Olsem wanem blong stanap strong afta long wan hariken¶
Hariken, taefun mo tropikol saeklon oli sem kaen stom, be oli gat defren nem long defren solwota. Evri samting long gaed ia i stret blong olgeta.
Ol emejensi namba oli defren long evri kantri. Ol namba, ol ofis mo ol program blong halpem oli defren long evri kantri. Lokol pej blong yu i gat ol emejensi namba, disasta ofis mo infomesen blong evakuesen senta blong ples we yu stap long hem. Faenem lokol pej blong yu.
Blong stap laef tru long wan hariken, taefun, o saeklon i had, mo ol wik mo ol manis blong kambak strong bakegen oli save had moa. Pej ia i helpem yu blong lukaotgud long tingting mo bodi blong yu, sapotem ol man raon long yu, mo save wetaem wan man i nidim moa help.
Sapos yu mekem tri samting nomo¶
- Lukaot long ol bes samting: slip, kakae, wota, mo smol spel evri dei. Tingting blong yu i no save kwaet kasem we bodi blong yu i kwaet.
- Stap joen wetem ol narafala. Toktok wetem ol man we yu trastem, mo yu no mas go tru long samting ia yu wan.
- Sapos yu o wan man we yu lavem i stap strakel, askem help. Sapos eni man i stap long denja, ringim namba blong emejensi long ples blong yu. Long Yunaeted Stet, Disaster Distress Helpline long 1-800-985-5990 i fri mo i open ful dei, evri dei.
Ol fasin we i nomol afta long wan samting we i no nomol¶
Klosap evri man we i stap laef tru long wan disasta i gat samfala long ol fasin ia long ol dei mo ol wik afta:
- Had blong slip, nogud drim, o slip moa bitim we yu stap mekem oltaem
- Yu no filim wan samting nating, yu sapraes kwik, yu sore, yu wari, o yu kros, samtaem olgeta long wan dei nomo
- Had blong tingting strong long wan samting, blong tingbaot, o blong mekem ol isi disisen
- Hed i soa, bel i nogud, bodi i soa, mo yu taed
- Yu stap tingbaot stom oltaem long tingting blong yu, o win mo ren i mekem yu sapraes
- Yu filim nogud from samting we yu mekem o yu no mekem, o from we yu gat moa laki bitim wan nekstoa
- Yu kros kwik long ol man we yu lavem, o yu wantem stap yu wan nomo
Ol samting ia oli nomol fasin afta long wan samting we i no nomol. Oli no saen se yu wik. Long plante man, oli godaon smol smol long sam wik, taem laef i kam stret bakegen.
Ol fas step blong yu¶
Taem evri samting i filim olsem i tumas, statem wetem samting we yu save kontrolem tede.
- Kakae samting, nating we yu no hanggri. Dring wota.
- Spel taem yu save, nating 15 minit nomo.
- Toktok wetem wan man: famle, wan fren, wan nekstoa, wan lida blong jos.
- Jusum wan o tu wok blong tede, mo livim ol narawan i wet.
- Jekem nius long sam taem we yu putum nomo, long ol ofisol ples.
- Mekem wan smol samting we i filim nomol: wasem bodi, jenisim klos, mekem ti, prea, plei wan gem wetem ol pikinini.
Slip¶
Plante taem slip i fas samting we i lus afta long wan stom, mo blong kasem bak slip i helpem evri narafala samting. Traem blong go slip mo girap long klosap sem taem evri dei, nating taem ol dei oli fulap trabol. Mekem ples we yu slip long hem i tudak, kolkol, mo kwaet olsem we yu save.
No dring kafeen long aftenun. Alkohol i save helpem yu blong slip, be i mekem slip i nogud moa long medel blong naet. Sapos yu no save slip, girap mo mekem wan kwaet samting long smol laet blong sam taem, i bitim we yu ledaon nomo mo wari.
Sapos yu stap slip long wan evakuesen senta, long haos blong wan famle, o long wan rum we i fulap man, ol samting blong blokem sora (earplugs), wan kava blong ae, o wan kaliko long ae blong yu i save help. Spel long dei taem yu save.
