Peligro iti salun-at kalpasan ti hurricane, manipud iti layus a danum agingga iti dengue¶

Ti hurricane, bagyo, ken tropical cyclone ket isu met laeng a kita ti bagyo, nupay agduduma ti nagan iti tunggal taaw. Mabalin nga usaren dagiti amin nga adda ditoy a guide para kadagiti amin.

Agduduma dagiti emergency number iti tunggal pagilian. Agduduma dagiti numero, ahensia, ken programa ti tulong iti tunggal pagilian. Adda iti lokal a panidmo dagiti emergency number, opisina para iti disaster, ken impormasion maipapan kadagiti shelter iti ayanmo. Biruken ti lokal a panidmo.

Kalpasan ti hurricane, typhoon, wenno cyclone, adu a tao ti masakit wenno masugatan iti sumaruno nga aldaw ken lawas, saan a bayat ti mismo a bagyo. Tulongan ka daytoy a panid a mangliklik kadagiti kadawyan a peligro iti salun-at, mangamo nga nasapa kadagiti senyales ti pakdaar, ken mangammo no kaano ti agpaagas.

No tallo laeng ti aramidem¶

Agtalinaedka nga adayo iti layus a danum no mabalin. No saan, agsuot iti bota ken guante, ket buggoam babaen ti sabon ken nadalus a danum kalpasan.
Dalusan dagus ti tunggal lugat, ipaabbong, ket ipasukimat no agbalin a nalabaga, nalumteg, wenno masakit.
Agpaagas dagus no adda gurigor, panagburis wenno addaan dara a saan nga agsardeng, wenno sugat a dumakdakes iti uneg dagiti aldaw wenno lawas kalpasan ti layus.

Ania ti adda iti layus a danum¶

Ti layus a danum ket saan laeng a danum ti tudo. Alaenna ti basura manipud kadagiti napunno a kasilyas ken septic system, basura ti ayup, natay nga ayup, gasolina, pesticide, ken kemikal manipud kadagiti balay, talon, ken pabrika. Ilemmengna met dagiti natadem a basura, nakalukat nga alkantarilia, ken abut.

Dagiti mikrobyo iti layus a danum ket mabalin a mangyeg iti panagburis, pantal iti kudil, impeksion ti sugat, ken sakit a kas iti leptospirosis. Iti dadduma a lugar iti igid ti baybay, ti layus a danum a nalaokan iti danum-dagat ket mangitugot iti bacteria a mabalin a mangyeg iti nakaro nga impeksion ti sugat.

Ilaksid dagiti ubbing ken ayup iti layus a danum. Dagiti ubbing ket saan a rumbeng nga agay-ayam ditoy.
No masapul a magnaka ditoy, agsuot iti goma a bota, goma a guante, ken proteksion ti mata no mabalin nga agpissiat ti danum.
Abbonganmo dagiti lugat ken sugat babaen ti waterproof dressing sakbay a sumrek, wenno agtalinaedka iti ruar.
Bugguan dagiti imam babaen ti sabon ken nadalus a danum kalpasan ti aniaman a panagsagid, ken sakbay nga agkan wenno sagiden ti rupam. Usarem ti hand sanitizer no awan ti nadalus a danum.
Bugguan dagiti lupot a nakasagid iti layus a danum babaen ti napudot a danum ken detergent sakbay nga isuotmo manen.

Ti agkuti a danum ken koriente ket mangpatay

Saanka a magna, agnanguy, wenno agmaneho iti agkuti a layus a danum. Ti 15 sentimetro (6 pulgada) a kauneg ti agkuti a danum ket mabalin a mangpatumba iti nataengan. Ti danum nga asideg kadagiti natumba nga alambre ti koriente wenno nalayus a kagamitan ti koriente ket mabalin a addaan iti koriente. Adda ad-adu iti panid maipapan iti layus.

Sugat ken impeksion ti kudil¶

Kadawyan dagiti lugat ken gasgas bayat ti panagdalus, ket nalaka a maimpeksion kalpasan ti bagyo. Agaramid iti panagpaagas iti tunggal sugat, uray kasano ti kabassitna.

Kasano ti mangdalus iti sugat¶

Bugguan umuna dagiti imam.
Banlawam a naimbag ti sugat babaen ti nabotelia, nabureken, wenno nadalus nga agay-ayus a danum. Nasaysayaat ti saline no addaan.
Dalusam ti kudil iti aglawlaw ti sugat babaen ti sabon ken danum.
Abbonganmo iti nadalus ken namaga a bandage. Usarem ti waterproof dressing no asideg ka iti danum wenno pitak.
Sukimatem iti kurang-kurangna maysa iti aldaw, ket sukatam ti bandage no nabasa wenno narugit.

