Ivakarau ni veivuke taumada kei na wai ni mate ni cagilaba¶

Na hurricane, na taifuni, kei na cagilaba ni tropiki e dua ga na ituvaki ni cagilaba, e duidui na yaca ena veisoso. Na ka kece ena ivola oqo e baleta kece.

Na naba ni bula dredre e duidui ena veimatanitu. Na naba, na tabana ni matanitu, kei na veivuke e duidui ena veimatanitu kece. Na nomu tabana ni vanua e tiko kina na naba ni bula dredre, na ofisa ni mara, kei na ivakamacala ni vale ni vakaruru ena vanua o tiko kina. Kunea na tabana ni nomu vanua.

Na tabana oqo e vukei iko mo tara e dua na ivakarau ni veivuke taumada ni cagilaba ka maroroya na wai ni mate e rauta me vakacegu ena cagilaba kei na macawa e muri. Ni oti na cagilaba, taifuni se cagilaba ni tropiki, na fama kei na vale ni bula e rawa ni sogo ka na gaunisala e tarovi, ka dodonu mo qarava na leqa lailai ena vale ka tomana na veiqaravi balavu.

Ke dua ga e tolu na ka o cakava¶

Maroroya e 14 na siga se levu cake ni wai ni mate yadua ena vale ena gauna taucoko ni cagilaba.
Volavola na wai ni mate yadua, na levu, allergy, kei na dokita ena kadi, ka maroroya na kopi ena nomu kato ni ilavo kei na ivakarau ni lako.
Vakasinaita na ivakarau ni veivuke taumada ena gauze, tape, bandage, antiseptic, ovaloti ni liga, kei na oral rehydration salts, ka vakaraitaka vei na tamata kece na vanua e tiko kina.

Wai ni mate: rua na macawa ena vale¶

Na CDC ni US e lisitaka ena sega ni lailai mai na 2 na macawa ni wai ni mate ena nona lisi ni ivakarau ni leqa. Keda vakayagataka oqo me iwase lailai vei na tamata kece, ena gauna taucoko. Na fama e rawa ni sa cabeti na livaliva, sa lala, se sega ni rawa ni raica na nomu ivola ni oti na cagilaba.

E 14 na siga se levu cake ni wai ni mate yadua, wilika, ka sega ni nanuma
Wai ni mate maroroya ena kena packet dina e label
Yaya tale ni yaya ni bula: test strip, lancet, nidili, tikina ni pump, inhaler spacer, catheter, ostomy bag
E dua na kopi ni ivola ni wai ni mate yadua, se yaloka ni label
E dua na ituvatuva vata kei na nomu dokita vei na veiqaravi o sega ni rawa ni maroroya, me vaka na dialysis se chemotherapy

Taura na wai ni mate ena vakatotolo¶

Na lawa ni kerekere taumada e duidui ena matanitu, kabani ni inisiua, kei na fama. Taroga nikua, ka sega ni ni sa vakasalataki na cagilaba, ni na laini kei na waraka ni telefoni e dede.

Taroga na nomu dokita ke rawa ni solia e dua na ivola balavu, me vaka na 90 na siga.
Taroga na nomu fama ke rawa ni lesi se kerea taumada na wai ni mate ena nomu vanua ni sa vakaroti na leqa. Eso na vanua e vakadonuya, vata kei na vuqa na yasana ena US.
Taroga na nomu kabani ni inisiua se ituvatuva ni bula me baleta na kerekere taumada ni cagilaba. Tukuna vei ira ni sa vakasalataki e dua na cagilaba ena nomu vanua.
Kerea ni sa vakadonuya ena vula yadua, me kua ni lailai cake mai na rua na macawa.

Nomu lisi ni wai ni mate e volai¶

Ke o lako ki na vale ni vakaruru, vale ni bula yawa mai na vale, se valenibula, na dau cakacaka e gadreva me ra kila na ka o taura. Na lisi ena pepa e cakacaka ni sa mate na telefoni kei na system ni fama.

Yaca ni wai ni mate yadua, na levu, kei na gauna o taura kina
Na vuna e taura kina yadua
Allergy ki na wai ni mate, kakana, kei na latex
Mosi ni bula, implant, kei na yaya me vaka na pacemaker se pump
Na dra, ke o kila
Yaca kei na naba ni dokita kei na fama
Naba ni inisiua ni bula se kadi ni bula
Vei na gone, nodra bibi, me rawa ni tamata yadua solia vakadodonu

Maroroya e dua na kopi ena nomu kato ni ilavo, e dua ena ivakarau ni lako, kei na yaloka ena telefoni. Vakavoui ni sa veisau e dua na wai ni mate.

Wai ni mate e gadreva na batavi¶

Na insulin, so na injection ni biologic, so na wai ni mata, kei na so na antibiotic ni gone e gadreva me tiko batavi. Taroga nikua na nomu fama na wai ni mate cava e sega ni vosota na katakata kei na dede cei e rawa ni tu e tuba ni fridge.

