Nabannayat a bagyo ken adu nga aldaw ti uran¶

No nabannayat a bagyo ti nakasardeng iti ngatuenmo, agplanoka nga agtalinaed iti lugar iti sumagmamano nga aldaw. Uminom iti danum a kasapulam, bingayem ti taraon ken koriente, ituloymo ti dumngeg kadagiti pakdaar ti layus ken landslide, ket agsagana nga umalis no agpangato ti danum wenno rugian ti pannakadadael ti bantay iti asidegmo.

Dadduma a hurricane, typhoon, ken cyclone ket nabannayat unay wenno agsardeng. Mabalin a bumaba ti angin, ngem agtultuloy ti uran iti adu nga aldaw. Dayta nga uran ket mangpalayus kadagiti karayan ken mangrugi kadagiti landslide kalpasan a pimmanaw ti kapigsaan nga angin. Tulongan ka daytoy a panid a lumasat iti tunggal aldaw.

No tallo laeng ti aramidem¶

1. Uminomka iti danum a kasapulam. Dika kissayan ti inumen a danum. Ibingay imbes ti taraon ken koriente.
2. Siputem ti danum ken dagiti bantay iti aglawlawmo, aldaw ken rabii. Dagiti karayan ken turod ti kangrunaan a peggad kalpasan ti angin.
3. Umalis a nasapa no agpangato ti danum nga umasideg kenka wenno ti bantay a asideg ket ipakitana ti senyales ti pannakadadael. Dika agur-uray a dumakdakes.

Apay a peggad dagiti nabannayat a bagyo¶

Dagiti nabannayat ken dadakkel a bagyo ket mangpataud iti ad-adu nga uran. Ti bagyo a sumardeng ket mabalin a mangibaba iti uran iti isu met laeng a lugar iti maysa, dua, wenno tallo nga aldaw. Ti uran iti turod ket agay-ayus iti karayan, a mabalin nga agpangpangato iti sumagmamano nga aldaw kalpasan a nalabas ti bagyo.

Ti layus ti kangrunaan a peggad ti tropical cyclone para kadagiti agnaed iti uneg ti daga. Dagiti nakaturturod ken bantay a lugar ket maatubang met kadagiti landslide ken debris flow, a napardas nga ayus ti lapok, bato, ken kayo. Mapasamak daytoy manipud Caribbean ken Central America agingga Philippines, Taiwan, Japan, abagatan a China, India, Sri Lanka, Myanmar, ken Madagascar.

Ti bumaba a bagyo ket saan a natalged a bagyo. Ti tropical storm wenno ibati ti hurricane ket mabalin a mangtugot iti kasta unay nga uran a kas iti napigsa. Surotem dagiti pakdaar ti nailian a serbisio ti panawen para iti uran, layus, ken landslide, saan laeng ti kategoria ti angin.

Tunggal aldaw a plano¶

Tratuem ti tunggal aldaw iti isu met laeng a wagas. Ti rutina ket mangpagtalged ken mangpatalna iti amin.

Tunggal agsapa¶

• Dumngeg iti kabarbaruan a forecast ken pakdaar para iti uran, karayan, ken landslide.
• Bilangen ti danum ken taraon, ket sukimaten ti plano para iti aldaw (kitaem dagiti tabla iti baba).
• Sukimaten ti salun-at, agas, ken kasapulan ti tunggal tao. Damagem no kasano ti turogda.
• Kitaem ti karayan, sapa, wenno agdalusan a kaasidegan manipud iti natalged a lugar iti uneg. Isuratmo ti kangato.
• Sukimaten ti diding, sahig, ken kisame para kadagiti baro a regta, nabasa, wenno kulkulong.
• Mangdesidirka iti plano ti panagcharge ita para kadagiti telepono ken lawag.

Tunggal sumagmamano nga oras¶

• Dumngeg iti baro a damag. Isurat ti oras ken ania ti imbaga dagiti opisial.
• Sukimaten ti kangato ti danum iti ruar ken ti sahig iti uneg.
• Palubosan nga uminom ti tunggal maysa.
• Kitaem ti turod, diding, ken kayo a asideg iti balay para iti aniaman a panagkuti.

