चक्रीवादळानंतरचे आरोग्य धोके, पुराच्या पाण्यापासून डेंग्यूपर्यंत¶

हरिकेन, टायफून किंवा चक्रीवादळानंतर अनेक लोक वादळाच्या वेळी नव्हे तर त्यानंतरच्या दिवसांत आणि आठवड्यांत आजारी पडतात किंवा जखमी होतात. हे पान तुम्हाला सामान्य आरोग्य धोके टाळायला, धोक्याची चिन्हे लवकर ओळखायला आणि उपचार केव्हा घ्यायचे हे समजायला मदत करते.

फक्त तीन गोष्टी करायच्या असतील तर¶

1. शक्य असेल तेव्हा पुराच्या पाण्यापासून दूर रहा. शक्य नसेल तेव्हा बूट आणि हातमोजे घाला आणि नंतर साबण आणि स्वच्छ पाण्याने धुवा.
2. प्रत्येक जखम लगेच स्वच्छ करा, झाकून ठेवा आणि ती लाल, सुजलेली किंवा दुखरी झाली तर तपासून घ्या.
3. पुरानंतरच्या दिवसांत किंवा आठवड्यांत ताप, थांबत नसलेले रक्तमिश्रित किंवा पाण्यासारखे जुलाब, किंवा बिघडत जाणारी जखम असेल तर लगेच वैद्यकीय मदत घ्या.

पुराच्या पाण्यात काय असते¶

पुराचे पाणी म्हणजे फक्त पावसाचे पाणी नसते. ते तुंबलेल्या शौचालये आणि सेप्टिक व्यवस्थांमधून आलेले सांडपाणी, प्राण्यांची विष्ठा, मेलेले प्राणी, इंधन, कीटकनाशके आणि घरे, शेते आणि कारखान्यांमधून आलेली रसायने गोळा करते. त्यात धारदार कचरा, उघडी गटारे आणि खड्डेही लपलेले असतात.

पुराच्या पाण्यातील जंतूंमुळे जुलाब, त्वचेवर पुरळ, जखमांचे संसर्ग आणि लेप्टोस्पायरोसिससारखे आजार होऊ शकतात. काही किनारी ठिकाणी, समुद्राच्या पाण्यात मिसळलेल्या पुराच्या पाण्यात असे जीवाणू असतात ज्यामुळे जखमांचे गंभीर संसर्ग होऊ शकतात.

• मुले आणि पाळीव प्राणी पुराच्या पाण्यापासून दूर ठेवा. मुलांनी त्यात खेळू नये.
• त्यातून चालावेच लागले तर रबरी बूट, रबरी हातमोजे आणि पाणी उडण्याची शक्यता असेल तर डोळ्यांचे संरक्षण वापरा.
• आत जाण्यापूर्वी कापलेल्या जागा आणि जखमा जलरोधक पट्ट्यांनी झाका, किंवा बाहेरच रहा.
• कोणत्याही संपर्कानंतर, तसेच खाण्यापूर्वी किंवा चेहऱ्याला हात लावण्यापूर्वी साबण आणि स्वच्छ पाण्याने हात धुवा. स्वच्छ पाणी नसेल तर हँड सॅनिटायझर वापरा.
• पुराच्या पाण्याला लागलेले कपडे परत घालण्यापूर्वी डिटर्जंट घालून गरम पाण्यात धुवा.

जखमा आणि त्वचेचे संसर्ग¶

स्वच्छतेदरम्यान कापले जाणे आणि खरचटणे सामान्य आहे आणि वादळानंतर त्यांना सहज संसर्ग होतो. प्रत्येक जखमेवर उपचार करा, ती कितीही लहान असो.

जखम कशी स्वच्छ करावी¶

1. आधी तुमचे हात धुवा.
2. जखम बाटलीबंद, उकळलेल्या किंवा स्वच्छ वाहत्या पाण्याने नीट धुवा. तुमच्याकडे सलाईन असेल तर ते चांगले.
3. जखमेभोवतीची त्वचा साबण आणि पाण्याने स्वच्छ करा.
4. ती स्वच्छ, कोरड्या पट्टीने झाका. तुम्ही पाणी किंवा चिखलाजवळ असाल तर जलरोधक पट्टी वापरा.
5. दिवसातून किमान एकदा तपासा आणि पट्टी ओली किंवा घाणेरडी झाली तर बदला.