Insulin¶

Na US FDA e tukuna ni insulin ena vial se cartridge dina, e dola se sega, e rawa ni maroroya e tuba ni fridge ena 15 kei na 30°C (59 kei na 86°F) e yacova na 28 na siga ka cakacaka tikoga. Eso na pen kei na ka tale e duidui na iyalayala, wilika na ivola ni nomu brand.

Maroroya na insulin batavi me rawa, yawa mai na siga, kei na vanua katakata me vaka na dashboard ni motoka.
Kua vakadua ni vakaicetaka (freeze), ka kua ni laiva me tara vakadodonu na ice se pack sa ice. Na FDA kei na CDC e tukuna ni insulin sa vakaicetaki e dodonu me kua ni vakayagataki.
Vakayagataka e dua na taga e batavi vata kei na cool pack e vivigi ena isulu, se pouch ni vakabatataki e cakacaka ena sovaraki ni wai.
Volavola na siga o biuta kina na vial se pen mai na fridge.
Maroroya na test strip, nidili, kei na ivurevure ni glucose me vaka na tablet ni glucose se wai ni vuata.

Ena gauna ni leqa, o rawa ni gadreva mo vakayagataka na insulin e katakata cake mai na 30°C (86°F). Na CDC e tukuna ni ke cakava oqo, raica vakavuqa na nomu suka ni dra. Veisautaka na insulin oya ni rawa na kena maroroya vakadodonu.

Pump ni insulin ena katakata

Na FDA e tukuna mo biu na insulin ena reservoir ni pump kei na tubing ni sa oti e 48 na aua, vakavo ke tukuna tani na ivola ni nomu pump. Ke na insulin ni pump e sotava e dua na katakata cecere cake mai na 37°C (98.6°F), biu ka vakasinaita tale. Maroroya na pen, syringe, kei na insulin balavu me ivakarau ke rusa na pump.

Wai ni mate tale e batavi¶

Ke dua na wai ni mate e biu ena katakata levu, kacivi e dua na dau volivoli ni wai ni mate se dokita ni bera ni o vakayagataka, se taroga ena vale ni vakaruru se vale ni bula. Kua ni vakamudu e dua na wai ni mate o vakararavi kina ke sega na ivakasala vakavuniwai. Ke sa cabeti na livaliva, maroroya na wai ni mate batavi ena taga sogo ena mata ni cooler me rawa ni taura vakatotolo ka sogo tiko na isogo.

Lisi ni ivakarau ni veivuke taumada¶

O rawa ni volia e dua na ivakarau vakarautaki ka vakacurumi e levu cake, se tara ena kato ni plastic e sogo vinaka na kena isogo. Maroroya e dua na ivakarau levu ena vale ka dua lailai ena ivakarau ni lako yadua kei na motoka.

Mavoa kei na dra

Yaya

Wai ni mate sega ni gadreva ivola

Wai ni mosi kei na katakata, me vaka na paracetamol (acetaminophen) kei na ibuprofen
Wai ni gone vata kei na syringe ni levu, ke tiko na gone
Antihistamine ni allergy, kati, kei na coka ni manumanu
Wai ni diarrhea
Oral rehydration salts (ORS sachet), vica vei na tamata
Antacid
Hydrocortisone cream ni rudrudru kei na rash
Antifungal cream se powder
Wai ni mate dau vakayagataki ena nomu matavuvale, me vaka na inhaler se wai ni allergy

Raica na gauna ena 6 na vula yadua ka veisautaka na ka sa vakayagataki se sa oti na kena gauna. Vakakabitaka na nomu naba ni bula dredre ena loma ni isogo. Ena United States, vakacurumi na Poison Control ena 1-800-222-1222.

Vakacurumi tale ena vanua katakata kei na suasua¶

Na katakata, suasua, kei na wai e tu e vakavuna na leqa vakaikoya ni oti na cagilaba. Vakacurumi oqo ke o tiko ena tropiki se ena vanua ni cagilaba e kauta na katakata ena vica na siga ka sega na livaliva.

Oral rehydration salts, levu cake mai na ka o nanuma, ni diarrhea kei na katakata
Antifungal cream kei na powder ni kuli e suasua tikoga
Insect repellent kei na mosquito net ni dui moce
Sunscreen kei na ulukau raba
Sokisi mamaca e vo, ni yava suasua e tubu na vuvu ka tauvi mate
Tablet ni vakasavasavataki wai

Vakayagataka na oral rehydration salts ni diarrhea

Na diarrhea kei na buno levu e kauta vakatotolo na wai kei na masima mai na yago, ka rerevaki duadua vei ira na gone kei na qase. Cakava na packet ni oral rehydration salt me vaka e tukuna na packet, ena wai savasava. Kerea na veivuke ni bula vei na gone vou se qase e sega ni rawa ni maroroya na wai ena kete, e dra ena ca, se sa sega ni yara. Raica na mosi ni bula ni oti na cagilaba me baleta na diarrhea ni oti na waidranu.

Ceuti kei na rusa ni oti na cagilaba¶

Na waidranu, qele suasua, kei na benu e kauta na kidia ni mate. Na ceuti lailai e rawa ni yaco me kocokoco levu ena katakata kei na suasua.

