Konsiderá despues di un huracan¶
Huracan, tifon i sikloon tropikal ta e mesun tipo di tormenta, ku nòmbernan diferente den oséanonan diferente. Tur loke ta den e guia aki ta konta pa tur nan.
Number di emergensia ta diferente pa pais. Number, ofisina i programa di yudansa ta diferente den kada pais. Bo página lokal tin e number di emergensia, ofisina di desastre i informashon di refugio pa e lugá kaminda bo ta. Hañ bo página lokal.
Pasa pa un huracan, tifon òf sikloon ta difísil, i e siman i luna di rekuperashon por ta mas difísil ainda. Esaki ta yuda bo kuida bo mente i bo kurpa, sostené e hendenan rònt di bo i konosé ora un hende mester di mas yudansa.
Si bo hasi solamente tres kos¶
- Kuida e kosnan básiko: drumi, kome, bebe awa i un tiki sosiegu kada dia. Bo mente no por kalmá te ora bo kurpa kalmá.
- Keda konektá. Papia ku hende di konfiansa, i no pasa esaki so.
- Si bo of un hende bo stima ta sufri, buska yudansa. Si un hende ta na peliger, yama bo número lokal di emergensia. Na Merka (Estados Unidos), e Disaster Distress Helpline na 1-800-985-5990 ta gratis i habrí tur dia, tur ora.
Reakshon normal ante un evento anormal¶
Kasi tur hende ku a pasa pa un desastre ta hanja algun di e reakshonnan aki den e dianan i siman despues:
- Difikultat pa drumi, pesadía, òf drumi hopi mas ku normal
- Sinti bo entumesé, nervioso, tristu, ansioso òf rabiá, a bes tur den un dia
- Difikultat pa konsentrá, kòrda òf tuma desishon simpel
- Doló di kabes, problema di stòmak, doló di kurpa i kansansio
- Repití e tormenta den bo mente, òf spantá pa bientu i áwaseru
- Kulpa pa loke bo a hasi òf no a hasi, òf pa ta mas afortunado ku un bisiña
- Zumbá hende ku bo stima, òf kier ta so
E reakshonnan aki ta normal ante un evento anormal. Nan no ta un señal di debilidat. Pa hopi hende, nan ta disminuí den algun siman segun ku bida bira mas predesibel.
Bo promé pasonan¶
Ora tur kos ta parse demasiado, kuminsá ku loke bo por kontrolá awe.
- Kome algu, maske bo no tin hamber. Bebe awa.
- Sosegá ora bo por, maske ta pa 15 minüt.
- Papia ku un hende: famia, un amigu, un bisiña, un lider di fe.
- Skohe un òf dos tarea pa awe, i laga e resto warda.
- Wak notisia solamente na ora fiho, i di fuente ofisial.
- Hasi un kos chikitu ku ta sinti normal: baña, kambia paña, hasi té, reza, hunga ku e yunan.
Drumi¶
Drumi ta generalmente e promé kos ku ta bai pèrdí despues di un tormenta, i rekuperá esaki ta yuda tur otro kos. Purba bai drumi i lanta mas o menos na mes ora kada dia, maske e dianan ta kaotiko. Mantené e lugá kaminda bo ta drumi tan skur, fresku i trankilo ku bo por.
Evitá kafei den atardi. Alkohòl por yuda bo drumi, pero e ta hasi drumi peor mas lat den anochi. Si bo no por drumi, lanta i hasi algu trankilo ku poko lus pa un tempu, en vez di keda wardando i preokupá.
Si bo ta drumi den un refugio, kas di famia òf un kamber yen di hende, tapa-orea, un mask pa wowo òf un paña riba bo wowo por yuda. Sosegá durante dia ora bo por.
Rutina i viktoria chikitu¶
Rutina ta bisa bo kurpa ku algun kos ainda ta bou di kontrol. Kome na ora regular, baña, i mantené ritual chikitu manera kafei di mainta, orashon òf un kaminda. Si e yunan normalmente tin un storia promé di drumi, mantené e storia, maske ta ku lus di batería.
Duna kada dia un tiki struktura: un òf dos trabou di limpiesa, un yamada na e kompania di seguro òf ofisina di yudansa, i un ora kla pa stòp. Lista largu sin fin ta hasi estrés peor. Nota e viktoria chikitu, manera ora korant bini bèk òf e promé kuminda na bo mesa, i bisa nan hopi haltu.
Notisia i rednan sosial¶
Ta natural pa kier tur aktualisashon. Ora i ora di imagen di daño, rumor i diskushon furioso ta mantené bo kurpa den alerta haltu. Wak notisia na ora fiho, dos bes pa dia ta basta, i hanja nan di fuente ofisial manera bo servisio meteorolóhiko nashonal, bo ofisina nashonal pa desastre i bo gobièrnu lokal.