संसर्गाची चिन्हे¶

जखमेत यापैकी काहीही दिसले तर लगेच उपचार घ्या:

• पसरत जाणारा लालसरपणा किंवा सूज
• कमी होण्याऐवजी वाढत जाणारी वेदना
• उबदारपणा, पू किंवा दुर्गंधी
• ताप किंवा थंडी वाजणे
• जखमेतून पसरणाऱ्या लाल रेषा

मधुमेह असलेल्या लोकांनी पाण्यात किंवा चिखलात चालल्यानंतर दररोज आपले पाय तपासावेत. पायांवरील लहान फोड आणि कापलेल्या जागा लवकर गंभीर होऊ शकतात.

धनुर्वात¶

धनुर्वात माती, धूळ आणि प्राण्यांच्या विष्ठेतील जंतूंमुळे होतो, जे जखमेतून शरीरात शिरतात. पुराच्या पाण्यामुळे स्वतः धनुर्वात होत नाही, पण स्वच्छतेदरम्यान लोकांना होणाऱ्या कापलेल्या आणि टोचलेल्या जखमांमुळे होऊ शकतो.

• तुम्हाला टोचलेली जखम, खोल कापलेली जखम, किंवा माती, गंज किंवा प्राण्यांची विष्ठा असलेली जखम झाली तर आरोग्य कर्मचाऱ्याला भेटा. तुमचे शेवटचे धनुर्वाताचे इंजेक्शन 5 वर्षांपेक्षा जास्त काळापूर्वी घेतले असेल, किंवा तुम्हाला माहीत नसेल तर तुम्हाला बूस्टरची गरज पडू शकते.
• प्रौढांना तरीही दर 10 वर्षांनी धनुर्वाताचा बूस्टर लागतो. तुम्ही स्वच्छता सुरू करणार असाल आणि शेवटचा बूस्टर कधी घेतला ते आठवत नसेल तर सुरू करण्यापूर्वी दवाखान्यात विचारा.
• धनुर्वात होण्यासाठी जखम गंभीर दिसण्याची गरज नसते. खिळ्यावर पाय पडणे हे त्याचे नेहमीचे कारण आहे.

जुलाब, पोटाचे आजार आणि कॉलरा¶

पिण्याचे पाणी आणि शौचालये बंद पडली की सांडपाण्यातील जंतू अन्न, पाणी आणि हातांपर्यंत पोहोचतात. पुरानंतर जुलाब हा सर्वात सामान्य आजारांपैकी एक आहे आणि बाळे, लहान मुले आणि वयस्कर लोकांसाठी तो सर्वात धोकादायक असतो, कारण त्यांच्या शरीरातील पाणी लवकर कमी होते.

तो टाळा¶

• फक्त बाटलीबंद, उकळलेले किंवा प्रक्रिया केलेले पाणी प्या आणि दात घासणे, अन्न धुणे आणि बाळाचे फॉर्म्युला बनवणे यासाठीही तेच वापरा. अन्न आणि पाण्याची सुरक्षा पहा.
• पुराच्या पाण्याला स्पर्श झालेले कोणतेही अन्न फेकून द्या, मात्र ते बंद, नुकसान न झालेल्या धातूच्या डब्यात असेल तर नको.
• शौचालय वापरल्यानंतर, स्वयंपाकापूर्वी, जेवणापूर्वी आणि डायपर बदलल्यानंतर साबणाने हात धुवा.
• शौचालये चालत नसतील तर झाकण आणि प्लास्टिकचे अस्तर असलेली बादली किंवा खड्डा शौचालय वापरा, पाण्याच्या स्रोतांपासून चांगल्या अंतरावर. विल्हेवाटीसाठी स्थानिक आरोग्य सल्ला पाळा.

