Alu i le mataupu

Lamatiaga o le soifua maloloina pe a mavae le afā, mai le vai lolovaia i le dengue

O afā, taifuna, ma afā tropika e tutusa le ituaiga o afā, ae eseese igoa i vasa eseese. O mea uma i lenei tusi e aoga mo i latou uma.

E eseese numera faafuaseʻi i atunuu taʻitasi. E eseese numera, ofisa, ma polokalame fesoasoani i atunuu taʻitasi. O lau itulau a le nuu o loʻo i ai numera faafuaseʻi, ofisa mo faalavelave, ma faamatalaga o fale sulufaʻi mo le mea o loʻo e i ai. Saili lau itulau a le nuu.

Pe a mavae se afā, taifuna, po o afā tropika, e toʻatele tagata e gasegase po o manua i aso ma vaiaso e sosoʻo ai, ae le o i le taimi o le afā lava ia. O lenei itulau e fesoasoani ia te oe e aloese mai lamatiaga masani o le soifua maloloina, iloa vave faailoga lapataia, ma iloa pe afea e saili ai se togafitiga.

Afai e tolu naʻo mea e te faia

  1. Aua le alu i le vai lolovaia pe a mafai. Pe a le mafai, ofu seevae ma totigilima, ma fufulu i le sopo ma vai mama a uma.
  2. Fufulu vave tipi uma, teu ufiufi, ma siaki pe afai e mumu, fufula, po o le tiga.
  3. Saili vave se fomaʻi mo se fiva, manava malu e lē taofia pe iai ma le toto, po o se manua o loo faateleina i aso po o vaiaso pe a mavae se lolo.

O le a le mea o loo i le vai lolovaia

E le naʻo vai timuga le vai lolovaia. E maua ai otaota mai faleuila ma tane septic ua lolovaia, otaota o manu, manu ua oti, suauu, vailaʻau fasioti iniseti, ma vailaʻau mai fale, faatoaga, ma falefaigaluega. E natia foi ai otaota maai, alavai tatala, ma pu.

E mafai e siama o le vai lolovaia ona mafua ai le manava malu, mageso o le paʻu, faamaʻi o manua, ma maʻi e pei o le leptospirosis. I nisi nofoaga i le matafaga, o le vai lolovaia e faafefiloi i le vai o le sami e iai siama e mafai ona mafua ai faamaʻi matuia o manua.

  • Taofia tamaiti ma manu mai le vai lolovaia. E lē tatau i tamaiti ona taalo i ai.
  • Afai e tatau ona e savali i totonu, ofu seevae rapa, totigilima rapa, ma puipui mata pe afai e mafai ona sasaa le vai.
  • Ufiufi tipi ma manua i ufiufi e le oo i ai le vai a o lei ulu, po o le nofo i fafo.
  • Fufulu ou lima i le sopo ma vai mama pe a mavae soo se paʻi, ma a o lei aai po o le paʻi i lou mata. Faaaoga mea fufulu lima pe afai e leai se vai mama.
  • Fufulu lavalava na paʻi i le vai lolovaia i le vai vevela ma se fasimoli a o lei toe faaaoga.

O le vai tafe ma le eletise e oti ai

Aua le savali, aau, po o le ave o se taavale i le vai lolovaia o loo tafe. E mafai e le loloto o le 15 senitimita (6 inisi) o le vai tafe ona tuʻia ifo se tagata matua. E mafai ona ola le vai latalata i uaea eletise ua paʻū po o masini eletise ua lolovaia. O le itulau o le lolovaia e atili ai.

Manua ma faamaʻi o le paʻu

E masani ona tutupu tipi ma ta i le taimi o le mama, ma e faigofie ona maua i faamaʻi pe a mavae se afā. Togafiti manua uma, e tusa lava pe laʻititi.

Faafefea ona fufulu se manua

  1. Fufulu muamua ou lima.
  2. Tafi lelei le manua i vai i fagu, vai ua faapuna, po o vai mama e tafe. E sili le vai masima faafomaʻi pe afai e iai.
  3. Fufulu le paʻu e siomia ai le manua i le sopo ma vai.
  4. Ufiufi i se ufiufi mama ma mago. Faaaoga se ufiufi e le oo i ai le vai pe afai o le a e latalata i le vai po o le palapala.
  5. Siaki le itiiti ifo i le tasi i le aso, ma sui le ufiufi pe a susu po o palapala.