Senyales ti impeksion¶

Agpaagas dagus no adda iti sugat ti aniaman kadagitoy:

Kalabaga wenno lumteg nga agsaknap
Sakit nga agtultuloy a dumakdakes imbes a bumaba
Pudot, nana, wenno dakes nga angot
Gurigor wenno panagpigerger iti lamiis
Nalabaga a linya nga agsaknap manipud iti sugat

Sugat a nakasagid iti layus a danum wenno danum-dagat

Dadduma a bacteria iti napudot a danum-dagat ken brackish a layus a danum ket mabalin a mangyeg iti napartak ken nakaro nga impeksion, nangnangruna kadagiti addaan iti sakit ti atay, diabetes, wenno nakapuy nga immune system. No ti sugat a nakasagid iti layus a danum wenno danum-dagat ket agbalin a nalabaga, nalumteg, wenno nasakit unay, agpaagas iti isu met laeng nga aldaw. Saanmo nga urayen no umimbag.

Dagiti addaan iti diabetes ket rumbeng a sukimaten ti sakada iti tunggal aldaw kalpasan ti panagna iti danum wenno pitak. Dagiti bassit a lettab ken lugat iti saka ket mabalin nga agbalin a nakaro a napartak.

Tetanus¶

Ti tetanus ket naggapu kadagiti mikrobyo iti daga, tapok, ken basura ti ayup a sumrek babaen ti sugat. Ti layus a danum a mismo ket saan a mangyeg iti tetanus, ngem dagiti lugat ken butas a maala dagiti tao bayat ti panagdalus ket mabalin.

No maala ka iti butas a sugat, nauneg a lugat, wenno sugat a naglaon iti daga, rust, wenno basura ti ayup, agpakita iti health worker. No ti naudi a tetanus shot mo ket nasursurok a 5 a tawen, wenno saanmo ammo, mabalin a masapulmo ti booster.
Dagiti nataengan ket masapul ti tetanus booster iti tunggal 10 a tawen. No agrugiin ka iti panagdalus ket saanmo ammo no kaano ti naudi a nakaalam, damagem iti klinika sakbay a rumugi.
Ti sugat ket saan a masapul a kasla dakes tapno mangyeg iti tetanus. Ti pannakabaddek iti lansa ket kadawyan a wagas a pannakaalana.

Panagburis, sakit ti tiyan, ken cholera¶

No agsardeng ti danum a mainom ken kasilyas, ti mikrobyo manipud iti basura ket sumrek iti taraon, danum, ken ima. Ti panagburis ket maysa kadagiti kadawyan a sakit kalpasan dagiti layus, ket nakaro a peligro kadagiti maladaga, babassit nga ubbing, ken natataengan, ta napartak a mapukaw ti danum iti bagida.

Liklikan¶

Uminom laeng iti nabotelia, nabureken, wenno natrato a danum, ket usarem met dayta para iti panagsipilio ti ngipen, panangbugas iti taraon, ken panagaramid iti formula ti maladaga. Kitaem ti kinatalged ti taraon ken danum.
Ibellengmo ti aniaman a taraon a nakasagid iti layus a danum, malaksid no adda iti naselyado, saan a nadadael a metal a lata.
Bugguan dagiti ima babaen ti sabon kalpasan nga agusar iti kasilyas, sakbay nga agluto, sakbay nga agkan, ken kalpasan ti panagsukat iti lampin.
No saan nga agtrabaho dagiti kasilyas, usarem ti timba nga addaan iti takop ken plastik a supot a pangsuksok (liner), wenno latrine, naadayo kadagiti gubuayan ti danum. Surotem ti lokal a balakad iti salun-at maipapan iti pangibelleng.

Panangagas¶

Ti kangrunaan a peligro ti panagburis ket ti pannakapukaw ti adu unay a danum ken asin. Rugian ti oral rehydration solution (ORS) dagus inton rugian ti panagburis. Dagiti botika, klinika, ken grupo a mangtulong ket kadawyan nga agiwaras iti ORS sachet kalpasan dagiti bagyo.

No awan ti sachet, ibaga ti World Health Organization daytoy a nalaok a maaramid iti balay, a para laeng iti panawen agingga a makaalaka iti umno nga ORS: 1 litro ti natalged a danum, 6 a patag a kutsarita ti asukar, ken kagudua a patag a kutsarita ti asin. Ituloymo ti panangpasuso kadagiti maladaga nga addaan iti panagburis, ket ituloymo ti panangted iti taraon no makakan ti tao.

