Risk pou sante apre yon siklòn, depi dlo inondasyon rive nan dengue¶

Apre yon siklòn, tifon, oswa sayklòn, anpil moun tonbe malad oswa blese nan jou ak semèn ki vini yo, pa pandan tanpèt la menm. Paj sa a ede w evite risk sante komen yo, remake siy avètisman yo bonè, epi konnen kilè pou w jwenn swen.

Si ou fè twa bagay sèlman¶

1. Rete deyò dlo inondasyon lè w ka. Lè w pa ka, mete bòt ak gan, epi lave w ak savon ak dlo pwòp apre sa.
2. Netwaye chak koupe touswit, kenbe l kouvri, epi fè verifye l si li vin wouj, anfle, oswa fè mal.
3. Jwenn swen medikal rapid pou yon lafyèv, dyare ak san oswa dlo ki pa sispann, oswa yon blesi k ap vin pi mal nan jou oswa semèn apre yon inondasyon.

Sa ki nan dlo inondasyon¶

Dlo inondasyon se pa jis dlo lapli. Li ranmase egou ki sòti nan twalèt ak sistèm septik ki debòde, dechè bèt, bèt mouri, gaz, pestisid, ak pwodui chimik nan kay, nan jaden, ak nan izin. Li kache tou debri file, kanal ouvè, ak twou.

Mikwòb nan dlo inondasyon ka lakòz dyare, bouton sou po, enfeksyon blesi, ak maladi tankou leptospiwoz. Nan kèk kote bò lanmè, dlo inondasyon melanje ak dlo lanmè pote bakteri ki ka lakòz enfeksyon blesi grav.

• Kenbe timoun ak bèt kay deyò dlo inondasyon. Timoun pa dwe jwe ladan l.
• Si w dwe mache ladan l, mete bòt kawotchou, gan kawotchou, ak pwoteksyon pou je si dlo ka voye sou ou.
• Kouvri koupe ak ilsè ak pansman enpèmeyab anvan ou antre, oswa rete deyò.
• Lave men ou ak savon ak dlo pwòp apre nenpòt kontak, epi anvan ou manje oswa manyen figi w. Sèvi ak dezenfektan pou men si pa gen dlo pwòp.
• Lave rad ki te touche dlo inondasyon nan dlo cho ak detèjan anvan ou mete yo ankò.

Blesi ak enfeksyon po¶

Koupe ak grafouyen komen pandan netwayaj, epi yo enfekte fasil apre yon tanpèt. Trete chak blesi, kèlkeswa jan li piti.

Kijan pou netwaye yon blesi¶

1. Lave men ou anvan.
2. Rense blesi a byen ak dlo nan boutèy, dlo bouyi, oswa dlo pwòp k ap kouri. Sèrom fizyolojik (saline) pi bon si w genyen.
3. Netwaye po a alantou blesi a ak savon ak dlo.
4. Kouvri l ak yon bandaj pwòp, sèk. Sèvi ak yon pansman enpèmeyab si w pral toupre dlo oswa labou.
5. Verifye l omwen yon fwa chak jou, epi chanje bandaj la si li vin mouye oswa sal.

Siy enfeksyon¶

Jwenn swen rapid si yon blesi montre nenpòt nan sa yo:

• Woujè oswa anflamasyon k ap gaye
• Doulè k ap vin pi mal olye li vin pi bon
• Chalè, ple, oswa move odè
• Lafyèv oswa frison
• Liy wouj k ap gaye soti nan blesi a

Moun ki gen dyabèt ta dwe verifye pye yo chak jou apre yo fin mache nan dlo oswa labou. Ti zanpoud ak koupe sou pye yo ka vin grav vit.

Tetanòs¶

Tetanòs soti nan mikwòb nan tè, pousyè, ak dechè bèt ki antre pa yon blesi. Dlo inondasyon li menm pa lakòz tetanòs, men koupe ak pike moun jwenn pandan netwayaj ka lakòz li.

• Si w jwenn yon blesi pike, yon koupe pwofon, oswa yon blesi ki gen tè, wouy, oswa dechè bèt ladan l, wè yon travayè sante. Si dènye piki tetanòs ou a te gen plis pase 5 ane, oswa si w pa konnen, ou ka bezwen yon piki rapèl.
• Granmoun bezwen yon piki rapèl tetanòs chak 10 ane de toutfason. Si w pral kòmanse netwayaj epi w pa sèten ki lè dènye fwa ou te pran youn, mande yon klinik anvan ou kòmanse.
• Yon blesi pa bezwen sanble grav pou pote tetanòs. Mache sou yon klou se yon fason klasik pou jwenn li.