Faailoga o le faamaʻi

Saili vave se togafitiga pe afai e iai i se manua soo se tasi o nei mea:

  • Mumu po o le fufula e faasalalau
  • Tiga e atili ona leaga nai lo le faaleleia
  • Vevela, pala, po o se manogi leaga
  • Fiva po o le gatete
  • Laina mumu e faasalalau mai le manua

Manua na paʻi i le vai lolovaia po o le vai o le sami

O nisi siama i le vai vevela o le sami ma le vai lolovaia masima e mafai ona mafua ai faamaʻi vave ma matuia, aemaise lava i tagata e iai le maʻi o le ate, le suka, po o se puipuiga vaivai o le tino. Afai e mumu, fufula, po o le tiga tele se manua na paʻi i le vai lolovaia po o le sami, alu i se fomaʻi i le aso lava lea. Aua le faatali e vaai pe lelei.

E tatau i tagata e iai le suka ona siaki o latou vae i aso uma pe a mavae le savali i le vai po o le palapala. E mafai ona vave ona matuia ni fulafula laiti ma tipi i vae.

Tetanus

E sau le tetanus mai siama i le eleele, efuefu, ma otaota o manu e ulu atu e ala i se manua. E le mafua le tetanus i le vai lolovaia lava ia, ae o tipi ma pu e maua e tagata i le taimi o le mama e mafai.

  • Afai e maua se manua pu, se tipi loloto, po o se manua e iai eleele, ele, po o otaota o manu, vaai i se tagata tausi ola maloloina. Afai e sili atu i le 5 tausaga talu ai lou tui mulimuli o le tetanus, po o le e te lē iloa, atonu e manaʻomia se tui faaopoopo.
  • E manaʻomia e tagata matua se tui faaopoopo o le tetanus i le 10 tausaga uma e pei lava. Afai o le a e amata le mama ae e te lē mautinoa pe afea na e maua ai le mulimuli, fesili i se falemaʻi a o lei amata.
  • E le tatau ona foliga leaga se manua e iai ai le tetanus. O le soli i se fao o se auala masani lea e maua ai.

Manava malu, maʻi o le manava, ma kolera

Pe a le toe galue vai inu ma faleuila, e ulu siama mai otaota i meaai, vai, ma lima. O le manava malu o se tasi o maʻi sili ona masani pe a mavae lolo, ma e sili ona matuia mo pepe, tamaiti laiti, ma tagata matutua, aua e vave ona matuā mago.

Puipui

  • Inu naʻo vai i fagu, vai ua faapuna, po o vai ua togafitia, ma faaaoga le tasi lava mo le fufulu o nifo, fufulu meaai, ma le fai o susu pepe. Vaai saogalemu o meaai ma vai.
  • Lafo ese meaai uma na paʻi i le vai lolovaia, seʻi vagana ua i totonu o se kane uamea tapuni ma lē faaleagaina.
  • Fufulu lima i le sopo pe a mavae le faleuila, a o lei kuka, a o lei aai, ma pe a mavae le sui o se napekini pepe.
  • Afai e le galue faleuila, faaaoga se pakete e iai se ufi ma se taga palasitika, po o se faleuila eli, ese mai puna vai. Mulimuli i fautuaga a le lotoifale mo le lafoina.

Togafiti

O le lamatiaga autu o le manava malu o le leiloa o le tele o vai ma masima. Amata le inu o le vai masima e toe faatumu ai le tino (ORS) i le taimi lava e amata ai le manava malu. E masani ona tufatufa e fale vailaʻau, falemaʻi, ma vaega fesoasoani ni taga ORS pe a mavae afā.

Afai e leai ni taga, o loo avatu e le World Health Organization lenei fefiloi i le fale e faaaoga seia maua le ORS moni: 1 lita o vai saogalemu, 6 sipuni ti laugatasi suka, ma le afa o se sipuni ti laugatasi masima. Faaauau le fafaga i le susu o le tina o pepe e manava malu, ma faaauau ona ofo atu meaai pe a mafai ona aai.