Tunggal rabii¶

• Ipanam ti go bag, sapatos, flashlight, ken telepono iti sibayam iti rabii.
• Agtutunos no siasino ti agtalinaed a nariing ken kaano ti panagsukat.
• Agtutunos no sadino ti papananyo ken kasano ti papananyo no nasken nga umalis iti sipnget.
• Agipatulod iti maysa a bassit a text iti pamilia nga adda iti ruar ti lugar tapno ibagam a naimbagka.

Danum: uminomka iti kasapulam¶

Dika kissayan ti inumen a danum malaksid no ibaga dagiti opisial. Uminomka iti kasapulam iti tunggal aldaw. Ti uhaw ken init ket napardas a mangsakit kadagiti tao, ken ti dehydration ket mangparigat iti panagpanunot iti emergency. Imbes, bumassit ti kasapulan ti bagim iti danum: agtalinaedka a nalamiis, aginanaka, ken liklikan ti nadagsen a trabaho iti init.

Agplano iti kurang-kurangna 4 litro (1 galon) iti tunggal tao iti tunggal aldaw para iti inumen ken basic a panagdalus. Dagiti ubbing, agpasuso nga ina, masakit, ken siasinoman iti napudot a klima ket kasapulanda ti ad-adu.

Danum a mabalin a saanmo nga ammo nga addaan¶

• Danum a naipasdek iti bathtub wenno timba sakbay ti bagyo, para iti flush ken panagdalus
• Danum iti tank ti water heater, kalpasan a nalamiis, no saan a nakadanon ti layus
• Napalayos a yelo a naaramid manipud iti natalged a danum
• Nalawag a danum iti tank ti kasilyas (saan ti mangkok), no awan ti pandalus a kemikal
• Likido iti lata a prutas ken nateng

Dika pulos uminom manipud iti radiator wenno home heating boiler.

Panangaramid a natalged ti danum¶

No agduduaka no natalged ti danum, aramidem a natalged sakbay nga inumen, lutuen, wenno panagsepilyo. Surotem ti aniaman a bilin a mangpaburek iti danum manipud kadagiti lokal nga opisial.

• Pabureken. Pabureken ti nalawag a danum agingga a napigsa ti burekna iti 1 minuto, wenno 3 minuto iti ngatuen ti agarup 1,000 metro (3,300 piye). Pabayaan a nalamiis. Agpaburek laeng no mabalin ti natalged a panagluto iti uneg, saan pulos babaen ti ihawan wenno kalan iti uneg.
• Bleachen. No saanmo a mapaburek, agusarka iti simple, awan ti anglit a household bleach. Ti kaadu ket agdepende iti kapigsana, isu a surotem ti instruksion iti botelya wenno ti ahensia ti salun-at. Pabayaan a nakatakder iti kurang-kurangna 30 a minuto sakbay nga inumen. Doblien ti dosis no nalumlumo ti danum.
• Dika agusar iti layus. Ti layus ket mabalin a mangitugot iti sewage ken kemikal a saan a maikkat ti panagpaburek ken bleach.

Kitaem ti Danum ken taraon para iti ad-adu, ken Kinatalged ti taraon ken danum para kalpasan ti bagyo.

Taraon: ibingay, iti umno nga urnos¶

Sabali iti danum, ti taraon ket mabalin a natalged a ibingay iti sumagmamano nga aldaw dagiti nasalun-at a nadakkelen a tao. Dika kissayan ti taraon para kadagiti ubbing, masikog wenno agpasuso a babai, wenno masakit. Ibatim a regular dagiti kanen, uray bassit. Ti napudot nga inumen wenno pamiliar a snack ket makatulong iti morale.

Mangan iti daytoy nga urnos:

1. Taraon manipud iti refrigerator umuna. Ti nakasarado a refrigerator ket mangtengngel a nalamiis ti taraon iti agarup 4 nga oras nga awan ti koriente. Kalpasan dayta, ti taraon a nalaka a madadael kas iti karne, ikan, itlog, gatas, ken sobra ket saan a natalged no nalabas ti 4 °C (40 °F) iti 2 nga oras. No agduduaka, ibelleng.
2. Taraon manipud iti freezer sumaruno. Ti napno a freezer ket mangtengngel iti temperatura iti agarup 48 nga oras, ken ti kagudua a napno ket agarup 24 nga oras, no ibatim a nakasarado ti ridaw. Lutuen wenno kanen ti napalayos a taraon bayat nga addaan pay ti kristal ti yelo wenno nalamiis pay.
3. Taraon a saan a madadael uray awan ti refrigerator, maudi. Ti lata a taraon, namaga a prutas, nuts, crackers, peanut butter, ken handa a kanen ket agtalinaed iti adu nga aldaw.