Dyare, maladi vant, ak kolera¶

Lè dlo pou bwè ak twalèt sispann mache, mikwòb ki soti nan egou antre nan manje, dlo, ak men. Dyare se youn nan maladi ki pi komen apre inondasyon, epi li pi danjere pou ti bebe, jèn timoun, ak granmoun aje, paske yo seche vit.

Prevni l¶

• Bwè sèlman dlo nan boutèy, dlo bouyi, oswa dlo trete, epi sèvi ak menm dlo a pou bwose dan, lave manje, ak prepare fòmil pou ti bebe. Gade sekirite manje ak dlo.
• Jete nenpòt manje ki te touche dlo inondasyon, sof si li nan yon bwat metal sele ki pa domaje.
• Lave men ak savon apre w fin itilize twalèt la, anvan w kwit manje, anvan w manje, ak apre w chanje yon kouchèt.
• Si twalèt yo pa mache, sèvi ak yon bokit ak kouvèti ak yon sak plastik, oswa yon latrin, byen lwen sous dlo. Swiv konsèy sante lokal pou jete l.

Trete l¶

Gwo danje dyare a se pèdi twòp dlo ak sèl. Kòmanse solisyon reidratasyon oral (ORS) depi dyare a kòmanse. Famasi, klinik, ak gwoup èd souvan bay sache ORS apre tanpèt.

Si w pa gen sache, Òganizasyon Mondyal Lasante a bay melanj lakay sa a pou itilize sèlman jiskaske w ka jwenn vrè ORS: 1 lit dlo ki an sekirite, 6 kiyè te plat sik, ak mwatye yon kiyè te plat sèl. Kontinye bay ti bebe ki gen dyare tete, epi kontinye ofri manje lè moun nan ka manje.

Kolera¶

Kolera se yon maladi dyare grav ki gaye atravè dlo ak manje ki kontamine ak egou. Li pa parèt jis paske te gen yon inondasyon. Li gaye kote mikwòb la deja la, tankou kèk pati nan Lafrik, Azi di Sid, Ayiti, ak Yemèn, epi epidemi ka swiv inondasyon lè dlo ak sanitasyon kraze.

Kolera lakòz dyare dlo sibit, anpil, ki souvan dekri tankou dlo diri, epi pafwa vomisman. Li ka touye nan kèk èdtan san tretman, men pifò moun refè nèt ak ORS yo kòmanse bonè. Ka grav yo bezwen yon sant sante pou likid nan venn. Si otorite sante w anonse kolera nan zòn ou, swiv konsèy li sou dlo, manje, ak vaksen.

Leptospiwoz¶

Leptospiwoz se yon maladi bakteri ki gaye atravè pipi rat ak lòt bèt. Li antre nan kò a pa koupe, grafouyen, ak je, nen, ak bouch, souvan pandan moun ap mache nan dlo inondasyon oswa labou. Li komen apre inondasyon nan anpil kote twopikal, tankou Filipin, End, Sri Lanka, Tayilàn, ak Karayib la.

Sentòm yo anjeneral kòmanse 5 a 14 jou apre kontak, men yo ka parèt nenpòt ki lè ant 2 ak 30 jou apre. Veye:

• Lafyèv wo sibit ak tèt fè mal
• Doulè nan misk, sitou nan mòl ak nan ba do
• Je wouj
• Vomisman, dyare, oswa vant fè mal
• Po oswa je jòn, oswa pipi fonse, nan ka grav

Antibyotik mache pi byen lè yo kòmanse bonè. Si w gen lafyèv nan mwa apre w fin mache nan dlo inondasyon oswa fè netwayaj, wè yon travayè sante epi di l pou dlo inondasyon an. Kèk depatman sante bay antibyotik prevantif bay moun ki te anpil ekspoze, kidonk mande si sa aplike kote w rete a.

Prevni l nan mete bòt ak gan nan dlo ak labou, kouvri koupe, epi kenbe manje ak dlo fèmen lwen rat.