Kolera

O le kolera o se maʻi o le manava matuia e sosolo e ala i vai ma meaai ua leaga i otaota. E le aliali mai naʻo le mea na iai se lolo. E sosolo i nofoaga ua iai le siama, e pei o vaega o Aferika, Asia i Saute, Haiti, ma Yemen, ma e mafai ona sosoʻo ai se faateleina faafuaseʻi o le maʻi i lolo pe a faaleagaina vai ma le mama.

E mafua ai e le kolera le manava malu vave, tele, ma vai, e masani ona faamatalaina e pei o le vai araisi, ma nisi taimi le puaʻi. E mafai ona oti i totonu o ni nai itula pe a leai se togafitiga, ae o le tele o tagata e toe maloloina atoa i le ORS na amata vave. O tulaga matuia e manaʻomia ai se nofoaga o le soifua maloloina mo vai e tuina i le toto. Afai e faasalalau e lau pulega o le soifua maloloina se kolera i lou eria, mulimuli i ana fautuaga e uiga i vai, meaai, ma tui.

Saili vave se togafitiga mo le manava malu ma soo se tasi o nei mea

Manava malu e tele tele ma vai, toto i le tae, laʻititi pe leai se mimi, se pepe e mago lona gutu pe leai ni loimata, mata ua loloto, niniva po o le le mautonu, po o le puaʻi e le mafai ai e se tasi ona taofi le ORS. Faaauau le tuuina atu o le ORS i le auala.

Leptospirosis

O le leptospirosis o se maʻi na mafua mai i siama o loo sosolo e ala i mimi o isumu ma isi manu. E ulu atu i le tino e ala i tipi, maosiosi, ma mata, isu, ma gutu, e masani a o savali tagata i le vai lolovaia po o le palapala. E masani i le tele o nofoaga tropika pe a mavae lolo, e aofia ai Filipaina, Initia, Sri Lanka, Thailand, ma le Karipiane.

E amata masani faailoga i le 5 i le 14 aso pe a mavae le paʻi, ae e mafai ona aliali mai i soo se taimi mai le 2 i le 30 aso mulimuli ane. Mataala i:

  • Fiva tele faafuaseʻi ma tiga o le ulu
  • Tiga o maso, aemaise lava i le tua o vae ma lalo o le tua
  • Mata mumu
  • Puaʻi, manava malu, po o tiga o le manava
  • Paʻu po o mata samasama, po o mimi pogisa, i tulaga matuia

E sili ona lelei vailaʻau tetee i siama pe a amata vave. Afai e te maua i se fiva i le masina pe a mavae le savali i le vai lolovaia po o le mama, vaai i se tagata tausi ola maloloina ma taʻu atu ia te ia e uiga i le vai lolovaia. O nisi ofisa o le soifua maloloina e avatu vailaʻau puipui i tagata na matua paʻi, o lea fesili pe aoga lea i lou eria.

Puipui e ala i le ofu seevae ma totigilima i le vai ma le palapala, ufiufi tipi, ma teu tapuni meaai ma vai ese mai isumu.

E feagai foi manu fai ma manu tetele ma lamatiaga lava lea o le vai lolovaia, e aofia ai le leptospirosis, o lea taofia i latou ese mai le vai lolovaia ma avatu vai mama. Vaai itulau o le pusa faafuaseʻi o manu fai ma manu fai ma manu tetele.

Melioidosis

I le itu i matu o Ausetalia ma vaega o Asia i Sautesasae ma Asia i Saute, e aofia ai Thailand, o le isi siama o le eleele ma le vai e taʻua o le melioidosis e siitia pe a mavae timuga tetele, lolo, ma afā. E ulu foi e ala i le paʻu ua gau. O tagata e iai le suka, maʻi o fatugaʻo, po o le inu tele o ava e sili atu lo latou lamatiaga. Afai e te nofo i nei eria, ofu seevae ma totigilima i le palapala ma le vai lolovaia, ma taʻu atu i lau tagata tausi ola maloloina e uiga i le paʻi pe a e maua i se fiva, tale, po o se manua e le malolo.

