Peligro sa kahimsog human sa unos, gikan sa baha hangtod dengue¶

Ang mga unos, bagyo, ug tropical cyclone usa ra ka matang sa bagyo, nga lahi-lahi ang ngalan sa lainlaing kadagatan. Ang tanan niining gabaya magamit sa ilang tanan.

Lahi-lahi ang mga numero sa emerhensiya matag nasud. Lahi-lahi ang mga numero, ahensya, ug programa sa tabang matag nasud. Ang inyong lokal nga panid adunay mga numero sa emerhensiya, opisina sa katalagman, ug impormasyon sa evacuation center alang sa inyong dapit. Pangitaa ang inyong lokal nga panid.

Human sa unos, bagyo, o siklon, daghang tawo ang nasakit o nasamdan sa mga adlaw ug semana nga misunod, dili panahon sa bagyo mismo. Kini nga panid motabang kanimo sa paglikay sa komon nga peligro sa kahimsog, pag-ila sa mga ilhanan sa pasidaan sa sayo, ug pagkahibalo kung kanus-a mangayo ug pag-atiman.

Kung tulo lang ang imong buhaton¶

Likayi ang baha kung mahimo. Kung dili ka makalikay, magsul-ob ug botas ug guwantes, ug maghugas gamit ang sabon ug limpyo nga tubig human niini.
Hugasi dayon ang matag samad, ipabilin nga taklob, ug ipasusi kung mamula, mamaga, o sakiton.
Pangayoa dayon ang medikal nga pag-atiman kung adunay hilanat, dugoon o tubig-tubig nga kalibang nga dili mohunong, o samad nga misamot sa mga adlaw o semana human sa baha.

Unsay sulod sa baha¶

Ang baha dili lang ulan nga tubig. Nagdala kini ug hugaw gikan sa nag-awas nga kasilyas ug septic system, hugaw sa hayop, patay nga hayop, gasolina, pestisidyo, ug kemikal gikan sa mga balay, umahan, ug pabrika. Nagtago usab kini ug hait nga tinumpag, bukas nga kanal, ug lungag.

Ang mikrobyo sa baha makahatag ug kalibang, ratsada sa panit, impeksyon sa samad, ug sakit sama sa leptospirosis. Sa pipila ka baybayon, ang baha nga gisagolan sa tubig sa dagat nagdala ug bakterya nga makahatag ug grabeng impeksyon sa samad.

Ipalayo ang mga bata ug binuhi sa baha. Ang mga bata dili angay magdula niini.
Kung kinahanglan gyud nimo nga maglakaw latas niini, magsul-ob ug botas nga goma, guwantes nga goma, ug panalipod sa mata kung mahimong mosaboy ang tubig.
Tabuni ang hiwa ug samad gamit ang waterproof nga bendahe sa dili pa ka mosulod, o ayaw na lang pagsulod.
Hugasi ang imong kamot gamit ang sabon ug limpyo nga tubig human sa bisan unsang paghikap, ug sa dili pa mokaon o hikapon ang nawong. Gamita ang hand sanitizer kung walay limpyo nga tubig.
Labhi ang sul-ob nga nahikap sa baha sa init nga tubig nga adunay detergent sa dili pa kini isul-ob balik.

Ang molihok nga tubig ug kuryente makapatay

Ayaw paglakaw, paglangoy, o pagmaneho latas sa molihok nga baha. Ang giladmon nga 15 ka sentimetros (6 ka pulgada) sa molihok nga tubig makapatumba sa hamtong. Ang tubig duol sa nahulog nga kable o lunop nga kagamitan nga de-kuryente mahimong buhi. Ang panid sa baha adunay dugang.

Samad ug impeksyon sa panit¶

Komon ang hiwa ug gasgas panahon sa paglimpyo, ug dali kini maimpeksyon human sa bagyo. Atimana ang matag samad, bisan unsa pa kagamay.

Unsaon paglimpyo ang samad¶

Hugasi una ang imong kamot.
Banlawi pag-ayo ang samad gamit ang botelya, gipabukal, o limpyo nga nagdagayday nga tubig. Mas maayo ang saline kung naa ka.
Limpyohi ang panit palibot sa samad gamit ang sabon ug tubig.
Tabuni kini ug limpyo ug uga nga bendahe. Gamita ang waterproof nga bendahe kung duol ka sa tubig o lapok.
Susiha kini labing menos kausa sa usa ka adlaw, ug usba ang bendahe kung mabasa o mahugaw.