त्यावर उपचार करा¶

जुलाबाचा मुख्य धोका म्हणजे शरीरातील जास्त पाणी आणि मीठ कमी होणे. जुलाब सुरू होताच ओरल रिहायड्रेशन सोल्यूशन (ओआरएस) सुरू करा. वादळानंतर औषधांची दुकाने, दवाखाने आणि मदत संस्था अनेकदा ओआरएसची पाकिटे वाटतात.

तुमच्याकडे पाकिटे नसतील तर जागतिक आरोग्य संघटना (World Health Organization) योग्य ओआरएस मिळेपर्यंतच वापरण्यासाठी हे घरगुती मिश्रण सांगते: 1 लिटर सुरक्षित पाणी, 6 सपाट चहाचे चमचे साखर आणि अर्धा सपाट चहाचा चमचा मीठ. जुलाब होत असलेल्या बाळांना स्तनपान चालू ठेवा आणि व्यक्ती खाऊ शकत असेल तेव्हा अन्न देत रहा.

कॉलरा¶

कॉलरा हा सांडपाण्याने दूषित झालेल्या पाण्यातून आणि अन्नातून पसरणारा गंभीर जुलाबाचा आजार आहे. फक्त पूर आला म्हणून तो उद्भवत नाही. जंतू आधीच असलेल्या ठिकाणी, जसे की आफ्रिका, दक्षिण आशिया, हैती आणि येमेनचे काही भाग, तो पसरतो, आणि पाणी व स्वच्छता व्यवस्था कोलमडली की पुरानंतर साथी येऊ शकतात.

कॉलऱ्यात अचानक, भरपूर, पाण्यासारखे जुलाब होतात, अनेकदा तांदळाच्या धुण्यासारखे दिसणारे, आणि कधी कधी उलट्या. उपचाराशिवाय तो काही तासांत जीव घेऊ शकतो, पण लवकर सुरू केलेल्या ओआरएसने बहुतेक लोक पूर्ण बरे होतात. गंभीर रुग्णांना शिरेतून द्रव देण्यासाठी आरोग्य केंद्राची गरज असते. तुमच्या आरोग्य प्राधिकरणाने तुमच्या भागात कॉलरा जाहीर केला तर पाणी, अन्न आणि लसीकरणाबाबत त्याचा सल्ला पाळा.

लेप्टोस्पायरोसिस¶

लेप्टोस्पायरोसिस हा उंदीर आणि इतर प्राण्यांच्या लघवीतून पसरणारा जीवाणूजन्य आजार आहे. तो कापलेल्या जागा, खरचटलेल्या जागा आणि डोळे, नाक व तोंडातून शरीरात शिरतो, अनेकदा लोक पुराच्या पाण्यातून किंवा चिखलातून चालताना. फिलिपिन्स, भारत, श्रीलंका, थायलंड आणि कॅरिबियनसह अनेक उष्णकटिबंधीय ठिकाणी पुरानंतर तो सामान्य आहे.

लक्षणे सहसा संपर्कानंतर 5 ते 14 दिवसांनी सुरू होतात, पण 2 ते 30 दिवसांनंतर कधीही दिसू शकतात. यावर लक्ष ठेवा:

• अचानक जास्त ताप आणि डोकेदुखी
• स्नायू दुखणे, विशेषतः पोटऱ्या आणि कंबरेत
• लाल डोळे
• उलट्या, जुलाब किंवा पोटदुखी
• गंभीर प्रकरणांत त्वचा किंवा डोळे पिवळे पडणे, किंवा गडद लघवी

प्रतिजैविके लवकर सुरू केल्यास सर्वात चांगले काम करतात. पुराच्या पाण्यातून चालल्यानंतर किंवा स्वच्छता केल्यानंतरच्या महिन्यात ताप आला तर आरोग्य कर्मचाऱ्याला भेटा आणि त्यांना पुराच्या पाण्याबद्दल सांगा. काही आरोग्य विभाग जास्त संपर्क आलेल्या लोकांना प्रतिबंधक प्रतिजैविके देतात, म्हणून तुम्ही राहता तिथे ते लागू आहे का ते विचारा.