Silensiá grupo di chat ku ta plama rumor. Pone bo telefòn abou durante kuminda i promé di drumi. Loke bo mester sa lo ta ainda e mainta siguiente.
Duelo i pèrdida¶
Hende ta hasi duelo despues di tormenta pa hopi tipo di pèrdida: un persona, un animal di kas, un kas, un negoshi, un kosecha, un kerki, un bario, òf simplemente e sentimentu di ta seguro. Tur esakinan ta pèrdida real. No tin manera korekto ni tempu korekto pa hasi duelo.
- Laga bo mes sinti tristu, rabiá òf entumesé sin huzga esaki.
- Mantené tradishon i ritual ku ta importante pa bo i bo komunidat, maske den forma mas simpel.
- Salba loke bo por di potrèt i rekuerdo. E página di limpiesa ta splika kon.
- Aseptá ku algun dia lo ta peor ku otro.
Si un hende serka di bo a muri, òf bo a mira hende herí òf matá, e shòk por ta mas profundo i dura mas tempu. Konsehero di duelo, lider di fe i grupo di sosten por yuda.
Estrés di plata i rekuperashon¶
Warda pa seguro, yudansa òf reparashon ta un di e partinan mas difísil di rekuperashon. Trabou perdí i gastu inesperá ta agregá na dje.
- Skirbi kiko bo debe i kiko ta bini, pa e preokupashon tin forma.
- Yama prestadó, dueño di kas i kompania di sirbishi públiko temprano, i pidi un paga di pousa òf un plan.
- Mantené un registro di reklamo i yamada pa bo no kargá tur kos den bo kabes. Wak seguro i yudansa.
- Pidi yudansa ku formulario. Hopi sentro di yudansa, grupo komunitario i bibliotheka ta ofresé esaki gratis.
Yuda yunan¶
Yunan ta sigui e adultonan rònt di nan. Reakshon ta diferente segun edat, i tur e siguiente ta normal pa un tempu:
| Edat | Reakshon komun |
|---|---|
| Bebe i yunan chikitu | Aferá, yora, difikultat pa drumi, kier ta kargá mas |
| Yunan chikitu | Pishá kama, chupa dede, miedu di skuridat òf di ta so, aktua mas chikitu ku nan edat, repití e tormenta den hunga |
| Edat di skol | Pesadía, doló di stòmak, difikultat pa konsentrá, irritabilidat, hopi pregunta repetí |
| Hóben | Retirá, parse no importá, rabia, tuma riesgo, preokupashon pa amigu |
Kon yuda:
- Papia. Splika loke a pasa den palabra simpel i honesto. Bisa nan kiko bo ta hasi pa mantené nan seguro.
- Skucha. Laga nan hasi mes pregunta bia i bia, i kontestá ku kalmadu kada bia.
- Mantené rutina. Kuminda, ora di drumi i hunga na ora normal, tanto ku bo por.
- Limitá imagen di destrukshon. Paga notisia ora e yunan ta serka. Video repetí por hasi nan sinti ku e tormenta ta pasando di nobo.
- Laga nan yuda. Ordená provishon, duna kuminda na un animal di kas, òf dibuhá un karta pa un bisiña ta duna nan un sentimentu di kontrol.
- Duna tempu i konsuelo ekstra. Abraso, pasenshi i un huguete òf kobertor faborito ta yuda hopi.
- Hiba nan bèk skol, na hunga i serka amigu tan lihé ku bo por. Hopi grupo di yudansa ta establesé lugá seguro pa e yunan hunga despues di tormenta.
Ta bon pa laga e yunan mira ku bo ta tristu, den un forma ku nan por maneha. "Mi ta tristu pa e kas, i nos lo ta bon" ta sufisiente. E página di bebe i yunan tin mas.
Hende mayor i hende ku diskapasidat¶
Famia i bisiña mayor por skonde kon hopi nan ta lucha, spesialmente si nan a perde un kas ku nan a biba den dje pa dékadas. Kambio den rutina, kalor i medisina ku a falta tambe por kousa konfushon.
Bishitá hopi bes, yuda ku yamada i papelnan, i wak pa konfushon, medisina ku a falta, no kome, òf retirá. Hende ku diskapasidat por a perde ekipo, kuidadó òf biwiendas aksesibel, i por tin mester di yudansa práktiko tanto ku sosten emoshonal. Wak hende mayor i nesesidat médiko.
Yuda otro: wak, skucha, konektá¶
Bo no tin mester di entrenamentu pa yuda un hende ku ta molestá. E enfoke di promé ayudo psikológiko di Organisashon Mundial di Salubridat ta usa tres paso simpel.