Ilhanan sa impeksyon¶

Pangayoa dayon ang pag-atiman kung ang samad nagpakita sa bisan unsa niini:

Pagpula o paghubag nga mikaylap
Sakit nga misamot puli sa paghaw-as
Kainit, nana, o dautang baho
Hilanat o pagkurog
Pula nga linya nga mikaylap gikan sa samad

Samad nga nahikap sa baha o tubig sa dagat

Ang pipila ka bakterya sa init nga tubig sa dagat ug sagol nga baha makahatag ug dali ug grabeng impeksyon, labi na sa mga tawo nga adunay sakit sa atay, diabetes, o huyang nga immune system. Kung ang samad nga nahikap sa baha o tubig sa dagat mamula, mamaga, o sakit kaayo, pangayoa ang medikal nga pag-atiman sa samang adlaw. Ayaw paghulat kung mohupa ba.

Ang mga tawo nga adunay diabetes angay susihon ang ilang tiil matag adlaw human sa paglakaw sa tubig o lapok. Ang gagmayng paltos ug hiwa sa tiil mahimong seryoso dayon.

Tetano¶

Ang tetano gikan sa mikrobyo sa yuta, abog, ug hugaw sa hayop nga makasulod pinaagi sa samad. Ang baha mismo dili hinungdan sa tetano, apan ang hiwa ug tusok nga makuha sa mga tawo panahon sa paglimpyo mahimo.

Kung makakuha ka ug tusok nga samad, lawom nga hiwa, o samad nga adunay yuta, taya, o hugaw sa hayop, adto sa health worker. Kung ang imong katapusang tetano shot labaw sa 5 ka tuig na, o wala ka mahibalo, mahimong kinahanglan nimo ang booster.
Ang mga hamtong nanginahanglan ug tetano booster matag 10 ka tuig bisan unsaon. Kung magsugod na ka sa paglimpyo ug dili sigurado kung kanus-a ka katapusang naka-shot, pangutan-a ang klinika sa dili pa magsugod.
Dili kinahanglan nga daut tan-awon ang samad aron magdala ug tetano. Ang pagtamak sa lansang usa ka klasikong paagi sa pagkuha niini.

Kalibang, sakit sa tiyan, ug cholera¶

Kung mohunong na ang tubig nga imnon ug kasilyas, ang mikrobyo gikan sa hugaw makasulod sa pagkaon, tubig, ug kamot. Ang kalibang usa sa labing komon nga sakit human sa baha, ug labing peligro kini alang sa mga masuso, gagmayng bata, ug tigulang, tungod kay dali silang mawad-an ug tubig.

Pagpugong niini¶

Imna lang ang botelya, gipabukal, o gitratong tubig, ug gamita ang samang tubig sa pagsipilyo sa ngipon, paghugas sa pagkaon, ug paghimo ug formula sa masuso. Tan-awa ang kaluwasan sa pagkaon ug tubig.
Ilabay ang bisan unsang pagkaon nga nahikap sa baha, gawas kung anaa kini sa selyado, wala madaot nga lata nga puthaw.
Hugasi ang kamot gamit ang sabon human sa paggamit sa kasilyas, sa dili pa pagluto, sa dili pa pagkaon, ug human sa pagbag-o sa lampin.
Kung dili molihok ang kasilyas, gamita ang timba nga adunay taklob ug plastik nga liner, o latrina, layo sa tinubdan sa tubig. Sunda ang lokal nga tambag sa kahimsog sa pagtangtang.

Pag-atiman niini¶

Ang nag-unang peligro sa kalibang mao ang pagkawala sa sobra nga tubig ug asin. Sugdi ang oral rehydration solution (ORS) sa dihang magsugod ang kalibang. Ang botika, klinika, ug grupo sa tabang kasagarang naghatag ug ORS sachet human sa bagyo.

Kung wala kay sachet, ang World Health Organization naghatag niini nga sagol nga himoon sa balay nga gamiton lang hangtod makakuha ka ug saktong ORS: 1 ka litro nga luwas nga tubig, 6 ka patag nga kutsarita nga asukar, ug tunga sa patag nga kutsarita nga asin. Ipadayon ang pagpasuso sa mga masuso nga adunay kalibang, ug padayon nga hatagi ug pagkaon kung makakaon na ang tawo.