Lukatan ti refrigerator wenno freezer iti kabassitan a mabalin a daras. Planuen no ania ti alaem sakbay a lukatan, kalpasanna serraam a napardas ti ridaw.

Koriente: pabayagen para iti adu nga aldaw¶

Agplano a napatay ti koriente iti amin a tiempo ken iti sumagmamano nga aldaw kalpasan. Aramidem ti simple a power budget ket surotem.

• Ibatim ti maysa a telepono nga napno ti charge ken napatay. Isu ti emergency a telepono.
• Usarem dagiti dadduma a telepono iti low power mode, iti nababa a lawag, nga napatay ti Bluetooth ken location.
• Sukimaten dagiti mensahe iti naituding nga oras, kas iti agsapa, tengnga ti aldaw, ken rabii, imbes iti sibubukel nga aldaw.
• Agtext imbes nga agtawag. Agipatulod iti maysa a mensahe iti adu a tao iti maysa a gundaway.
• Agusar iti battery wenno hand crank a radio para iti damag, saan ti telepono.
• Agusar iti maysa a headlamp wenno flashlight iti maysa a tiempo, ket patayem no saan a kasapulan.
• Agcharge manipud iti kotse laeng kalpasan a nagsardeng ti angin ken uran ken imbaga dagiti opisial a natalged ti rummuar. Paandaren ti makina iti nalukat laeng, saan pulos iti garahe.
• Usarem dagiti bassit a solar charger iti tawa no addaan.

No adda agdepende iti koriente para iti oxygen, gamit ti panaganges, wenno sabali a medikal a gamit, tawagam ti lokal nga emergency number sakbay a mawaw dagiti baterya. Mabalin nga ipanam dagiti opisial ida iti lugar nga addaan koriente. Ibatim dagiti agas a masapulan ti refrigerator kas iti insulin iti cooler nga addaan yelo wenno nalamiis a danum, ket damagem iti parmasista kalpasan no nasayaat pay. Kitaem ti Koriente ken lawag ken Pannakaawan ti koriente.

Natalged nga agtalinaed iti lugar¶

Ibatim a namaga ken natalged ti balay iti kabaelan¶

• Ikabil dagiti timba wenno kaldero iti sirok dagiti tulo, ket ibuyosmo sakbay a mapuno.
• Ipanam dagiti napateg a banag, dokumento, agas, ken electronics iti nangato a pagikabilan wenno ngato a palapag.
• Ibatim a nalawag dagiti agdalusan iti asideg dagiti ridaw no mabalin manipud iti uneg wenno nalinongan a ridaw.
• Agyadayoka kadagiti siled a nakadanon ti danum kadagiti outlet wenno alambre.
• Agyadayoka iti aniaman a kisame a kumulkulong wenno nabasa. Mabalin a matumba.
• Serraan dagiti nadadael a tawa iti ridaw, plastic, wenno tabla manipud iti uneg no natalged.

Dika agpangato iti bubong tapno tarimaanen dagiti tulo bayat ti bagyo. Aguraykayo a sumardeng ti angin ken uran ken ibaga dagiti opisial a natalged. Kitaem ti Kayo ken tarpaulin.

Ibatim a nadalus ken nasalun-at¶

• Agbuggoka iti sabon ken nadalus a danum, wenno hand sanitizer, sakbay nga mangan ken kalpasan ti kasilyas.
• Ibatim a nakatakup ti timba ti kasilyas ken adayo iti pagtaengan. Doblien ti supot ti basura ket igalut.
• Agsukat iti namaga a badbado ken medyas no mabalin. Ti nabasa a kudil ken saka ket agsakit ken maimpeksion.
• Agusar iti kulambo wenno repellent no kadawyan ti ragadi iti ayanmo.
• Ibatim a nadalus ken nakabalkot dagiti ugsak, ket sukimaten tunggal aldaw para iti kinalabaga wenno panaglung-ag.

