vakailesilesi, dau veivuke, se komiti e kaciva na toso.
• Lako ni ra kacivi. Kua ni waraka mo raica ni ca vakaevei. Na liuliu era kaciva taumada ni na toso ni koro taucoko e gadreva e vica na aua.
• Vukei ira era gadreva mera lako taumada: na qase, tamata e tiko na nodra malumalumu, yalewa e bukete, kei na gone lalai.
• Kauta nomu iyaya. Na vale ni vakaruru e rawa ni tiko ga na ruru kei na dela ena taumada. Raica na ka me kauta.
• Tukuna vei na liuliu ke dua e yali se sega ni via lako.
• Tiko yacova ni sa rauta na bula. Era mate e so ni biuta vakatotolo na vale ni vakaruru, ni bera ni sivi na cagilaba.

Lako ena uca¶

Na uca e dau yaco ena gaunisala ni bera ni yaco na loma ni cagilaba. Vakamalua na draiva, waqaca na rarama ni motoka, ka biuta e dua na yawa levu. Vakatikora ena vanua vakacegu, yawa mai na kau kei na uaya ni livaliva, ke o sega ni rawa ni raica na ivakatakilakila ni gaunisala.

Raica na ka sa lutu kei na uaya sa lutu. Vakasamataka na rarama ni gaunisala e mate me vaka na ivakatakilakila ni tu ena yasana kece.

Ke o taura ni veisau na draki¶

Ena so na gauna, na lako e balavu cake mai na ka e vakarautaki. Lewa ena gauna taumada, ni se tiko na digidigi.

• Raica na vakatataro kei na vanua o tiko kina. Ke o sega ni rawa ni yaco ni bera ni cagi kaukauwa, vakatikora ena gauna oqo.
• Kunea e dua na vale kaukauwa ni matanitu ena vanua cecere: e dua na vale ni vakaruru e dola, valenivuniwai, koronivuli, volivoli levu, hotele, se vale ni lotu. Taroga vei nomu ofisa ni bula dredre ena vanua me baleta na vale ni vakaruru e dola, se kacivi 211 ena United States.
• Kua ni vakaruru ena motoka, ena vanua lolovira, se ena ruku ni wavu se gaunisala cecere.
• Kua ni biuta na motoka ena ruku ni kau, uaya ni livaliva, se ivakatakilakila.
• Ke tekivu na cabe ni wai volekata ki na motoka, lako ki tuba ka lako ki na vanua cecere ke bula vinaka.

Na motoka e iyaya ni lako, ka sega ni vale ni vakaruru. Na cagi e rawa ni vakabalea, ka na wai e rawa ni kauta tani. Raica na tauri ena tuba.

Ni o yaco¶

• Tukuna vei na nomu tamata kei na matavuvale ni o sa yaco.
• Vakasinaita na tank ni se tiko na fuel ena vanua ni fuel.
• Charge na iyaya kece ka maroroya me sinai tiko.
• Muri na ulutaga kei na vakasalataki vakadeitaki ni vanua o biuta.

Kua ni lesu yacova ni tukuna na vakailesilesi ni dola nomu vanua. Na gaunisala e rawa ni sogo, na uaya ni livaliva e rawa ni lutu, ka na dau cakacaka era gadreva na gaunisala e galala. Raica na lesu ki vale.

Na ivola veiwekani¶

• Dodonu mo toso ni cagilaba se tiko
• Na ka e namaki ena vale ni vakaruru ni cagilaba
• Ivakarau ni lako ni cagilaba
• Toso vata kei na manumanu
• Gauna ni vakarautaki ni cagilaba