Cholera¶

Ang cholera usa ka grabeng sakit nga kalibang nga mokaylap pinaagi sa tubig ug pagkaon nga nahugawan sa hugaw. Dili kini motungha tungod lang kay adunay baha. Mokaylap kini diin anaa na ang mikrobyo, sama sa mga bahin sa Africa, South Asia, Haiti, ug Yemen, ug ang kalit nga pagkaylap sa sakit mahimong mosunod sa baha kung mabungkag ang tubig ug kalimpyo.

Ang cholera hinungdan sa kalit, kusog, tubig-tubig nga kalibang, nga kasagaran gihulagway nga murag tubig sa bugas, ug usahay pagsuka. Makapatay kini sulod sa mga oras kung walay pag-atiman, apan kadaghanan mamaayo hingpit sa ORS nga gisugdan sayo. Ang grabeng kaso nanginahanglan ug health center alang sa intravenous nga likido. Kung ang imong awtoridad sa kahimsog mo-anunsyo ug cholera sa inyong lugar, sunda ang tambag niini bahin sa tubig, pagkaon, ug bakuna.

Pangayoa dayon ang pag-atiman sa kalibang nga adunay bisan unsa niini

Kusog kaayo, tubig-tubig nga kalibang, dugo sa tae, gamay kaayo o walay ihi, masuso nga uga ang baba o walay luha, lubog nga mata, pagkalipong o kalibog, o pagsuka nga dili na makapabilin sa ORS sa tiyan sa tawo. Padayon sa paghatag ug ORS sa dalan.

Leptospirosis¶

Ang leptospirosis usa ka sakit nga bakterya nga mokaylap pinaagi sa ihi sa ilaga ug uban pang hayop. Misulod kini sa lawas pinaagi sa hiwa, gasgas, ug mata, ilong, ug baba, sagad samtang naglakaw ang mga tawo latas sa baha o lapok. Komon kini human sa baha sa daghang tropikal nga lugar, lakip ang Philippines, India, Sri Lanka, Thailand, ug Caribbean.

Ang ilhanan kasagaran magsugod 5 hangtod 14 ka adlaw human sa paghikap, apan mahimong makita bisan 2 hangtod 30 ka adlaw sa ulahi. Bantayi ang:

Kalit nga taas nga hilanat ug sakit sa ulo
Sakit sa kaunuran, labi na sa lusay sa bitiis ug ubos nga likod
Pula nga mata
Pagsuka, kalibang, o sakit sa tiyan
Dalag nga panit o mata, o ngitngit nga ihi, sa seryoso nga kaso

Ang antibiotics labing maayo kung gisugdan sayo. Kung makakuha ka ug hilanat sulod sa usa ka bulan human sa paglakaw sa baha o paglimpyo, adto sa health worker ug sultihi sila bahin sa baha. Ang pipila ka departamento sa kahimsog naghatag ug preventive antibiotics sa mga tawo nga daghan ang naladmahan, busa pangutana kung magamit ba kini sa inyong lugar.

Likayi kini pinaagi sa pagsul-ob ug botas ug guwantes sa tubig ug lapok, pagtabon sa hiwa, ug pagpabilin sa pagkaon ug tubig nga selyado gikan sa ilaga.

Ang binuhi ug mga hayop sa uma nag-atubang sa samang peligro sa baha, lakip ang leptospirosis, busa ipalayo sila sa baha ug hatagi ug limpyo nga tubig. Tan-awa ang pet emergency kit ug ang mga panid sa mga binuhing hayop ug dagkong hayop.

Melioidosis¶

Sa amihanang Australia ug mga bahin sa Southeast ug South Asia, lakip ang Thailand, ang laing bakterya sa yuta ug tubig nga gitawag melioidosis motaas human sa kusog nga ulan, baha, ug siklon. Misulod usab kini pinaagi sa samad nga panit. Ang mga tawo nga adunay diabetes, sakit sa kidney, o kanunay mag-inom ug alkohol mas dali madakpan. Kung nagpuyo ka niini nga mga lugar, magsul-ob ug botas ug guwantes sa lapok ug baha, ug sultihi ang imong health worker bahin sa pagkaladlad kung makakuha ka ug hilanat, ubo, o samad nga dili maayo.

