Mi mester evakuá pa un huracan¶
Huracan, tifon i sikloon tropikal ta e mesun tipo di tormenta, ku nòmbernan diferente den oséanonan diferente. Tur loke ta den e guia aki ta konta pa tur nan.
E gia di desishon aki ta yuda bo kontestá "mi mester evakuá pa un huracan" den algun minüt. Pasa dor di e preguntanan na orden. E promé "si" ta bisa bo kiko pa hasi, di manera ku bo por stòp aya.
E vershon kòrtiku: si ofisialnan bisa bo pa bai, bo ta bai. Si awa por yega bo, òf bo kas no por aguantá e bientu, bo ta bai. Si no, un kas firme fuera di riesgo di inundashon ta frekuentemente e lugá mas seguro.
Si bo hasi solamente tres kos¶
- Buska bo zona di evakuashon i tende pa orden di ofisialnan lokal.
- Pasa dor di e gia di desishon abou. Un "si" ta nifika ku bo ta bai.
- Disidí awe. Un desishon tempran ta duna bo tempu pa bai ku kalma, òf tempu pa prepará bon pa keda.
Kore for di awa, skonde for di bientu¶
Awa ta kousa mayoria di morto di huracan, via ola di tormenta di laman i inundashon di ploi i riu. Un edifisio firme por proteha bo kontra bientu. Kasi ningun kas ta proteha bo kontra awa ku ta subi riba liña di dak òf ta hala e kas bai for di su base.
Di manera ku e pregunta no ta "kon fuerte e tormenta ta". E pregunta ta "awa por yega mi aki, i mi kas por aguantá e bientu". Lesa mas tokante kada peliger den peliger di huracan.
E gia di desishon¶
1. Ofisialnan a bisa bo area pa evakuá?¶
Si: bai. Ofisialnan lokal sa e mapanan di ola di tormenta, e kapasidat di kaminda, i kuantu tempu ta tuma pa bashá e area. Un orden ta e señal mas fuerte ku bo ta haña.
Ordennan tin nòmber diferente den lugá diferente. Na Merka nan por ta "boluntario" òf "obligatorio". Na Filipinas, gobièrnu lokal ta ordená evakuashon "preventivo" òf "forsá".
Na Hapon, Nivel di Alerta 4 ta nifika ku tur hende den e area ta evakuá, i Nivel di Alerta 3 ta nifika ku hende mayor i hende ku diskapasidat mester kuminsá bai. Na Bangladesh, boluntario ta sprèit e aviso i ta hiba hende pa refugio di sikloon. Trata tur esakinan komo "bai".
Ningun hende por bin pa bo ora e tormenta yega
Ora bientu bira peligroso, bombero, polis i ekipo di rescate ta stòp di sali. Si bo ignorá un orden i bo kai den problema, yudansa por no yega bo te ora e tormenta a pasa.
2. Bo ta biba den un kas mobil, karabana, tènt, boto, òf kas di material liviano?¶
Si: bai, mes sin orden. Kas mobil i manufakturá no ta seguro den bientu di fuersa di huracan, no importa kon bon nan ta amarrá. E mesun ta bèrdat pa RV, karabana, tènt, boto, i kas traha di palu, bambu, paha, òf plachi di metal suelto.
Bai na un edifisio firme òf un refugio ofisial promé ku e bientu sube. Wak kas mobil i boto.
3. Bo kas ta den un zona di ola di tormenta, serka di un riu, òf na un lugá ku ta inundá?¶
Si: bai. Ola di tormenta por subi vários meter (hopi pia) den minüt i yega hopi aden di tera via bahia, riu i kanal. Inundashon pa ploi por yega dia despues di yegada riba tera, leu for di kosta.
Puntra bo mes: bo kaya, patio, òf piso abou a inundá promé? Bo ta riba un kosta abou, un isla, rant di riu, òf den un valle? Si kualkier kontesta ta si, planiá pa bai promé ku e ploi kuminsá.
4. Bo ta biba den un edifisio haltu?¶
Altura ta proteha bo kontra awa, pero no kontra bientu. Bientu ta mas fuerte mas haltu bo ta, i ventana riba piso haltu ta tuma mas fuersa. Hisadó, bomba di awa, i aire kondishoná ta stòp ora korant fayá, loke por laga residente mayor òf ku diskapasidat atrapá pa dia.
- Si e edifisio ta den un zona di evakuashon, bai. Piso haltu no ta hasi bo seguro si ola di tormenta ta korta e piso abou pa dia.
- Si e edifisio ta fuera di e zonanan, sigui administrashon di edifisio i ofisialnan lokal. Algun ofisina di emergensia merkano ta aconsehá buska refugio riba òf bou di e di 10 piso, den un pasillo òf kamber interior leu di ventana.
- Si un hende den bo kas no por maneha trapi, planiá pa bai promé ku korant fayá.
Wak e gia di edifisio haltu pa mas.
5. Un hende den bo kas ta depende di korant òf di tratamentu regular?¶
Si: bai tempran, òf aranjá un lugá mas seguro awor. Esaki ta inkluí oksígeno, un ventilado, dialisis na kas, silla di rueda ku motor, suchi, insulina òf otro medisina ku mester keda frio, i kualkier hende ku mester kuido di enfermeria diario.