Ol rutin mo ol smol win¶
Ol rutin oli talem long bodi blong yu se samfala samting i stap yet long kontrol. Kakae long ol stret taem, wasem bodi, mo kipim ol smol kastom olsem kofi long moning, prea, o wan wokbaot. Sapos ol pikinini oli stap harem wan stori oltaem bifo oli slip, kipim stori ia, nating wetem laet blong tos.
Putum sam oda long evri dei: wan o tu wok blong klinim ples, wan fon kol long kampani blong insurens o long ofis blong help, mo wan klia taem blong stop. Ol longfala lis we i no gat en oli mekem stres i nogud moa. Lukluk ol smol win, olsem paoa i kambak o fas kakae long tebol blong yu wan, mo talemaot long maot.
Nius mo sosol midia¶
I nomol blong wantem evri niufala nius. Plante aoa blong lukluk ol vidio blong damej, ol toktok we i no tru, mo ol kros toktok long intanet oli kipim bodi blong yu long hae woning. Jekem nius long sam taem we yu putum, tu taem long wan dei i naf, mo kasem long ol ofisol ples olsem ofis blong weta blong kantri blong yu, ofis blong disasta blong kantri blong yu, mo lokol gavman blong yu.
Mutum ol grup jat we oli stap spredem ol toktok we i no tru. Putum fon i stap long taem blong kakae mo bifo slip. Samting we yu nidim blong save bambae i stap yet long moning.
Sore mo lus¶
Ol man oli sore afta long ol stom from plante kaen lus: wan man, wan anamol blong haos, wan haos, wan bisnis, wan garen, wan jos, wan komuniti, o filing nomo se yu sef. Olgeta ia oli tru lus. I no gat wan stret rod o wan stret taem blong sore.
- Letem yu filim sore, kros, o yu no filim wan samting nating, mo yu no jajem yu.
- Kipim ol kastom mo ol fasin we i impoten long yu mo komuniti blong yu, nating long wan isi fasin.
- Sevem wanem we yu save long ol foto mo ol samting blong tingbaot. Pej blong klinim ples i eksplenem olsem wanem.
- Akseptem se samfala dei bambae oli nogud moa bitim ol narawan.
Sapos wan man we i klosap long yu i ded, o yu luk ol man oli kasem kil o oli ded, sok i save dip moa mo i stap longtaem moa. Kaonsling blong sore, ol lida blong jos, mo ol grup blong sapot oli save help.
Mani mo stres blong kambak strong¶
Blong wet long insurens, help, o ol ripea i wan long ol had pat blong kambak strong. Wok we i lus mo ol kos we yu no ting se bambae i kam oli mekem i had moa.
- Raetemdaon wanem yu kaon mo wanem i stap kam insaed, blong wari i gat wan sep.
- Ringim ol man we oli givim kaon, ol landlod, mo ol kampani blong paoa mo wota kwik, mo askem wan spel long peimen o wan plan.
- Kipim wan rekod blong ol klem mo ol fon kol blong yu no karem olgeta long hed blong yu nomo. Luk insurens mo help.
- Askem help wetem ol fom. Plante senta blong help, ol grup blong komuniti, mo ol laebri oli givim help ia fri.
Helpem ol pikinini¶
Ol pikinini oli lukluk ol bigfala man mo woman raon long olgeta blong save wanem blong mekem. Fasin blong olgeta i defren folem yia blong olgeta, mo olgeta ia oli nomol blong sam taem:
| Yia | Ol fasin we oli kamaot plante |
|---|---|
| Ol bebi mo ol smol pikinini we oli jas stat wokbaot | Oli holem strong long yu, oli krae, oli had blong slip, oli wantem yu holem olgeta moa |
| Ol yang pikinini | Oli pispis long bed, oli sakem fingga, oli fraet long tudak o blong stap olgeta wan, oli mekem fasin olsem pikinini we i yang moa, oli pleiplei olsem stom |
| Pikinini blong skul | Nogud drim, bel i soa, had blong tingting strong, oli kros kwik, plante kwestin we oli askem bakegen mo bakegen |
| Ol tineija | Oli go stap olgeta wan, oli luk olsem we oli no kea, kros, oli mekem ol samting we i denja, oli wari long ol fren |
Olsem wanem blong help:
- Toktok. Eksplenem wanem i hapen long ol isi mo tru toktok. Talem long olgeta wanem yu stap mekem blong kipim olgeta sef.