Agtalinaed a nalamiis wenno nabara¶

Kadagiti napudot a lugar, aguummong ti pudot iti uneg no napatay ti koriente ken nakasarado dagiti tawa. Aginanaka iti kalamiisan a siled, uminomka a regular, ken basaem ti lupot tapno palamiisem ti tengnged ken takkiag. Siputem dagiti lallakay ken baket, maladaga, ken masakit para kadagiti senyales ti sakit a gapu iti init: nadagsen a panag-ling-et, ulaw, sakit ti ulo, panagsarua, wenno lidem ti panunot. Kitaem ti Kinatalged iti init.

Kadagiti nalamiis a lugar wenno iti rabii, ti nabasa a badbado ket mangala iti pudot ti bagi. Abbungan ti namaga a kumot ket agtugawkayo nga agaasideg.

Agpangpangato a karayan ken flash flood¶

Dika kasapulan a mangtudo kenka tapno malayusanka. Ti uran iti turod iti ngatuen ti karayan ket mabalin a mangiyeg iti layus iti karayanmo kalpasan ti sumagmamano nga oras, iti sirok ti nalawag a langit. Ti flash flood ket kadawyan a dumteng iti uneg ti 6 nga oras kalpasan ti nadagsen nga uran, dadduma iti minuto. Ti layus ti karayan ket mabalin a mangurnong iti adu nga aldaw.

Siputem dagitoy a senyales:

• Ti karayan, sapa, wenno agdalusan nga asidegmo ket napardas nga agpangpangato wenno nagbalin a lapok ken napno kadagiti sanga.
• Ti danum ket umay manipud iti agdalusan ti sahig wenno kasilyas.
• Ti opisial ket nangipablaak ti flood warning wenno nangibaga kadagiti tao iti karayanmo nga umalis.
• Mangngegmo ti ngaralngal manipud iti ngatuen ti karayan.

No mapasamak ti aniaman kadagitoy, aramidem. No imbaga dagiti opisial nga umalis ket natalged ti dalan, mapanka iti nangato a daga itan. No saanmo a mabalin ti umalis a natalged, mapanka iti kangatuan a palapag ket surotem ti Layus bayat ti bagyo.

Landslide kadagiti nakaturturod a lugar¶

Ti atiddog ken nadagsen nga uran ket sumrek iti turod agingga a magsubsob. Ti landslide ket mabalin a dumteng bayat ti bagyo wenno maysa wenno dua nga aldaw kalpasan a nagsardeng ti uran. Adu a tao a napatay gapu iti landslide ket nakaturog, isu a ti rabii ti kapeggadan a tiempo.

Ammuem no adda ka iti peggad¶

Nangato ti peggadmo no agnaedka:

• iti paanan wenno tuktok ti nakurno a turod, derraas, wenno naputot a dalan
• asideg ti retaining wall
• iti akikid a tanap wenno iti igid ti sapa iti bantay
• iti baba ti turod a naikkat dagiti kayo wenno napasamak ti landslide idi

No markaan dagiti opisial ti lugarmo kas landslide wenno sediment disaster zone, wenno no mangipablaak ida iti landslide warning, seriosuem daytoy. Ti Hong Kong ket mangipablaak iti Landslip Warning iti radio ken TV, ken ti Japan ket mangipablaak iti sediment disaster alert.

Iti sabali a lugar, ti nailian a serbisio ti panawen wenno ahensia para iti disaster ti mangipablaak iti pakdaar. Ti panid ti lokal a tulong ket mangiturong kadagiti opisial a gubuayan.

Senyales ti pakdaar¶

Umalis a dagus no makitam, mangngegmo, wenno maamoam ti aniaman kadagitoy. Saan a kanayon a mangpakita dagiti senyales, isu a ti pakdaar manipud kadagiti opisial ket umdas a rason nga agtignay.

Ania ti aramiden bayat ti nadagsen nga uran¶

• Agtalinaedka a nariing ken alerto, wenno agsukat iti turog a kanayon nga adda maysa a nadakkelen a tao a nariing.
• Ibatim nga umanda ti battery a radio para kadagiti pakdaar ti landslide ken layus.
• Usarem dagiti siled iti ngato a palapag ken iti sikigan ti balay a kaadayuan iti turod.
• Dika magna wenno agmaneho asideg kadagiti nakurno a turod, retaining wall, wenno naputot a dalan. Liklikan dagiti dalan iti bantay nga addaan karatula ti landslide.
• Dika pulos lumasat iti dalan a adda ti danum wenno lapok nga agay-ayus.
• Umalis no imbaga dagiti opisial, wenno no saanka a natalged nga agtalinaed. Ti nasapa nga panagpanaw iti aldaw ket ad-adda a natalged ngem iti rabii.