Cholera¶

Ti cholera ket nakaro a sakit a panagburis a maiwaras babaen ti danum ken taraon a narugitan iti rugit ti kasilyas (sewage). Saan a basta agparang gapu laeng ta adda layus. Maiwaras iti lugar a adda a ti mikrobyo, kas iti dadduma a paset ti Africa, South Asia, Haiti, ken Yemen, ket dagiti panagsaknap ket mabalin a sumaruno kadagiti layus no madadael ti danum ken kinalinis.

Ti cholera ket mangyeg iti kellaat, adu, ken kasla danum a panagburis, a kadawyan a mailadawan a kasla danum ti bagas, ken dadduma panagsuka. Mabalin a mangpatay iti uneg ti sumagmamano nga oras no awan ti pannakaagas, ngem kaaduan a tao ket naan-anay a makarekober babaen ti ORS nga naruggian a nasapa. Dagiti nakaro a kaso ket masapul ti health center para iti intravenous a likido. No ibaga ti health authority mo a adda cholera iti lugarmo, surotem ti balakadna maipapan iti danum, taraon, ken bakuna.

Agpaagas dagus para iti panagburis nga addaan iti aniaman kadagitoy

Naadu unay, kasla danum nga panagburis, dara iti dumi, bassit unay wenno awan ti ihi, maladaga a namaga ti ngiwatna wenno awan ti lua, nauneg ti mata, ulaw wenno lidem ti panunot, wenno panagsuka a gapuna ket saan a matalinaed ti ORS iti tian. Ituloymo ti panangted iti ORS bayat ti biahe.

Leptospirosis¶

Ti leptospirosis ket sakit a gapuanan ti bacteria a maiwaras babaen ti ihi ti ado ken sabali pay nga ayup. Sumrek iti bagi babaen dagiti lugat, gasgas, ken mata, agong, ken ngiwat, a kadawyan bayat ti panagna dagiti tao iti layus a danum wenno pitak. Kadawyan kalpasan dagiti layus iti adu a napudot a lugar, agraman ti Philippines, India, Sri Lanka, Thailand, ken Caribbean.

Kadawyan a mangrugi dagiti sintomas iti 5 agingga 14 nga aldaw kalpasan ti panagsagid, ngem mabalin a rummuar iti ania man iti 2 agingga 30 nga aldaw. Bantayam:

Kellaat a nangato a gurigor ken sakit ti ulo
Sakit ti lasag, nangnangruna iti bitis ken baba a likud
Nalabaga a mata
Panagsuka, panagburis, wenno sakit ti tiyan
Dilaw a kudil wenno mata, wenno nasipnget nga ihi, kadagiti nakaro a kaso

Ti antibiotic ket nasayaat ti trabahona no naruggian a nasapa. No adda gurigorna iti uneg ti bulan kalpasan ti panagna iti layus a danum wenno panagdalus, agpakitaka iti health worker ket ibagam kadakuada ti maipapan iti layus a danum. Dadduma a health department ket agited iti preventive antibiotic kadagiti adu ti panagsagidda iti layus, isu a damagem no agaplikar dayta iti lugarmo.

Liklikan babaen ti panagsuot iti bota ken guante iti danum ken pitak, panagabbong kadagiti lugat, ken panangtalinaed iti taraon ken danum a naselyado iti adayo kadagiti ado.

Dagiti ayup ken ganado ket addaan met kadagiti agpada a peligro iti layus a danum, agraman ti leptospirosis, isu a ilaksid ida iti layus a danum ket ikkan iti nadalus a danum. Kitaem dagiti panid maipapan iti emergency kit para iti ayup ken baka ken dadakkel nga ayup.

Melioidosis¶

Iti amianan nga Australia ken dadduma a paset ti Southeast ken South Asia, agraman ti Thailand, sabali pay a bacteria iti daga ken danum a maawagan iti melioidosis ket umadu kalpasan ti napigsa a tudo, layus, ken cyclone. Sumrek met babaen ti nadadael a kudil. Dagiti addaan iti diabetes, sakit ti bekkel, wenno adu ti inomna iti alkohol ket nangato ti riskona. No agnaedka kadagitoy a lugar, agsuot iti bota ken guante iti pitak ken layus a danum, ket ibagam iti health worker mo ti panagsagid no agbalin a gurigor, uyek, wenno sugat a saan nga agimbag.