पाण्यात आणि चिखलात बूट आणि हातमोजे घालून, कापलेल्या जागा झाकून आणि अन्न व पाणी उंदरांपासून बंद ठेवून तो टाळा.

पाळीव प्राणी आणि पशुधनालाही लेप्टोस्पायरोसिससह पुराच्या पाण्याचे तेच धोके असतात, म्हणून त्यांना पुराच्या पाण्यापासून दूर ठेवा आणि स्वच्छ पाणी द्या. पाळीव प्राण्यांची आपत्कालीन किट आणि पशुधन आणि मोठी जनावरे ही पाने पहा.

मेलिऑयडोसिस¶

उत्तर ऑस्ट्रेलिया आणि थायलंडसह आग्नेय आणि दक्षिण आशियाच्या काही भागांमध्ये, मेलिऑयडोसिस नावाचा आणखी एक माती आणि पाण्यातील जीवाणू मुसळधार पाऊस, पूर आणि चक्रीवादळांनंतर वाढतो. तोही तुटलेल्या त्वचेतून शिरतो. मधुमेह, मूत्रपिंडाचा आजार किंवा जास्त दारू पिणाऱ्या लोकांना जास्त धोका असतो. तुम्ही या भागांत राहत असाल तर चिखलात आणि पुराच्या पाण्यात बूट आणि हातमोजे घाला, आणि ताप, खोकला किंवा बरी न होणारी जखम झाली तर आरोग्य कर्मचाऱ्याला त्या संपर्काबद्दल सांगा.

डास, डेंग्यू आणि मलेरिया¶

पुरामुळे सगळीकडे साचलेले पाणी राहते आणि काही डास त्यात प्रजनन करतात. पुरानंतर लगेच घोंघावणारे डास बहुतेक त्रासदायक असतात. आजार पसरवणारे डास अनेकदा वादळानंतर सुमारे 2 आठवड्यांपासून 2 महिन्यांपर्यंत वाढतात.

डेंग्यू एडीस डासांमुळे पसरतो, जे बहुतेक दिवसा चावतात. कॅरिबियन, लॅटिन अमेरिका, दक्षिण आणि आग्नेय आशिया आणि पॅसिफिक बेटांमध्ये तो सामान्य आहे. लक्षणे सहसा चावल्यानंतर 4 ते 10 दिवसांनी सुरू होतात: जास्त ताप, तीव्र डोकेदुखी, डोळ्यांमागे दुखणे, स्नायू आणि सांधेदुखी, मळमळ आणि पुरळ.

तुम्हाला डेंग्यू असण्याची शक्यता असेल तर विश्रांती घ्या, भरपूर द्रव प्या आणि वेदना व तापासाठी पॅरासिटामॉल (अॅसिटामिनोफेन) घ्या. आयबुप्रोफेन किंवा अॅस्पिरिन घेऊ नका, ज्यामुळे रक्तस्रावाचा धोका वाढू शकतो.

मलेरिया आफ्रिका, दक्षिण आशिया, आग्नेय आशिया, पापुआ न्यू गिनी आणि पॅसिफिकच्या काही भागांमध्ये आहे, मोझांबिक आणि मादागास्करसारख्या काही चक्रीवादळ भागांसह. अशा ठिकाणी पुरानंतर कोणत्याही तापासाठी त्याच दिवशी मलेरियाची चाचणी करणे गरजेचे आहे.

चावे थांबवा¶

• पाणी धरून ठेवणारी प्रत्येक वस्तू रिकामी करा, झाका किंवा उलटी ठेवा: बादल्या, टायर, भांडी, कुंड्यांखालच्या बशा, पन्हळी आणि तुटलेले कंटेनर. हे आठवड्यातून किमान एकदा करा.
• पाणी साठवण्याचे ड्रम आणि टाक्या घट्ट झाका आणि आठवड्यातून स्वच्छ करा.
• दिवसा आणि रात्री पूर्ण बाह्यांचे शर्ट आणि लांब पॅन्ट घाला.
• लेबलनुसार DEET, पिकारिडिन किंवा IR3535 असलेले कीटक प्रतिबंधक (रिपेलंट) वापरा.
• मच्छरदाणीखाली झोपा आणि खिडक्यांच्या जाळ्या दुरुस्त करा.