Korant por keda paga pa dia òf siman despues di un tormenta fuerte. Yama bo dokter òf klínika promé ku e tormenta pa puntra unda pa bai i kon pa haña tratamentu. Hopi lugá ta kore refugio pa nesesidat spesial òf nesesidat médiko, i algun ta pidi bo registrá di antemano. Wak hende mayor i diskapasidat.
Hende ku mester mas tempu mester bai promé
E sistema di alerta di Hapon ta kuminsá evakuashon pa hende mayor i hende ku diskapasidat un nivel promé ku tur otro hende. Usa e mesun regla kaminda ku sea: si move ta tuma bo mas tempu, kuminsá mas tempran.
6. Bo kas ta dañá, bieu, òf mal protehá?¶
Si: bai, òf move pa un edifisio mas firme serka. Un dak òf pareda debilitá pa un tormenta anterior por no aguantá atrobe. Ventana grandi sin shutter, un dak kansá, òf un palu grandi inklinando riba e kas tur ta aumentá e riesgo.
Un kas firme ta un traha segun kódigo lokal i den bon kondishon: pareda sólido, un dak amarrá na e pareda, i shutter òf ventana resistente na impakto. Si bo no ta sigur, e kas mas firme di un amigu òf un refugio ofisial ta e skoho mas seguro.
7. Bo por aguantá un siman òf mas sin korant, awa, òf tènda?¶
No: planiá pa bai na un lugá ku por. Keda ta nifika biba sin korant, awa ku ta kore, servisio di telefòn, òf tènda habrí, a bes pa un siman òf mas. Bo mester sufisiente awa, kuminda, medisina, i provishon pa bebe òf animal di kas pa tur hende.
Si bo a kontestá "no" na tur pregunta ariba i "si" na esaki, keda na kas ta frekuentemente razonabel. Sigui wak e pronostiko, i ta kla pa kambia di opinion si e tormenta krese òf un orden yega.
Tabela rápido di desishon¶
| Bo situashon | Kiko pa hasi |
|---|---|
| Ofisialnan a ordená bo area pa bai | Bai awor |
| Kas mobil, karabana, tènt, boto, òf kas liviano | Bai, mes sin orden |
| Zona di ola di tormenta, kaya ku ta inundá, rant di riu | Bai promé ku e ploi kuminsá |
| Edifisio haltu den un zona di evakuashon | Bai |
| Edifisio haltu fuera di e zonanan | Sigui guia di edifisio i lokal; keda riba piso abou, leu di ventana |
| Un hende ta depende di korant òf tratamentu regular | Bai tempran, na un lugá ku por kumpli e nesesidat |
| Kas dañá òf debil | Bai na un edifisio mas firme |
| Kas firme, fuera di tur zona, bon provisto | Keda ta frekuentemente razonabel |
Ora keda ta e skoho korekto¶
Si bo ta biba den un kas firme fuera di tur zona di evakuashon i inundashon, keda ta frekuentemente e skoho mas seguro i mas simpel. Hopi maneháronan di emergensia ta pidi hende fuera di e zonanan pa keda unda nan ta, pa kaminda i refugio keda liber pa esnan ku mester bai.
Keda ainda ta mester preparashon real. Shutter ariba, awa warda, provishon na su lugá, i un kamber seguro kla. Traha dor di e lista di kontròl di e último 24 ora i e lista di provishon.
Unda pa bai si bo bai¶
Normalmente bo no mester bai leu. Mayoria di biaha, sali for di e zonanan di ola di tormenta i inundashon, di algun pa algun dies kilometer (milha) bai den interior, ta sufisiente. Un biahe largu ta agregá trafiko, problema di kombustibel, i e riesgo di keda atrapá riba kaminda.
Mihó skohonan, na e orden aki:
- Un amigu òf famia den un kas firme fuera di e zonanan di evakuashon i inundashon.
- Un hotel òf kas di huéspet den interior, fuera di e zonanan di inundashon, ideal un edifisio abou. Reservá mas tempran ku bo por.
- Un refugio públiko ofisial, ku ta seguro pero básiko.
Despues lesa kon pa evakuá sigur. E ta trata di bai sin outo, ku diskapasidat, i ku animal di kas.
Si bo ta inkilino, bishitante, òf ta biba ku otro¶
- Inkilino: bo kontrato di rèntamentu no kambia e reglanan di seguridat. Si bo edifisio òf area ta na riesgo, bai, i bisa bo dunjo di kas. Wak inkilino i apartamento.
- Bishitante i turista: sigui personal di hotel i ordennan lokal, i bai tempran si bo por kambia bo biahe. Wak bishitante i turista.
- Famia ku no ta di akuerdo: bai ku e skoho mas seguro. Pone di akuerdo di antemano ku ora ofisialnan yama bo zona, tur hende ta bai.
E peor skoho: bai muchu tarde¶
E plan mas peligroso ta warda i wak, despues bai na e último minüt. Kaminda ta inundá, brug ta sera, i bientu por hasi kondukshon imposibel ora promé ku e sentro yega. Morto di inundashon frekuentemente ta pasa den vehíkulo ku a kore den awa riba kaminda pa sali.
Si bientu fuerte a yega bo area kaba, no bai riba un biahe largu. Keda unda bo ta òf bai na e edifisio firme mas serka òf refugio habrí ku bo por yega lihé. Si awa ta subi, bai na e piso mas haltu, pero nunka den un zolder serrá unda bo por keda atrapá.