- Wak. Verifiká ku e persona ta seguro i no tin mester di atenshon médiko urgente. Nota ken ta parse mas angustiá.
- Skucha. Sinta serka nan. Puntra kiko nan mester. Laga nan papia si nan kier, pero no pushá nan pa deskribí loke a pasa. Aseptá nan sentimentu sin diskutí.
- Konektá. Yuda nan ku nesesidat práktiko, manera awa, un yamada na famia, òf buska e ofisina di yudansa. Konektá nan ku hende i servisio ku por yuda mas.
No hasi promesa ku bo no por kumpli, i no bisa hende kon nan mester sinti. "Esei ta sona hopi difísil" ta generalmente e mihó kos pa bisa.
Rescatistanan, boluntarionan i kuidadónan¶
Hende ku ta kuida otro, manera trahadó di salubridat, ekipo di rescate, ekipo di sirbishi públiko, boluntario i kuidadó di famia, ta pone nan mes nesesidat último hopi bes. Hopi di nan tambe tin daño na kas.
- Tuma pousa, kome i drumi, maske e trabou nunka ta kaba.
- Papia ku kolega tokante loke bo a mira.
- Wak otro pa kansansio, irritabilidat i bebe mashá alkohòl.
- Puntra bo patronchi òf organisashon tokante konsehero i sosten.
Señal ku un hende mester di mas yudansa¶
Estrés i duelo ta di spera. Buska yudansa ora reakshon no disminuí despues di algun siman, ta bira peor, òf inkluí kualkier di e siguiente:
- No por drumi, kome, traha, òf kuida nan mes òf e yunan pa dia largu
- Bebe mas alkohòl òf usa droga pa hanja fuersa
- Papia di desesperashon, ta un karga, òf no kier biba mas
- Atake di pániko, miedu konstante, òf flashback ku no ta bai
- Retirá di tur hende
- Heri nan mes òf otro, òf amenasá di hasi esei
Si un hende ta na peliger inmediato
Si un hende ta papia di suisidio, tin un plan, òf a heri su mes, yama bo número lokal di emergensia òf un liña di krisis ora ei mes (na Merka, yama òf manda tekst na 988 pa hasi kontakto ku e Suicide and Crisis Lifeline, òf yama 911). Keda ku nan, kita tur kos ku nan por usa pa heri nan mes si ta seguro pa hasi esei, i no laga nan so.
Unda pa hanja yudansa¶
- Bo dòkter, klínika òf trahadó di salubridat. Nan por yuda ku drumi, ansiedat i humor abou, i refería bo pa konsehero.
- Klínika móvil i sentro di yudansa. Despues di hopi desastre, e ministerio di salubridat, e Kruz Kolorá òf Medialuna Kolorá, i grupo di yudansa ta duna konsehero i trahadó di sosten.
- Lider di fe i grupo komunitario. Hopi hende ta hanja konsuelo i yudansa práktiko aki.
- Liña di krisis i servisio di konsehero. Bo página lokal ta lista yudansa unda bo ta biba, òf puntra bo gobièrnu lokal òf ofisina di salubridat.
- Grupo di sosten. Papia ku otro ku a pasa pa e mes tormenta por yuda hopi.
Na Merka (Estados Unidos)¶
- Disaster Distress Helpline: 1-800-985-5990. Yama òf manda tekst, gratis, konfidensial, tur dia tur ora, ku konsehero entrená den angustia di desastre.
- 988 Suicide and Crisis Lifeline. Yama òf manda tekst na 988 pa kualkier hende den krisis emoshonal.
- 211. Marka 211 pa rekurso lokal di konsehero, kuminda i biwienda.
- Sentro di rekuperashon di desastre hopi bes tin konsehero di krisis presente despues di un deklarashon federal di desastre. Puntra pa programa gratis di konsehero di krisis den bo area.
E rekuperashon largu¶
Rekuperashon di un tormenta grandi ta midi den luna i aña, no siman. Reklamo ta tarda, kontratista ta okupá i e bario ta parse straño pa hopi tempu. E aniversario di e tormenta, e kuminsamentu di e siguiente temporada, òf mes un aguacero fuerte por trese sentimentu bèk.
Planiá pa e siguiente temporada por yuda bo sinti mas kontrol. Nos página di plan di famia ta un bon lugá pa kuminsá ora bo ta kla. Duna bo mes i otro espasio pa tin dia malu, aseptá yudansa, i ofresé esaki ora bo por. Yuda otro ta un di e manera mas konfiabel pa sinti mihó bo mes, i kon pa yuda tin idea.