साप, उंदीर आणि इतर प्राणी¶

पुरामुळे साप, उंदीर, किडे आणि इतर प्राणी त्यांच्या नेहमीच्या जागांमधून बाहेर पडून घरांमध्ये, कचऱ्यात आणि पाण्यात येतात. उत्तर ऑस्ट्रेलिया आणि आशियाच्या काही भागांत पुराच्या पाण्यातून मगरीही येऊ शकतात.

• कचऱ्यात, फर्निचरखाली किंवा अंधाऱ्या कोपऱ्यात हात घालण्यापूर्वी काळजीपूर्वक पहा. वस्तू हलवण्यासाठी काठी किंवा साधन वापरा.
• साप दिसला तर हळूहळू मागे व्हा आणि त्याला एकटे सोडा. तो आत असेल तर तुमच्या स्थानिक प्राणी नियंत्रण किंवा वन्यजीव सेवेला फोन करा.
• अन्न बंद ठेवा आणि कचरा झाका, म्हणजे उंदीर आकर्षित होणार नाहीत.
• उंदराची विष्ठा झाडू नका किंवा व्हॅक्यूम करू नका. ती 1 भाग ब्लीच आणि 10 भाग पाणी यांच्या मिश्रणात भिजवा, 5 मिनिटे थांबा, मग हातमोजे घालून कागदी टॉवेलने पुसून घ्या.
• भटके आणि वन्य प्राणी टाळा आणि मेलेल्या प्राण्यांची माहिती तुमच्या स्थानिक सरकारला द्या.

कोणाला सापाने चावले तर¶

1. तुमच्या स्थानिक आपत्कालीन क्रमांकावर (अमेरिका आणि कॅनडात 911) फोन करा. अमेरिकेत 1-800-222-1222 वरील पॉयझन कंट्रोलही मदत करू शकते.
2. व्यक्तीला स्थिर आणि शांत ठेवा आणि चाव्याजवळच्या अंगठ्या आणि घट्ट कपडे काढा.
3. सुरक्षितपणे शक्य असेल तर सापाचा रंग आणि आकार लक्षात ठेवा. त्याला पकडण्याचा किंवा मारण्याचा प्रयत्न करू नका.
4. वाट पाहताना तुमच्या देशाचा प्रथमोपचार सल्ला पाळा. उदाहरणार्थ ऑस्ट्रेलियात प्रथमोपचार करणारे दाबाची हालचाल रोखणारी पट्टी बांधतात.

जखम कापू नका, विष चोखून काढण्याचा प्रयत्न करू नका, घट्ट टॉर्निकेट बांधू नका आणि त्यावर बर्फ ठेवू नका. गढूळ पाण्यातील चावा खरचटल्यासारखा वाटू शकतो, म्हणून संभाव्य चावा झाला असेल तर तपासून घ्या.

एखाद्या प्राण्याने चावले किंवा ओरबाडले तर जखम साबण आणि वाहत्या पाण्याने काही मिनिटे धुवा आणि आरोग्य कर्मचाऱ्याला भेटा. रेबीज असलेल्या ठिकाणी तुम्हाला लसीकरणाची गरज पडू शकते.

कार्बन मोनोऑक्साइड¶

घरात किंवा उघड्या खिडक्यांजवळ वापरलेले जनरेटर, कोळशाच्या चुली आणि गॅस ग्रिल वादळानंतर अनेकांना विष देतात. कार्बन मोनोऑक्साइडला वास किंवा रंग नसतो. एकाच वेळी अनेक लोकांना डोकेदुखी, चक्कर, अशक्तपणा, मळमळ आणि गोंधळ ही धोक्याची चिन्हे आहेत.

सर्वांना ताज्या हवेत न्या आणि मदतीसाठी फोन करा. कोणतेही इंधन जाळणारे उपकरण चालवण्यापूर्वी जनरेटर आणि कार्बन मोनोऑक्साइड सुरक्षा वाचा.