Namu, dengue, ma malaria

E tuu e lolo le vai tu i nofoaga uma, ma e fanafanau ai nisi namu. O namu e tele ina ua mavae se lolo e masani lava o se faalavelave. O namu e sosolo ai maʻi e masani ona faateleina mai le tusa ma le 2 vaiaso i le 2 masina pe a mavae le afā.

O le dengue e sosolo e ala i namu Aedes, e utu i le tele o taimi i le ao. E masani i le Karipiane, Amerika Latina, Asia i Saute ma Sautesasae, ma motu o le Pasefika. E amata masani faailoga i le 4 i le 10 aso pe a mavae le utu: fiva tele, tiga tele o le ulu, tiga i tua o mata, tiga o maso ma sooga ivi, faafaufau, ma mageso o le paʻu.

Faailoga lapataia o le dengue

Alu vave i se nofoaga o le soifua maloloina mo le tiga tele o le manava, puaʻi e le taofia, manava vave, toto o le ausiusu po o le isu, toto i le puaʻi po o le tae, paʻu papaʻe malulu, le mapusaga, po o le vaivai e le masani ai. E masani ona aliali mai nei faailoga a o alu ifo le fiva, o lea aua le faatamala pe a alu ifo le fiva.

Afai atonu e iai sau dengue, malolo, inu vai e tele, ma inu paracetamol (acetaminophen) mo le tiga ma le fiva. Aua le inu ibuprofen po o aspirin, e mafai ona faateleina ai le lamatiaga o le tafe toto.

O le malaria o loo iai i vaega o Aferika, Asia i Saute, Asia i Sautesasae, Papua Niu Kini, ma le Pasefika, e aofia ai nisi eria o afā e pei o Mozambique ma Madagascar. I nei nofoaga, soo se fiva pe a mavae se lolo e manaʻomia ai se suʻega o le malaria i le aso lava lea.

Taofia utu

  • Faamago, ufiufi, po o le faafuli i lalo soo se mea e teu ai vai: pakete, taea, ipu, fata o laau, alavai, ma ipu gau. Fai lenei mea i le itiiti ifo i le tasi i le vaiaso.
  • Ufiufi mau pusa ma tane e teu ai vai, ma fufulu i vaiaso uma.
  • Ofu lavalava lima umi ma ofuvae umi, i le ao ma le po.
  • Faaaoga vailaʻau tulia namu e iai le DEET, picaridin, po o le IR3535, e mulimuli i le pepa.
  • Moe i lalo o se fale namu, ma toe faaleleia upega o faamalama.

Gata, isumu, ma isi manu

E tuliesea e lolo gata, isumu, iniseti, ma isi manu mai o latou nofoaga masani i totonu o fale, otaota, ma vai. I le itu i matu o Ausetalia ma vaega o Asia, e mafai foi ona ave e le vai lolovaia crocodile.

  • Vaavaai lelei a o lei tau i totonu o otaota, i lalo o meaafale, po o tulimanu pogisa. Faaaoga se laau po o se mea faigaluega e fetuunaʻi ai mea.
  • Afai e te vaai i se gata, solomuli lemu ma tuu ia. Valaau i lau ofisa o le puipuiga o manu po o le tausiga o manu vao pe afai o i totonu.
  • Teu tapuni meaai ma ufiufi otaota ina ia le tosina mai isumu.
  • Aua le salu po o le faaaoga o se masini mimiti i otaota o isumu. Faafefiloi i ai se fefiloi o le 1 vaega o le bleach i le 10 vaega o le vai, faatali i le 5 minute, ona soloi lea i pepa ma lima ua ofu i totigilima.
  • Aloese mai manu tafafao ma manu vao, ma lipoti manu ua oti i lau malo i le lotoifale.

Afai e utu se tasi e se gata

  1. Valaau i lau numera faafuaseʻi (911 i le Iunaite Setete ma Kanata). I le Iunaite Setete, e mafai foi e Poison Control i le 1-800-222-1222 ona fesoasoani.
  2. Taofia le tagata ia tumau ma filemu, ma aveese mama ma ofu mau latalata i le utu.
  3. Maitau le lanu ma foliga o le gata pe afai e mafai ma le saogalemu. Aua le taumafai e puʻe pe fasioti.
  4. Mulimuli i fautuaga a lou atunuu o le togafitiga muamua a o faatali. I Ausetalia, mo se faataitaiga, e faaaoga e tagata togafiti muamua se fusi pīsia e taofia ai le gaoioiga.