Lamok, dengue, ug malaria¶

Ang baha mobilin ug nagtigom nga tubig bisan asa, ug ang pipila ka lamok mangitlog niini. Ang mga lamok nga mokaylap dayon human sa baha kasagaran makapahasol lang. Ang mga nagkaylap sa sakit kasagaran mosamot gikan sa mga 2 ka semana hangtod 2 ka bulan human sa bagyo.

Ang dengue mokaylap pinaagi sa Aedes nga lamok, nga nagpaak kasagaran sa adlaw. Komon kini sa Caribbean, Latin America, South ug Southeast Asia, ug mga isla sa Pacific. Ang ilhanan kasagaran magsugod 4 hangtod 10 ka adlaw human sa kagat: taas nga hilanat, grabeng sakit sa ulo, sakit sa luyo sa mata, sakit sa kaunuran ug lutahan, kasukaon, ug ratsada.

Ilhanan sa pasidaan sa dengue

Adto dayon sa pasilidad sa kahimsog kung adunay grabeng sakit sa tiyan, pagsuka nga dili mohunong, kusog nga pagginhawa, nagdugo nga gilagid o ilong, dugo sa suka o tae, maputla ug bugnaw nga panit, kasamok, o dili naandan nga kaluya. Kini nga mga ilhanan kasagaran motungha samtang mikunhod ang hilanat, busa ayaw pagkampante kung mohunong na ang hilanat.

Kung tingali adunay dengue, magpahulay, inom ug daghang likido, ug inom ug paracetamol (acetaminophen) alang sa sakit ug hilanat. Ayaw inom ug ibuprofen o aspirin, nga makapataas sa peligro sa pagdugo.

Ang malaria anaa sa mga bahin sa Africa, South Asia, Southeast Asia, Papua New Guinea, ug Pacific, lakip ang pipila ka lugar sa siklon sama sa Mozambique ug Madagascar. Niini nga mga lugar, ang bisan unsang hilanat human sa baha nanginahanglan ug malaria test sa samang adlaw.

Pugngi ang kagat¶

Habwa ang tubig, tabuni, o balihon ang bisan unsa nga makatipig ug tubig: timba, goma, kaldero, platito sa tanum, alulod, ug nabuak nga sudlanan. Buhata kini labing menos kausa sa usa ka semana.
Tabuni hugot ang drum ug tangke sa tubig, ug limpyohi kini matag semana.
Magsul-ob ug taas nga manggas ug taas nga karsones, adlaw ug gabii.
Gamita ang insect repellent nga adunay DEET, picaridin, o IR3535, sumala sa label.
Matulog ilalom sa kulambo, ug ayoha ang screen sa bintana.

Halas, ilaga, ug uban pang hayop¶

Ang baha mopalayas sa halas, ilaga, insekto, ug uban pang hayop gikan sa ilang naandan nga lugar ug ngadto sa mga balay, tinumpag, ug tubig. Sa amihanang Australia ug mga bahin sa Asia, ang baha mahimo usab nga magdala ug buaya.

Tan-awa pag-ayo sa dili pa ka moabot sa tinumpag, ilalom sa muwebles, o ngitngit nga suok. Gamita ang sungkod o himan sa pagbalhin sa mga butang.
Kung makakita ka ug halas, mohawa nga hinay-hinay ug ayaw kini hikapa. Tawga ang lokal nga animal control o serbisyo sa ihalas nga kinabuhi kung anaa kini sa sulod.
Ipabilin nga selyado ang pagkaon ug taklob ang basura aron dili madani ang ilaga.
Ayaw pagwalis o pag-vacuum sa tae sa ilaga. Basaa kini sa sagol nga 1 ka bahin nga bleach ngadto sa 10 ka bahin nga tubig, hulata ang 5 ka minuto, dayon pahiri gamit ang paper towel nga nagsul-ob ug guwantes.
Likayi ang libod ug ihalas nga hayop, ug i-report ang patay nga hayop sa imong lokal nga gobyerno.

Kung adunay nakagat sa halas¶

Tawga ang imong lokal nga numero sa emerhensiya (911 sa United States ug Canada). Sa United States, ang Poison Control sa 1-800-222-1222 makatabang usab.
Ipabilin nga dili molihok ug kalmado ang tawo, ug tangtanga ang singsing ug hugot nga sul-ob duol sa kagat.
Hinumdomi ang kolor ug porma sa halas kung luwas nimo kini mahimo. Ayaw sulayi nga dakpon o patyon kini.
Sunda ang tambag sa first aid sa imong nasud samtang naghulat. Sa Australia, pananglitan, ang first aider mag-apply ug pressure immobilization bandage.