लक्षात ठेवण्यासारखे इतर धोके¶

• उष्णता. वीज किंवा पंख्यांशिवाय उष्णतेत स्वच्छता केल्याने उष्णतेमुळे येणारा थकवा आणि उष्माघात होतो. उष्णतेपासून सुरक्षा पहा.
• बुरशी. पुराने भरलेल्या घरातील बुरशीमुळे दमा आणि अॅलर्जी उद्भवू शकतात. स्वच्छता आणि बुरशी पहा.
• रसायने. पुरामुळे इंधन, कीटकनाशके आणि स्वच्छतेच्या उत्पादनांचे कंटेनर वाहून जातात. अनोळखी कंटेनर उघडू नका आणि ब्लीच अमोनिया किंवा आम्लांमध्ये मिसळू नका.
• औषधे आणि दीर्घकालीन आजार. मधुमेह, रक्तदाब, हृदयरोग, एचआयव्ही, क्षयरोग किंवा मानसिक आरोग्याच्या औषधांचे डोस चुकणे ही वादळानंतरची सामान्य आणि धोकादायक समस्या आहे. शक्य तितक्या लवकर औषधांच्या दुकानातून, दवाखान्यातून किंवा मदत केंद्रातून पर्यायी औषधे मागा.
• ताण. कमी झोप, काळजी आणि दुःख यांचा तुमच्या शरीरावरही परिणाम होतो. चक्रीवादळानंतर सावरणे पहा.

वैद्यकीय मदत केव्हा घ्यावी¶

वादळानंतर दवाखाने आणि रुग्णालये गर्दीची किंवा खराब झालेली असू शकतात. तुमचे राष्ट्रीय आरोग्य मंत्रालय, रेड क्रॉस किंवा रेड क्रेसेंट आणि मदत संस्था अनेकदा फिरते दवाखाने आणि प्रथमोपचार केंद्रे उभारतात. तुमचे स्थानिक पान तुम्ही राहता तिथले आरोग्य आणि आपत्कालीन क्रमांक देते.

तुमच्या स्थानिक आपत्कालीन क्रमांकावर आत्ता फोन करा श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणे, सापाचा चावा, जास्त रक्तस्राव, गोंधळ, बेशुद्ध पडणे, झटका किंवा कार्बन मोनोऑक्साइड विषबाधेची चिन्हे असल्यास.

त्याच दिवशी आरोग्य कर्मचाऱ्याला भेटा यासाठी:

• पुरानंतरच्या आठवड्यांत कोणताही ताप, विशेषतः स्नायूदुखी, लाल डोळे किंवा डोकेदुखीसह
• लाल, सुजलेली, गरम, पाणी येणारी किंवा जास्त दुखरी झालेली जखम, किंवा मधुमेह किंवा यकृताचा आजार असलेल्या व्यक्तीची समुद्राच्या किंवा पुराच्या पाण्याला लागलेली कोणतीही जखम
• तुमचे शेवटचे धनुर्वाताचे इंजेक्शन 5 वर्षांपेक्षा जास्त काळापूर्वी घेतले असेल किंवा तुम्हाला खात्री नसेल तर टोचलेली किंवा घाणेरडी जखम
• बाळ, लहान मूल, वयस्कर किंवा गर्भवती व्यक्तीला जुलाब, किंवा जास्त किंवा रक्तमिश्रित जुलाब
• ताप गेला असला तरी डेंग्यूची धोक्याची चिन्हे
• कोणताही प्राण्याचा चावा

तुम्ही आरोग्य कर्मचाऱ्याला भेटता तेव्हा तुम्ही पुराच्या पाण्यात होता किंवा वादळानंतरची स्वच्छता करत होता हे त्यांना सांगा. त्यामुळे ते काय शोधतात ते बदलते.

संबंधित मार्गदर्शिका¶

• चक्रीवादळानंतर अन्न आणि पाण्याची सुरक्षा
• चक्रीवादळानंतरची स्वच्छता आणि बुरशी
• पडलेली झाडे, चेनसॉ आणि छपरावरची ताडपत्री
• चक्रीवादळ प्रथमोपचार पेटी आणि औषधे
• जनरेटर आणि कार्बन मोनोऑक्साइड सुरक्षा