Siklòn ki deplase dousman ak jou lapli¶

Si yon tanpèt ki dousman rete sou ou, planifye pou w rete kote w ye a plizyè jou. Bwè dlo ou bezwen, jere manje ak kouran ou, kontinye koute avètisman inondasyon ak glisman tè, epi pare pou w deplase si dlo a monte oswa si yon pant tou pre ou kòmanse bay siy li pral glise.

Gen siklòn ak tifon ki trennen oswa ki rete sou plas. Van yo ka bese, men lapli a kontinye tonbe pandan plizyè jou. Lapli sa a fè rivyè yo debòde epi li lanse glisman tè lontan apre pi fò van an fin pase. Paj sa a ede w pase nan sa jou pa jou.

Si ou fè twa bagay sèlman¶

1. Bwè dlo ou bezwen. Pa rasyone dlo pou bwè. Jere manje ak kouran ou olye de sa.
2. Veye dlo a ak pant yo alantou w, lajounen kou lannwit. Rivyè ak kolin se pi gwo danje apre van an.
3. Deplase bonè si dlo a ap monte vè ou oswa si yon pant montre siy li pral glise. Pa tann sa vin pi mal.

Poukisa tanpèt ki dousman yo danjere¶

Tanpèt ki pi dousman ak pi gwo bay plis lapli. Yon tanpèt ki rete sou plas ka lage lapli sou menm kote a pandan yon, de, oswa twa jou. Lapli sou kolin yo apre sa koule nan rivyè yo, ki ka kontinye monte pandan plizyè jou apre tanpèt la fin pase.

Inondasyon se pi gwo menas siklòn twopikal yo pou moun ki rete anndan peyi a. Zòn ki gen kolin ak mòn gen glisman tè ak koule debri tou, ki se rivyè labou, wòch, ak pyebwa ki deplase vit. Sa rive depi Karayib la ak Amerik Santral jis Filipin, Taywan, Japon, sid Lachin, peyi Zend, Sri Lanka, Myanma, ak Madagaskar.

Yon tanpèt ki ap febli pa vle di li an sekirite. Yon tanpèt twopikal oswa rès yon siklòn ka pote otan lapli ak yon tanpèt fò. Swiv avètisman lapli, inondasyon, ak glisman tè sèvis meteyo nasyonal ou, pa sèlman kategori van an.

Plan chak jou ou¶

Trete chak jou menm jan an. Yon woutin kenbe tout moun an sekirite epi pi kalm.

Chak maten¶

• Koute dènye previzyon yo ak avi pou lapli, rivyè, ak glisman tè.
• Konte dlo ak manje ou, epi verifye plan ou pou jounen an (gade tablo anba yo).
• Tcheke sante chak moun, medikaman yo, ak bezwen yo. Mande yo ki jan yo dòmi.
• Gade rivyè a, ti rivyè a, oswa kanal ki pi pre w la depi yon kote ki an sekirite anndan. Note nivo a.
• Tcheke mi, planche, ak plafon pou nouvo fant, imidite, oswa plafon ki fè vant.
• Deside plan pou chaje telefòn ak limyè pou jodi a.

Chak kèk èdtan¶

• Koute nouvèl. Ekri lè a ak sa otorite yo te di.
• Tcheke nivo dlo deyò a ak planche anndan an.
• Fè tout moun bwè.
• Gade pant yo, mi yo, ak pyebwa toupre kay la pou wè si gen mouvman.

Chak aswè¶

• Mete sak pou pati ou, soulye, flach, ak telefòn ou bò kote w pou nwit lan.
• Mete dakò sou ki moun ki rete reveye epi ki lè nou chanje.
• Mete dakò sou ki kote nou pral ale ak kijan nou pral rive la si nou oblije pati nan fènwa.
• Voye yon sèl tèks kout bay fanmi andeyò zòn lan pou di nou byen.

Dlo: bwè sa ou bezwen¶

Pa rasyone dlo pou bwè sof si otorite yo di w fè sa. Bwè sa w bezwen chak jou. Swaf ak chalè fè moun malad vit, epi dezidratasyon fè li pi difisil pou panse nan yon ijans. Olye de sa, diminye bezwen kò w an dlo: rete frèch, repoze, epi evite travay di nan chalè.

Planifye pou omwen 4 lit (1 galon) pou chak moun pa jou pou bwè ak lave byen senp. Timoun, manman k ap bay tete, moun ki malad, ak nenpòt moun nan yon klima cho bezwen plis.