Bèt kay ak bèt fèm fè fas ak menm risk dlo inondasyon yo, tankou leptospiwoz, kidonk kenbe yo deyò dlo inondasyon epi ba yo dlo pwòp. Gade paj yo sou twous ijans pou bèt kay ak bèt fèm ak gwo bèt.

Melyoidoz (melioidosis)¶

Nan nò Ostrali ak kèk pati nan Sidès Azi ak Azi di Sid, tankou Tayilàn, yon lòt bakteri tè ak dlo ki rele melyoidoz (melioidosis) ogmante apre gwo lapli, inondasyon, ak sayklòn. Li antre tou pa po ki koupe. Moun ki gen dyabèt, maladi ren, oswa ki bwè anpil alkòl gen plis risk. Si w rete nan zòn sa yo, mete bòt ak gan nan labou ak dlo inondasyon, epi di travayè sante w ekspozisyon an si w gen lafyèv, tous, oswa yon ilsè ki pa geri.

Moustik, dengue, ak malarya¶

Inondasyon kite dlo kanpe toupatou, epi kèk moustik repwodui ladan l. Moustik ki anvayi touswit apre yon inondasyon se sitou yon nuizans. Sa ki gaye maladi yo souvan ogmante apre anviwon 2 semèn jiska 2 mwa apre tanpèt la.

Dengue gaye atravè moustik Aedes, ki mòde sitou nan jounen. Li komen nan Karayib la, Amerik Latin, Azi di Sid ak Sidès, ak zile Pasifik yo. Sentòm yo anjeneral kòmanse 4 a 10 jou apre yon mòde: lafyèv wo, tèt fè mal grav, doulè dèyè je yo, doulè nan misk ak jwenti, kè plen, ak bouton.

Si w ka gen dengue, repoze, bwè anpil likid, epi pran parasetamòl (acetaminophen) pou doulè ak lafyèv. Pa pran ibipwofèn oswa aspirin, ki ka ogmante risk senyen.

Malarya prezan nan kèk pati nan Lafrik, Azi di Sid, Sidès Azi, Papwazi Nouvèl Gine, ak Pasifik la, ansanm ak kèk zòn sayklòn tankou Mozanbik ak Madagaskar. Nan kote sa yo, nenpòt lafyèv apre yon inondasyon bezwen yon tès malarya menm jou a.

Kanpe mòde yo¶

• Vide, kouvri, oswa ranvèse nenpòt bagay ki kenbe dlo: bokit, kawotchou, po, soukoup plant, gouty, ak veso kase. Fè sa omwen yon fwa pa semèn.
• Kouvri tonbonn ak sitèn dlo byen sere, epi netwaye yo chak semèn.
• Mete manch long ak pantalon long, lajounen ak lanwit.
• Sèvi ak repelan ensèk ak DEET, pikaridin, oswa IR3535, swiv etikèt la.
• Dòmi anba yon moustikè, epi repare mayaj fenèt yo.

Koulèv, rat, ak lòt bèt¶

Inondasyon chase koulèv, rat, ensèk, ak lòt bèt soti kote yo abitye yo epi mennen yo nan kay, debri, ak dlo. Nan nò Ostrali ak kèk pati nan Azi, dlo inondasyon ka pote kayiman tou.

• Gade byen anvan ou mete men nan debri, anba mèb, oswa nan kwen fè nwa. Sèvi ak yon baton oswa yon zouti pou deplase bagay yo.
• Si w wè yon koulèv, rekile dousman epi kite l pou kont li. Rele kontwòl bèt lokal ou oswa sèvis bèt sovaj si li anndan.
• Kenbe manje fèmen ak fatra kouvri pou rat pa vin la.
• Pa bale ni pase aspiratè sou kaka rat. Tranpe yo ak yon melanj 1 pati klowòks ak 10 pati dlo, tann 5 minit, apre sa siye yo ak sèvyèt papye pandan w gen gan.
• Evite bèt ki pèdi ak bèt sovaj, epi rapòte bèt mouri bay gouvènman lokal ou.