Savasavata na ceuti yadua vakatotolo ena wai savasava kei na sovu.
Biuta na antibiotic ointment ka ubia ena dressing savasava, e sega ni curu kina na wai ke o na volekata ni wai se qele.
Maroroya mamaca na mavoa. Veisautaka na dressing ena siga yadua, se vakatotolo ke suasua se duka.
Raica na damudamu e vakalevutaki, vuvu, katakata, wai ni rusa, katakata, se mosi e ca cake. Kerea na veiqaravi ni bula ke o raica e dua.
Kua ni taubale ena waidranu ke tiko vei iko e dua na mavoa dola.

Na CDC ni US e tukuna ni matua e gadreva e dua na tetanus booster ena 10 na yabaki yadua, se ena 5 na yabaki vei na mavoa duka me vaka na mavoa ni coka se ceuti e tiko kina na qele. Raica na nomu ivola ni vaccine ni bera ni gauna. Ke o tauri e dua na mavoa duka ni oti na cagilaba ka na nomu tetanus shot e oti sa levu cake e 5 na yabaki, se o sega ni kila, lako ki na vale ni bula. Na ivakamacala ni mosi ni bula e vakamacalataka vakalevu na qarava ni mavoa ni oti na waidranu.

Glasses, hearing aid kei na yaya¶

E dua na glasses e vo, se mani ivola makawa
Contact lens kei na rua na macawa ni wai
Battery ni hearing aid ni rua na macawa, se charger e cakacaka mai na power bank
Yaya e vo kei na battery ni wheelchair kei na yaya tale ni toso
Iyaya ni bati vakaitaki (denture)
Kopi ni ivola ni glasses kei na hearing aid
Livaliva ni vukei ni CPAP, oxygen, se yaya tale ni bula e cakacaka ena livaliva

Ke o vakayagataka na oxygen, maroroya e 3 na mita (10 na fiti) se levu cake mai na kandola, stove, grill, kei na kama yadua, ka kua ni sikaleti volekata.

Maroroya na yaya lailai ena kato kaukauwa ena loma ni ivakarau ni lako. Me baleta na levu ni livaliva ni vukei, raica na livaliva kei na rarama. Vosa vei na nomu dau volivoli ni oxygen se yaya me baleta na ka e cakava ena gauna ni sa cabeti na livaliva. Na tabana ni matua kei na tamata e gadreva na veivuke e vakamacalataka vakalevu.

Savasava e tarova na mate¶

Na mosi ni kete e lako vakatotolo ni na tamata era tiko ka sega na wai e lako.

Savasavata na liga ena sovu kei na wai savasava ni bera ni kana kei na ni oti na vale ni vakasagai.
Ke lailai na wai, vakayagataka na hand sanitizer e 60 na pesenti na alekoholo se levu cake, me vaka e tukuna na CDC ni US. E malumu na cakacaka ena liga e raica ni duka se waiwai, savasavata taumada.
Vakayagataka ga na wai maroroya se vakasavasavataki me brashi kina na bati, savasavata na ipoti, kei na savasavata na mavoa.
Biuta na bakete vale ni vakasagai ena taga kaukauwa ka biuta na cat litter se dust ni kau ni vakayagataki yadua. Vesuka ka sogota na taga, ka maroroya yawa mai na vanua e tiko kina na tamata.
Vakayagataka na ovaloti ni liga kei na vava e sogo ni vakasavasava ka savasavata ni oti.

Raica na vakasavasava kei na mold me taqomaka iko ena cakacaka ni vakavinakataki.

Tara ena ilavo lailai¶

Tekivu ena ivakarau vakarautaki ni isau lailai ka vakacurumi na ka e lailai.
Digitaka na wai ni mate generic se brand ni fama. E tiko kina na ka tautauvata.
Volia na gauze, tape, kei na ovaloti ni liga e levu ka wasea ena ivakarau ni lako.
Vakayagataka na isulu cotton savasava, sa saqa ka mamaca, ni dressing levu.
Taroga ena nomu vale ni bula se health center ke ra solia na ivakarau se oral rehydration salts ni bera ni gauna.

Gauna mo kerea kina na veivuke¶

Kacivi na nomu naba ni bula dredre ena vanua (911 ena United States kei Canada) ni mosi ni sere, cegu e dredre, dra levu e sega ni mudu ni lomaci, kama levu, ivakatakilakila ni stroke, se dua e sega ni rawa ni vakayadrataki. Ke sa mate na telefoni, lako ki na vale ni bula, valenibula, se vale ni vakaruru voleka e dola, se kerea na timi ni leqa.

Ena United States, kacivi na Poison Control ena 1-800-222-1222 vei na taro ni vakalaci. Vei na rarawa ni oti na leqa, na US Disaster Distress Helpline e 1-800-985-5990, ka 988 na US Suicide and Crisis Lifeline. Na tabana ni vanua e lisitaka na naba ni bula dredre ni nomu matanitu.