Dlo ou pa konnen ou genyen¶

• Dlo ou te estoke nan beny lan oswa nan bokit anvan tanpèt la, pou chaje twalèt ak lave
• Dlo nan rezèvwa chofaj dlo tiyo ou, yon fwa li fin refwadi, si dlo inondasyon pa rive jwenn li
• Glas k ap fonn ki fèt ak dlo ki an sekirite
• Dlo klè nan rezèvwa twalèt la (pa nan kivèt la), si pa gen pwodui netwayaj ladan l
• Likid nan fwi ak legim nan bwat

Pa janm bwè dlo nan radyatè oswa nan chodyè chofaj lakay.

Fè dlo vin an sekirite¶

Si w pa sèten dlo ou an sekirite, fè l vin an sekirite anvan w bwè l, kwit ak li, oswa bwose dan ou. Swiv nenpòt avi pou bouyi dlo ki soti nan men otorite lokal yo.

• Bouyi l. Mennen dlo klè a nan gwo bouyon pandan 1 minit, oswa 3 minit si w pi wo pase anviwon 1,000 mèt (3,300 pye). Kite l refwadi. Bouyi sèlman si w ka kwit manje san danje anndan, jamè ak yon gri oswa yon recho anndan kay.
• Mete klowòks. Si w pa ka bouyi, sèvi ak klowòks lakay ki senp, san parfen. Kantite a depann de fòs li, kidonk swiv bouteye a oswa enstriksyon ajans sante w la. Kite l repoze omwen 30 minit anvan w bwè l. Double dòz la si dlo a twoub.
• Pa sèvi ak dlo inondasyon. Dlo inondasyon ka pote egou ak pwodui chimik ke bouyi ak klowòks pa ka wete.

Gade Dlo ak manje pou plis, ak Sekirite manje ak dlo pou apre tanpèt la.

Manje: jere l, nan bon lòd¶

Kontrèman ak dlo, granmoun ki an sante ka rasyone manje san danje pandan kèk jou. Pa rasyone manje pou timoun, fanm ansent oswa k ap bay tete, oswa moun ki malad. Kenbe repa yo regilye, menm si yo piti. Yon bwason cho oswa yon ti goute ou konnen ede moral la.

Manje nan lòd sa a:

1. Manje nan frijidè a an premye. Yon frijidè fèmen kenbe manje frèt anviwon 4 èdtan san kouran. Apre sa, manje ki ka gate tankou vyann, pwason, ze, lèt, ak rès pa an sekirite yon fwa yo te pi wo pase 4 °C (40 °F) pandan 2 èdtan. Lè w gen dout, jete l.
2. Manje nan konjelatè a apre. Yon konjelatè plen kenbe tanperati li anviwon 48 èdtan, epi yon konjelatè mwatye plen anviwon 24 èdtan, si w kenbe pòt la fèmen. Kwit oswa manje manje ki dejele pandan li toujou gen kristal glas oswa li toujou frèt.
3. Manje ki kenbe lontan an dènye. Manje nan bwat, fwi sèk, nwa, bonbon sèl, bè pistach, ak repa pare pou manje kenbe plizyè jou.

Louvri frijidè a oswa konjelatè a pi raman ou kapab. Planifye sa w pral pran anvan w louvri l, apre sa fèmen pòt la vit.

Kouran: fè l dire plizyè jou¶

Planifye pou kouran an rete koupe tout tan sa a ak kèk jou apre. Fè yon bidjè kouran senp epi respekte l.

• Kenbe yon telefòn chaje nèt epi etenn. Se telefòn ijans ou.
• Sèvi ak lòt telefòn yo nan mòd ekonomi enèji, ak limyè ba, ak Bluetooth ak lokalizasyon etenn.
• Tcheke mesaj yo nan lè fiks, tankou maten, midi, ak aswè, olye de tout jounen an.
• Voye tèks olye w rele. Voye yon sèl mesaj bay plizyè moun alafwa.
• Sèvi ak yon radyo ak pil oswa manivèl pou nouvèl, pa telefòn ou.
• Sèvi ak yon sèl lanp tèt oswa flach alafwa, epi etenn li lè w pa bezwen li.
• Chaje ak yon machin sèlman apre van ak lapli sispann epi otorite yo di li an sekirite pou soti. Fè motè a mache deyò sèlman, jamè nan yon garaj.
• Sèvi ak ti chajè solè nan yon fenèt si w genyen.

Si yon moun depann de kouran pou oksijèn, ekipman pou respire, oswa lòt aparèy medikal, rele nimewo ijans lokal ou anvan batri yo fin vid. Otorite yo ka kapab mennen yo nan yon kote ki gen kouran. Kenbe medikaman ki bezwen frijidè tankou ensilin nan yon glasyè ak glas oswa dlo frèt, epi mande yon famasyen apre si yo toujou bon. Gade Kouran ak limyè ak Koupe kouran.