Ayaw putla ang samad, ayaw sulayi nga sipsipon ang hilo, ayaw butangi ug hugot nga tourniquet, ug ayaw butangi ug yelo. Ang kagat sa hugaw nga tubig mahimong murag gasgas lang, busa ipasusi ang bisan unsang posible nga kagat.

Kung ang hayop nakagat o nakagas-gas kanimo, hugasi ang samad gamit ang sabon ug dagayday nga tubig sulod sa pipila ka minuto ug adto sa health worker. Sa mga lugar nga adunay rabies, mahimong kinahanglan nimo ang bakuna.

Carbon monoxide¶

Ang generator, kalan nga uling, ug gas grill nga gigamit sa sulod o duol sa bukas nga bintana nakahilo ug daghang tawo human sa bagyo. Ang carbon monoxide walay baho o kolor. Ang sakit sa ulo, pagkalipong, kaluya, kasukaon, ug kalibog sa daghang tawo sa usa ka higayon mga ilhanan sa pasidaan.

Dad-a ang tanan sa presko nga hangin ug mangayo ug tabang. Basaha ang kaluwasan sa generator ug carbon monoxide sa dili pa ka mopadagan ug bisan unsang kagamitan nga nagsunog ug gasolina.

Uban pang peligro nga hinumdoman¶

Kainit. Ang paglimpyo sa init nga walay kuryente o bentilador hinungdan sa kakapoy tungod sa kainit ug heat stroke. Tan-awa ang kaluwasan sa kainit.
Agup-op. Ang agup-op sa lunop nga balay makapukaw ug asthma ug alerdyi. Tan-awa ang paglimpyo ug agup-op.
Kemikal. Gibalhin sa baha ang sudlanan sa gasolina, pestisidyo, ug produkto sa paglimpyo. Ayaw ablihi ang wala mailhi nga sudlanan, ug ayaw pagsagola ang bleach sa ammonia o asido.
Tambal ug dugay nga kondisyon. Ang pagkawala sa tambal alang sa diabetes, presyon sa dugo, sakit sa kasingkasing, HIV, tuberculosis, o mental nga kahimsog usa ka komon ug peligro nga problema human sa bagyo. Pangayoa ang puli sa botika, klinika, o aid post sa labing dali nga panahon.
Kapit-os. Ang dili maayong tulog, kabalaka, ug kasubo makaapekto usab sa imong lawas. Tan-awa ang pag-atubang human sa unos.

Kanus-a mangayo ug pag-atiman¶

Ang klinika ug ospital mahimong dagaya o nadaot human sa bagyo. Ang ministeryo sa kahimsog sa imong nasud, ang Red Cross o Red Crescent, ug mga grupo sa tabang kasagarang nag-set up ug mobile nga klinika ug first aid post. Ang imong lokal nga panid naglista sa numero sa kahimsog ug emerhensiya sa inyong lugar.

Tawga dayon ang imong lokal nga numero sa emerhensiya kung lisud ang pagginhawa, sakit sa dughan, kagat sa halas, grabeng pagdugo, kalibog, pagkahimatay, kombulsyon, o ilhanan sa pagkahilo sa carbon monoxide.

Adto sa health worker sa samang adlaw alang sa:

Bisan unsang hilanat sa mga semana human sa baha, labi na kung adunay sakit sa kaunuran, pula nga mata, o sakit sa ulo
Samad nga pula, hubag, init, nagtulo, o mas sakit, o bisan unsang samad nga nahikap sa tubig sa dagat o baha sa tawo nga adunay diabetes o sakit sa atay
Tusok o hugaw nga samad kung ang imong katapusang tetano shot labaw sa 5 ka tuig na o dili ka sigurado
Kalibang sa masuso, gamay nga bata, tigulang, o buntis, o kalibang nga kusog o dugoon
Ilhanan sa pasidaan sa dengue, bisan mihunong na ang hilanat
Bisan unsang kagat sa hayop

Kung mo-adto ka sa health worker, sultihi sila nga anaa ka sa baha o naglimpyo human sa bagyo. Mausab niini ang ilang susihon.