- Lesin. Letem olgeta askem sem kwestin bakegen mo bakegen, mo ansa kwaet evri taem.
- Kipim ol rutin. Kakae, taem blong slip, mo plei long ol nomol taem, olsem we yu save.
- Katemdaon ol pikja blong damej. Sarem nius taem ol pikinini oli stap klosap. Sem vidio bakegen mo bakegen i save filim olsem we stom i stap hapen bakegen.
- Letem olgeta help. Blong sortem ol sapla, givim kakae long wan anamol, o droem wan kad blong wan nekstoa i givim olgeta wan filing se oli gat kontrol.
- Givim moa taem mo moa kamfot. Holem olgeta, gat longfala tingting, mo wan pleiplei o blanket we oli laekem tumas i helpem plante.
- Tekem olgeta i go bak long skul, plei, mo ol fren kwik olsem we yu save. Plante grup blong help oli mekem ol sef ples blong plei blong ol pikinini afta long ol stom.
I oraet blong letem ol pikinini oli luk se yu sore, long wan fasin we oli save handlem. "Mi sore from haos, mo bambae yumi oraet" i naf. Pej blong ol bebi mo ol pikinini i gat moa.
Ol olfala mo ol man we oli gat disabiliti¶
Ol olfala famle mo nekstoa oli save haedem hamas oli stap strakel, moa yet sapos oli lusum wan haos we oli stap long hem plante ten yia. Ol jenis long rutin, hot, mo meresin we oli no tekem oli save mekem olgeta i konfius tu.
Visitim olgeta plante taem, helpem olgeta wetem ol fon kol mo ol pepa, mo lukaot sapos oli konfius, oli no tekem meresin, oli no kakae, o oli go stap olgeta wan. Ol man we oli gat disabiliti oli save lusum ol tul blong olgeta, ol man blong lukaotem olgeta, o haos we oli save yusum isi, mo oli save nidim help long ol wok olsem we oli nidim sapot blong filing. Luk ol olfala mo ol nid blong meresin.
Helpem wan narafala man: lukluk, lesin, joenem¶
Yu no nidim trening blong helpem wan man we i harem nogud. Fasin blong World Health Organization (Wol Helt Oganaesesen) blong fes eid blong tingting i yusum tri isi step.
- Lukluk. Jekem se man ia i sef mo i no nidim kwik help long saed blong meresin. Lukluk hu i luk olsem we i harem nogud moa.
- Lesin. Sidaon wetem olgeta. Askem wanem oli nidim. Letem olgeta toktok sapos oli wantem, be yu no pusum olgeta blong talemaot wanem i hapen. Akseptem filing blong olgeta mo yu no rao.
- Joenem. Helpem olgeta wetem ol nid blong evri dei, olsem wota, wan fon kol long famle, o blong faenem ofis blong help. Joenem olgeta wetem ol man mo ol sevis we oli save help moa.
No mekem ol promis we yu no save kipim, mo yu no talem long ol man wanem filing oli mas gat. "Samting ia i luk olsem i had tumas" plante taem i bes samting blong talem.
Ol man blong rispon, ol volantia, mo ol man we oli lukaotem narafala¶
Ol man we oli lukaotem ol narafala, olsem ol helt woka, ol tim blong sevem laef, ol woka blong paoa mo wota, ol volantia, mo ol famle we oli lukaotem man, plante taem oli putum nid blong olgeta las. Plante tu oli gat damej long haos blong olgeta.