Rete kote w ye a san danje¶

Kenbe kay la sèk epi an sekirite otan ou kapab¶

• Mete bokit oswa chodyè anba kote li degoute, epi vide yo anvan yo debòde.
• Deplase bagay ki gen valè, dokiman, medikaman, ak elektwonik sou yon etajè wo oswa nan yon etaj anwo.
• Kenbe dren toupre pòt yo klè si w ka fè sa depi anndan oswa depi yon papòt ki pwoteje.
• Rete deyò chanm kote dlo rive nan priz oswa fil.
• Rete lwen nenpòt plafon ki fè vant oswa ki tranpe. Li ka tonbe.
• Fèmen fenèt ki kraze yo ak yon pòt, plastik, oswa yon planch depi anndan si li an sekirite.

Pa monte sou do kay la pou ranje fwit pandan tanpèt la. Tann jiskaske van ak lapli sispann epi otorite yo di li an sekirite. Gade Pyebwa ak prela.

Rete pwòp epi an sante¶

• Lave men ak savon ak dlo pwòp, oswa dezenfektan pou men, anvan w manje ak apre w fin ale nan twalèt.
• Kenbe bokit twalèt la kouvri epi lwen espas kote moun ap viv. Mete fatra a nan de sache epi mare l byen.
• Chanje pou rad ak chosèt sèk lè w kapab. Po ki imid ak pye mouye fè mal epi enfekte.
• Kontinye sèvi ak moustikè oswa repelan si moustik komen kote w rete.
• Kenbe koupe yo pwòp epi kouvri, epi tcheke yo chak jou pou wouj oswa anflamasyon.

Rete frèch oswa cho¶

Nan kote ki cho, chalè bati anndan lè kouran an koupe epi fenèt yo fèmen. Repoze nan chanm ki pi fre a, bwè regilyèman, epi mouye yon twal pou refwadi kou ou ak bra ou. Veye granmoun aje, ti bebe, ak nenpòt moun ki malad pou siy maladi akòz chalè: anpil swè, toudisman, tèt fè mal, kè plen, oswa konfizyon. Gade Sekirite nan chalè.

Nan kote ki pi fre oswa lannwit, rad mouye rale chalè nan kò w. Vlope w nan dra sèk epi chita youn kont lòt.

Rivyè k ap monte ak inondasyon sibit¶

Lapli pa bezwen tonbe sou ou pou inonde w. Lapli nan kolin anlè yo ka mennen yon inondasyon desann rivyè ou a plizyè èdtan pita, anba yon syèl klè. Inondasyon sibit yo anjeneral vini anndan 6 èdtan apre lapli fò, pafwa nan kèk minit. Inondasyon rivyè ka bati pandan plizyè jou.

Veye siy sa yo:

• Rivyè a, ti rivyè a, oswa kanal ki toupre w la ap monte vit oswa li vin twoub epi plen branch.
• Dlo ap monte nan dren planche yo oswa nan twalèt la.
• Otorite yo bay yon avètisman inondasyon oswa yo di moun ki rete bò rivyè ou a pou yo pati.
• Ou tande yon gwonde ki soti anlè nan rivyè a.

Si youn nan sa yo rive, aji. Si otorite yo di w pati epi wout la an sekirite, ale sou tè ki pi wo kounye a. Si w pa ka pati san danje, ale nan etaj ki pi wo a epi swiv Inondasyon pandan yon siklòn.

Glisman tè nan zòn kolin¶

Lapli long ak fò tranpe pant yo jiskaske yo kraze. Glisman tè ka frape pandan tanpèt la oswa yon jou oswa de apre lapli a sispann. Anpil moun glisman tè touye ap dòmi, kidonk lannwit se moman ki pi danjere a.

Konnen si w an risk¶

Ou an plis risk si w rete:

• o pye oswa anwo yon pant apik, yon falèz, oswa yon wout koupe nan mòn
• toupre yon mi sipò
• nan yon vale etwat oswa bò yon ti rivyè nan mòn
• anba yon pant kote yo te koupe pyebwa oswa kote glisman te rive deja

Si otorite yo make zòn ou an kòm yon zòn glisman tè oswa dezas sediman, oswa si yo bay yon avètisman glisman tè, pran sa o serye. Hong Kong difize yon Landslip Warning sou radyo ak televizyon, epi Japon bay alèt dezas sediman.