Ngilaw, dengue, ken malaria¶

Ti layus ket mangibati iti naurnong a danum iti sadinoman, ket dadduma a ngilaw ti agitlog ditoy. Dagiti ngilaw a naadu kalpasan ti layus ket kaaduanna nga istorbo laeng. Dagiti mangiwaras iti sakit ket kadawyan a dumakdakel manipud iti agarup 2 a lawas agingga 2 a bulan kalpasan ti bagyo.

Ti Dengue ket maiwaras babaen dagiti ngilaw nga Aedes, a kaaduan a mangkagat iti aldaw. Kadawyan iti Caribbean, Latin America, South ken Southeast Asia, ken dagiti isla ti Pacific. Kadawyan a mangrugi dagiti sintomas iti 4 agingga 10 nga aldaw kalpasan ti kagat: nangato a gurigor, nakaro a sakit ti ulo, sakit iti likudan ti mata, sakit ti lasag ken kasukat, panagsarua, ken pantal.

Senyales ti dengue a masapul ti pannakaannad

Mapanka dagus iti health facility para iti nakaro a sakit ti tiyan, panagsuka a saan nga agsardeng, napartak a panagang-ang, agdara a gugot wenno agong, dara iti suka wenno dumi, nalusiaw ken nalamiis a kudil, saan a makatalna, wenno di kadawyan a kinakapuy. Dagitoy a senyales ket kadawyan a rummuar inton bumaba ti gurigor, isu a saanka nga agpakalma inton bumaba ti gurigor.

No mabalin nga addaan ka iti dengue, agininana, uminom iti adu a likido, ket inumem ti paracetamol (acetaminophen) para iti sakit ken gurigor. Saanka nga uminom iti ibuprofen wenno aspirin, a mabalin a mangpadakkel iti peligro ti panagdara.

Ti Malaria ket adda kadagiti dadduma a paset ti Africa, South Asia, Southeast Asia, Papua New Guinea, ken Pacific, agraman dadduma a lugar ti cyclone a kas iti Mozambique ken Madagascar. Kadagitoy a lugar, ti aniaman a gurigor kalpasan ti layus ket masapul ti malaria test iti isu met laeng nga aldaw.

Sardengen dagiti kagat¶

Ibellengmo ti danum, abbonganmo, wenno ibaliktad ti aniaman a maurnongan iti danum: timba, goma ti lugan, banga, platito ti mula, alulod, ken nadadael a lalagyan. Aramidem daytoy iti kurang-kurangna maysa iti lawas.
Ikapetmo a nainget dagiti drum ken tangke ti danum, ket dalusam iti tunggal lawas.
Agsuot iti atiddog a manggas ken atiddog a pantalon, aldaw ken rabii.
Usarem ti insect repellent nga addaan iti DEET, picaridin, wenno IR3535, sigun iti label.
Maturog iti uneg ti mosquito net, ket ayusem dagiti screen ti tawa.

Uleg, ado, ken sabali pay nga ayup¶

Ti layus ket mangpaawan kadagiti uleg, ado, insekto, ken sabali pay nga ayup iti kadawyan a pagnaedanda ket mapan kadagiti balay, basura, ken danum. Iti amianan nga Australia ken dadduma a paset ti Asia, ti layus a danum ket mabalin met a mangyeg kadagiti buaya.

Kitaem a naannad sakbay a mangibaon iti ima iti basura, iti sirok ti muebles, wenno kadagiti nasipnget a suli. Usarem ti sarukod wenno kagamitan a mangiyakar kadagiti banag.
No makitam ti uleg, umatraska a nabannayat ket baybay-am. Tawagam ti lokal nga animal control wenno wildlife service no adda iti uneg.
Ikapetmo a naselyado ti taraon ken abbonganmo ti basura tapno saan a maakit dagiti ado.
Saanmo a walisan wenno i-vacuum dagiti lutlot ti ado. Basaem ida a naimbag iti nalaok a 1 paset a bleach ken 10 a paset a danum, urayem ti 5 a minuto, kalpasanna punasan babaen ti papel a tuwalya bayat ti panagsuot iti guante.
Liklikan dagiti ayup a nawaya ken kabakiran, ket ipadamag dagiti natay nga ayup iti lokal a gobiernomo.

No makagat ti tao ti uleg¶

Tawagam ti lokal nga emergency number mo (911 iti United States ken Canada). Iti United States, mabalin met a tumulong ti Poison Control iti 1-800-222-1222.
Pagtalinaedem a naulimek ken natalna ti tao, ket ikkatem dagiti singsing ken nairut a lupot iti asideg ti kagat.
Laglagipem ti kolor ken langa ti uleg no mabalinmo a natalged. Saanmo a padasen a tiliwen wenno patayen.
Surotem ti balakad iti umuna a tulong ti pagilianmo bayat ti panagur-uray. Iti Australia, kas pagarigan, dagiti first aider ket agaramid iti pressure immobilization bandage.