Si yon koulèv mòde yon moun¶

1. Rele nimewo ijans lokal ou (911 nan Etazini ak Kanada). Nan Etazini, Poison Control (Santè Kontwòl Anpwazonnman) nan 1-800-222-1222 ka ede tou.
2. Kenbe moun nan trankil epi san bouje, epi retire bag ak rad sere toupre mòde a.
3. Note koulè ak fòm koulèv la si w ka fè sa san danje. Pa eseye kenbe l oswa touye l.
4. Swiv konsèy premye swen peyi w la pandan w ap tann. Nan Ostrali, pa egzanp, moun ki bay premye swen mete yon bandaj konpresyon ki imobilize manm nan.

Pa koupe blesi a, eseye souse venen an, mete yon toniket sere, oswa mete glas sou li. Mòde nan dlo twoub ka santi tankou yon grafouyen, kidonk fè verifye nenpòt mòde ki posib.

Si yon bèt mòde oswa grafouyen w, lave blesi a ak savon ak dlo k ap kouri pandan kèk minit epi wè yon travayè sante. Nan kote ki gen laraj, ou ka bezwen vaksen.

Monoksid kabòn¶

Jeneratè, recho chabon, ak griy gaz yo itilize anndan oswa toupre fenèt ouvè anpwazonnen anpil moun apre tanpèt. Monoksid kabòn pa gen odè ni koulè. Tèt fè mal, tèt vire, feblès, kè plen, ak konfizyon nan plizyè moun an menm tan se siy avètisman.

Mete tout moun nan lè fre epi rele pou èd. Li sekirite jeneratè ak monoksid kabòn anvan ou fè nenpòt ekipman ki boule gaz mache.

Lòt risk pou kenbe nan tèt ou¶

• Chalè. Netwayaj nan chalè san kouran oswa vantilatè lakòz epwizman akòz chalè ak kou chalè. Gade sekirite chalè.
• Mwazi. Mwazi nan yon kay inonde ka deklanche opresyon ak alèji. Gade netwayaj ak mwazi.
• Pwodui chimik. Inondasyon deplase veso gaz, pestisid, ak pwodui netwayaj. Pa louvri veso ou pa konnen, epi pa melanje klowòks ak amonyak oswa asid.
• Medikaman ak maladi alontèm. Manke dòz medikaman pou dyabèt, tansyon, maladi kè, VIH, tibèkiloz, oswa sante mantal se yon pwoblèm komen epi danjere apre tanpèt. Mande yon famasi, yon klinik, oswa yon pòs èd pou ranplasman le pli vit ou kapab.
• Estrès. Move dòmi, enkyetid, ak lapenn afekte kò w tou. Gade fè fas apre yon siklòn.

Kilè pou chèche swen¶

Klinik ak lopital ka plen oswa domaje apre yon tanpèt. Ministè sante nasyonal ou, Lakwa Wouj oswa Kwasan Wouj, ak gwoup èd souvan etabli klinik mobil ak pòs premye swen. Paj lokal ou bay nimewo sante ak ijans kote w rete a.

Rele nimewo ijans lokal ou kounye a pou difikilte pou respire, doulè nan pwatrin, mòde koulèv, gwo senyen, konfizyon, endispozisyon, kriz, oswa siy anpwazonnman monoksid kabòn.

Wè yon travayè sante menm jou a pou:

• Nenpòt lafyèv nan semèn apre yon inondasyon, sitou ak doulè nan misk, je wouj, oswa tèt fè mal
• Yon blesi ki wouj, anfle, cho, ki koule, oswa ki fè plis mal, oswa nenpòt blesi ki te touche dlo lanmè oswa dlo inondasyon nan yon moun ki gen dyabèt oswa maladi fwa
• Yon blesi pike oswa sal si dènye piki tetanòs ou a te gen plis pase 5 ane oswa si w pa sèten
• Dyare nan yon ti bebe, yon jèn timoun, yon granmoun aje, oswa yon fanm ansent, oswa dyare ki anpil oswa ki gen san
• Siy avètisman dengue, menm si lafyèv la ale
• Nenpòt mòde bèt

Lè w wè yon travayè sante, di l ou te nan dlo inondasyon oswa ou t ap fè netwayaj tanpèt. Sa chanje sa li chèche.

Lòt gid ki gen rapò¶

• Sekirite manje ak dlo apre yon siklòn
• Netwayaj apre siklòn ak mwazi
• Pyebwa ki tonbe, sye mekanik, ak prela sou twati
• Twous premye swen siklòn ak medikaman
• Sekirite jeneratè ak monoksid kabòn