Lòt kote, sèvis meteyo nasyonal ou oswa ajans dezas ou bay avi a. Paj èd lokal ou la montre sous ofisyèl yo.

Siy avètisman¶

Pati touswit si w wè, tande, oswa santi nenpòt nan sa yo. Siy yo pa toujou parèt, kidonk yon avètisman ki soti nan men otorite yo se rezon ase pou aji poukont li.

Sa pou w fè pandan gwo lapli¶

• Rete reveye epi alèt, oswa dòmi pa ekip ak yon granmoun ki toujou reveye.
• Kenbe yon radyo ak pil limen pou avètisman glisman tè ak inondasyon.
• Sèvi ak chanm yo nan etaj anwo ak bò kay la ki pi lwen pant lan.
• Pa mache ni kondwi toupre pant apik, mi sipò, oswa wout koupe nan mòn. Evite wout kolin ki gen panno glisman tè.
• Pa janm travèse yon wout kote dlo oswa labou ap koule sou li.
• Pati si otorite yo di w fè sa, oswa si w santi w pa an sekirite pou rete. Pati bonè lajounen pi an sekirite pase pati lannwit.

Si yon glisman tè ap vini¶

Soti nan wout li touswit. Ale sou kote atravè pant lan, lwen koule a, epi monte si w kapab. Pa kouri desann devan l. Si w pa ka soti nan kay la, ale nan yon etaj anwo bò ki lwen pant lan, rantre anba yon tab solid, epi kouvri tèt ou.

Apre yon glisman tè, rete lwen zòn nan. Souvan gen plis glisman ki vini apre. Rapòte l bay nimewo ijans lokal ou, epi avèti vwazen yo si w ka fè sa san danje.

Kenbe moral la anlè¶

Jou bri, fènwa, ak tann fatige moun. Ti woutin ede anpil.

• Kenbe lè regilye pou repa, nouvèl, ak dòmi. Make jou yo sou papye.
• Bay tout moun yon travay: moun ki okipe dlo a, moun ki koute radyo a, moun ki okipe limyè a, moun ki gade timoun oswa bèt.
• Pataje nouvèl yo kòm yon gwoup, nan lè fiks, epi kenbe l kalm ak reyèl. Sispann rimè.
• Jwe kat, rakonte istwa, li byen fò, oswa chante. Timoun yo pi byen ak jwèt ak yon plan.
• Pran tou pou repoze. Moun ki fatige fè erè.
• Tcheke vwazen yo pa tèks oswa lè w rele nan yon papòt, jamè pa soti nan tanpèt la.

Santi w pè, fache, oswa angoudi se nòmal. Pale sou sa.

Si w menm oswa yon moun ki avè w santi l pa ka fè fas, rele yon liy èd pou kriz oswa dezas. Nan Etazini, Disaster Distress Helpline se 1-800-985-5990, epi ou ka rele oswa voye tèks nan 988 nan yon kriz. Pou lòt peyi, gade paj èd lokal ou. Gade Fè fas ak sante mantal.

Kilè pou w deplase¶

Rete kote w ye a anjeneral pi an sekirite pandan van an fò. Pandan yon long tanpèt, gen chanjman ki vle di li lè pou w ale.

Si w pati:

• Pati lajounen si w kapab, epi anvan wout yo inonde.
• Di yon moun kote w prale ak ki lè ou espere rive.
• Pran sak pou pati ou, dlo, medikaman, dokiman, telefòn, chajè, ak bèt kay ou yo.
• Koupe kouran an nan switch prensipal la si li sèk epi li an sekirite pou rive jwenn li.
• Sèvi ak wout otorite yo ba w. Evite wout kolin, travèse rivyè, ak kote wout la desann.
• Fè dèmitou devan nenpòt dlo sou wout la oswa nenpòt labou oswa wòch sou yon wout pant.

Gade Evakye san danje ak Abri piblik.

Lè lapli a sispann finalman¶

Danje a pa fini lè syèl la klere. Rivyè ki pi ba yo ka kontinye monte pandan plizyè jou. Pant yo rete tranpe epi yo ka toujou glise. Rete deyò dlo inondasyon, kontinye koute otorite yo, epi pa retounen nan yon zòn yo te evakye jiskaske yo di li an sekirite.

Li Apre siklòn lan, Premye jou apre tanpèt la, ak Risk pou sante apre yon tanpèt.

Lòt gid ki gen rapò¶

• Sa pou w fè pandan yon siklòn
• Inondasyon pandan yon siklòn
• Dlo ak manje
• Kouran ak limyè
• Apre siklòn lan