Saanmo a putdan ti sugat, padasen a sipsipen ti gita, mangikapet iti nainget a tourniquet, wenno ikabil ti yelo. Dagiti kagat iti nalibeg a danum ket mabalin nga kasla gasgas laeng, isu a ipasukimat ti aniaman a mabalin a kagat.

No kagaten wenno gasgasan ka ti ayup, buggoam ti sugat babaen ti sabon ken agay-ayus a danum iti sumagmamano a minuto ket agpakitaka iti health worker. Kadagiti lugar nga adda rabies, mabalin a masapulmo ti bakuna.

Carbon monoxide¶

Dagiti generator, charcoal stove, ken gas grill nga inusar iti uneg ti balay wenno asideg ti nakalukat a tawa ket mangsabidong iti adu a tao kalpasan dagiti bagyo. Ti carbon monoxide ket awan ti angot wenno kolor. Sakit ti ulo, ulaw, kinakapuy, ulaw ti tiyan, ken lidem ti panunot iti adu a tao iti isu met laeng nga oras ket senyales ti pannakaannad.

Ilabasmo amin iti presko nga angin ket agdawat iti tulong. Basaem ti kinatalged ti generator ken carbon monoxide sakbay nga usaren ti aniaman a kagamitan a mangpuor iti gasolina.

Dadduma pay a peligro nga laglagipen¶

Init. Ti panagdalus iti init nga awan ti koriente wenno bentilador ket mangyeg iti heat exhaustion ken heat stroke. Kitaem ti kinatalged iti init.
Amag. Ti amag iti nalayusan a balay ket mabalin a mangpataud iti asthma ken allergy. Kitaem ti panagdalus ken amag.
Kemikal. Ti layus ket mangiyakar kadagiti lalagyan ti gasolina, pesticide, ken produkto a pangdalus. Saanmo a lukatan dagiti saan nga am-ammo a lalagyan, ket saanmo a laokan ti bleach iti ammonia wenno acid.
Medisina ken napaut a sakit. Ti saan a pannakainom ti dosis ti medisina para iti diabetes, blood pressure, sakit ti puso, HIV, tuberculosis, wenno mental health ket kadawyan ken peligro a problema kalpasan dagiti bagyo. Dumawat iti kasukat iti botika, klinika, wenno aid post iti kapartakan a mabalin.
Stress. Ti nakurkurang a turog, pakadanagan, ken ladingit ket mangdangran met iti bagim. Kitaem ti panagsango kalpasan ti hurricane.

Kaano ti agpaagas¶

Dagiti klinika ken ospital ket mabalin a napunno wenno nadadael kalpasan ti bagyo. Dagiti ministry of health ti nasionmo, Red Cross wenno Red Crescent, ken grupo a mangtulong ket kadawyan nga agpasdek iti mobile clinic ken first aid post. Ilista ti lokal a panid mo dagiti numero ti salun-at ken emergency iti lugarmo.

Tawagam ita ti lokal nga emergency number mo para iti parigat iti panagang-ang, sakit ti barukong, kagat ti uleg, napigsa a panagdara, lidem ti panunot, pannakatalimudaw, seizure, wenno senyales ti carbon monoxide poisoning.

Agpakita iti health worker iti isu met laeng nga aldaw para iti:

Aniaman a gurigor iti lawas kalpasan ti layus, nangnangruna no addaan iti sakit ti lasag, nalabaga a mata, wenno sakit ti ulo
Sugat a nalabaga, nalumteg, napudot, agayus, wenno ad-adu ti sakitna, wenno aniaman a sugat a nakasagid iti danum-dagat wenno layus a danum iti addaan iti diabetes wenno sakit ti atay
Butas wenno narugit a sugat no ti naudi a tetanus shot mo ket nasursurok a 5 a tawen wenno saanmo mapatalgedan
Panagburis iti maladaga, babassit nga ubbing, natataengan, wenno masikog, wenno panagburis a naadu wenno addaan dara
Senyales ti dengue, uray awanen ti gurigor
Aniaman a kagat ti ayup

Inton agpakitaka iti health worker, ibagam kadakuada a nakastrekka iti layus a danum wenno nagaramid iti panagdalus kalpasan ti bagyo. Baliwanna dayta no ania ti birokenda.