No umay ti landslide¶

Panawam a dagus ti dalanna. Mapanka iti sikigan iti turod, adayo iti ayus, ken agpangato no mabalin. Dika agtaray iti baba iti sanguananna. No saanmo a mabalin ti rummuar iti balay, mapanka iti ngato a palapag iti sikigan a kaadayuan iti turod, aglemmengka iti sirok ti natibker a lamisaan, ket abbungan ti ulom.

Kalpasan ti landslide, agyadayoka iti lugar. Kadawyan nga adda pay a sumaruno. Ireport iti lokal nga emergency number, ket ipakaammom kadagiti kaarrubam no natalged a mabalin.

Panangtengngel ti morale¶

Dagiti aldaw ti ingay, sipnget, ken panagur-uray ket mangpakapuy kadagiti tao. Dagiti bassit a rutina ket adu ti maitulongna.

• Ibatim ti regular nga oras para iti kanen, damag, ken turog. Markaan dagiti aldaw iti papel.
• Itedmo ti trabaho iti tunggal maysa: mangaywan ti danum, dumdumngeg iti radio, mangaywan ti lawag, mangaywan ti ubbing wenno ayup.
• Ibinglay ti damag a grupo, iti naituding nga oras, ket ibatim a natalinaay ken pudno. Patayem dagiti ugong.
• Agay-ayam iti baraha, agsarita, agbasa a napigsa, wenno agkanta. Ad-adda a naimbag dagiti ubbing no addaan ay-ayam ken plano.
• Agsinnukat nga aginana. Dagiti nabannog a tao ket agaramid iti biddut.
• Kamustaen dagiti kaarrubam babaen ti text wenno panagtawag manipud iti ridaw, saan pulos babaen ti panagrummuar iti bagyo.

Normal ti agriknaka a mabuteng, nakapungtot, wenno awan ti riknam. Agsaritaka maipapan iti dayta.

No ikaw wenno ti kadwam ket saan a makaanay, agdawatka iti tulong iti crisis wenno disaster helpline. Iti United States, ti Disaster Distress Helpline ket 1-800-985-5990, ket mabalin a tawagam wenno text ti 988 iti crisis. Para kadagiti sabali a pagilian, kitaem ti panid ti lokal a tulong. Kitaem ti Panangsaranget ken salun-at ti panunot.

Kaano nga umalis¶

Ti agtalinaed iti lugar ket kadawyan a kanatalgedan bayat a napigsa ti angin. Bayat ti atiddog a bagyo, dadduma a panagbaliw ket ipakitana nga oras nga umalis.

No umalis:

• Umalis iti aldaw no mabalin, ken sakbay a malayusan dagiti dalan.
• Ibagam iti maysa a tao no sadino ti papanam ken kaano a mapanmo a madanonan.
• Ipanam ti go bag, danum, agas, dokumento, telepono, charger, ken ayup.
• Patayem ti koriente iti main switch no namaga ken natalged a maabut.
• Usarem dagiti dalan nga intedda dagiti opisial. Liklikan dagiti dalan iti bantay, lasatan ti karayan, ken nababa a lugar.
• Agsublika iti aniaman a danum iti dalan wenno lapok wenno bato iti dalan iti turod.

Kitaem ti Natalged nga panagibakwit ken Publiko a shelter.

Inton nagsardeng ti uran¶

Saan pay a nalpas ti peggad inton nalawag ti langit. Dagiti karayan iti baba ket mabalin nga agpangato pay iti adu nga aldaw. Dagiti turod ket mabati a nabasa ken mabalin pay a magsubsob. Agyadayoka iti layus, ituloymo ti dumngeg kadagiti opisial, ket dika agsubli iti lugar a naibakwit agingga a ibagada a natalged.

Basaem ti Kalpasan ti bagyo, Dagiti umuna nga aldaw kalpasan ti bagyo, ken Riesgo ti salun-at kalpasan ti bagyo.

Mainaig a giya¶

• Ania ti aramiden bayat ti bagyo
• Layus bayat ti bagyo
• Danum ken taraon
• Koriente ken lawag
• Kalpasan ti bagyo