- Tekem spel, kakae, mo slip, nating taem wok i no save finis.
- Toktok wetem ol fren blong wok long wanem yu luk.
- Lukaot long yufala wanwan sapos i taed tumas, i kros kwik, mo i dring alkohol tumas.
- Askem bos blong yu o oganaesesen blong yu long saed blong kaonsling mo sapot.
Ol saen se wan man i nidim moa help¶
Stres mo sore oli samting we yumi ekspektem. Kasem help taem ol fasin oli no godaon afta sam wik, oli kam nogud moa, o oli gat eni long ol samting ia:
- I no save slip, kakae, wok, o lukaotem hem wan o ol pikinini blong plante dei
- I dring moa alkohol o i yusum drag blong handlem
- I toktok se i no gat hop, se hem i wan hevi samting long ol narafala, o se i no wantem laef
- Ol panik atak, fraet oltaem, o ol pikja blong samting we i hapen we oli kam bak mo oli no lus
- I pulum hem wan i go longwe long evri man
- I mekem kil long hem wan o ol narafala, o i toktok se bambae i mekem
Sapos wan man i stap long denja naoia
Sapos wan man i stap toktok blong kilim ded hem wan, i gat wan plan, o i mekem kil long hem wan finis, ringim namba blong emejensi long ples blong yu o wan laen blong krisis kwiktaem (long Yunaeted Stet, ringim o sendem tekst long 988 blong kasem Suicide and Crisis Lifeline, o ringim 911). Stap wetem hem, tekemaot eni samting we hem i save yusum blong mekem kil long hem wan sapos i sef blong mekem, mo yu no livim hem i stap hem wan.
Wea blong kasem help¶
- Dokta blong yu, klinik, o helt woka. Oli save help wetem slip, wari, mo tingting we i daon, mo oli save sendem yu long kaonsling.
- Ol klinik we oli muv mo ol senta blong help. Afta long plante disasta, ministri blong helt, Red Cross o Red Crescent, mo ol grup blong help oli givim ol kaonsela mo ol woka blong sapot.
- Ol lida blong jos mo ol grup blong komuniti. Plante man oli faenem kamfot mo help long ples ia.
- Ol laen blong krisis mo ol sevis blong kaonsling. Lokol pej blong yu i soemaot help long ples we yu stap long hem, o askem lokol gavman blong yu o ofis blong helt.
- Ol grup blong sapot. Blong toktok wetem ol narafala we oli go tru long sem stom i save help plante.
Long Yunaeted Stet¶
- Disaster Distress Helpline: 1-800-985-5990. Ringim o sendem tekst, fri, sikret, ful dei evri dei, wetem ol kaonsela we oli kasem trening long stres blong disasta.
- 988 Suicide and Crisis Lifeline. Ringim o sendem tekst long 988 blong eni man we i stap long krisis blong tingting.
- 211. Ringim 211 blong kasem kaonsling, kakae, mo help blong haos long ples blong yu.
- Ol senta blong kambak strong afta disasta plante taem oli gat ol kaonsela blong krisis long ples ia afta long wan federol disasta deklereisen. Askem long saed blong ol fri program blong kaonsling long krisis long eria blong yu.
Longfala taem blong kambak strong¶
Blong kambak strong afta long wan bigfala stom i tekem plante manis mo yia, i no ol wik nomo. Ol klem oli tekem longtaem, ol kontrakta oli bisi, mo komuniti i luk nogud blong longtaem. Dei blong tingbaot stom evri yia, stat blong nekis sisen, o nating wan strong ren i save mekem ol filing oli kam bak.
Blong mekem plan fastaem blong nekis sisen i save helpem yu blong filim se yu gat moa kontrol. Pej blong yumi long plan blong famle i wan gud ples blong stat taem yu redi. Givim spes long yu mo long ol narafala blong gat ol nogud dei, akseptem help, mo givim help taem yu save. Blong helpem ol narafala i wan long ol bes rod blong filim gud bakegen yu wan, mo olsem wanem blong help i gat ol aedia.