Aua le tipi le manua, taumafai e mitiia le oona, faaaoga se fusi mau, po o le tuu aisa i luga. E mafai ona pei o se maosi le utu i vai palapala, o lea siaki so o se utu e ono tutupu.

Afai e utu po o maosi oe e se manu, fufulu le manua i le sopo ma vai tafe mo ni nai minute ma vaai i se tagata tausi ola maloloina. I nofoaga e iai le rabies, atonu e manaʻomia se tui.

Kapoma monokisaite

O afi eletise, ogaumu malala, ma mea tunu kesi na faaaogaina i totonu po o latalata i faamalama tatala e oo ai i le oti le toʻatele o tagata pe a mavae afā. E leai se manogi po o se lanu o le kapoma monokisaite. O le tiga o le ulu, niniva, vaivai, faafaufau, ma le le mautonu i le toʻatele o tagata i le taimi e tasi o faailoga lapataia.

Ave tagata uma i le ea fou ma valaau mo fesoasoani. Faitau saogalemu o le afi eletise ma le kapoma monokisaite a o lei faaaoga soo se masini e susunu ai suauu.

Isi lamatiaga e manatua

  • Vevela. O le mama i le vevela e aunoa ma le eletise po o fani e mafua ai le vaivai i le vevela ma le pa o le vevela. Vaai saogalemu o le vevela.
  • Pefu mago. O le pefu mago i se fale ua lolovaia e mafai ona mafua ai le asma ma le tauvela. Vaai mama ma pefu mago.
  • Vailaʻau. E ave e lolo ipu o suauu, vailaʻau fasioti iniseti, ma mea fufulu. Aua le tatala ipu e te le iloa, ma aua le fefiloi le bleach ma le ammonia po o le acid.
  • Vailaʻau ma maʻi umi. O le misia o vailaʻau mo le suka, toto maualuga, maʻi o le fatu, HIV, tuberculosis, po o le mafaufau o se faafitauli masani ma matuia pe a mavae afā. Fesili i se fale vailaʻau, falemaʻi, po o se nofoaga fesoasoani mo mea e sui ai i le taimi vave e mafai.
  • Popole. O le moe leaga, popole, ma le faanoanoa e aʻafia ai foi lou tino. Vaai faafoliga pe a mavae le afā.

Afea e saili ai se togafitiga

E mafai ona tumu pe faaleagaina falemaʻi pe a mavae se afā. O lau potu o le soifua maloloina a le atunuu, le Koluse Mumu po o le Masina Mumu, ma vaega fesoasoani e masani ona faatulaga falemaʻi feaveaʻi ma nofoaga o le togafitiga muamua. O lau itulau i le lotoifale e lisiina ai numera o le soifua maloloina ma mala faafuaseʻi i le mea e te nofo ai.

Valaau nei i lau numera faafuaseʻi mo le faigata ona manava, tiga o le fatafata, utu a se gata, toto tele, le mautonu, matapogia, maʻi ʻoso, po o faailoga o le oti i le kapoma monokisaite.

Vaai i se tagata tausi ola maloloina i le aso lava lea mo:

  • Soo se fiva i vaiaso pe a mavae se lolo, aemaise lava ma le tiga o maso, mata mumu, po o le tiga o le ulu
  • Se manua e mumu, fufula, vevela, tafe, po o le atili ai ona tiga, po o soo se manua na paʻi i le vai o le sami po o le vai lolovaia i se tasi e iai le suka po o le maʻi o le ate
  • Se pu po o se manua palapala pe afai e sili atu i le 5 tausaga talu ai lou tui mulimuli o le tetanus po o le e te lē mautinoa
  • Manava malu i se pepe, tamaitiiti, tagata matutua, po o se tagata maitaga, po o le manava malu e tele po o iai ma le toto
  • Faailoga lapataia o le dengue, e tusa lava pe ua alu ese le fiva
  • Soo se utu a se manu

Pe a e vaai i se tagata tausi ola maloloina, taʻu atu ia te ia sa e i totonu o le vai lolovaia po o le faia o le mama o le afā. E sui ai le mea e saili e ia.

Taiala e fesoasoani