Hopo ki he fakamatala

ʻAnefē ʻa e faʻahitaʻu afā

Ko e afā, taifuni mo e afā fakatropika ko e faʻahinga afā tatau pē ia, ka ʻoku kehekehe hono hingoa ʻi he ngaahi moana kehekehe. ʻOku felāveʻi ʻa e meʻa kotoa ʻi he tohi fakahinohino ni mo kinautolu kotoa.

ʻOku kamata ʻa e faʻahitaʻu afā ʻi he ʻAtalanitiki, Kalipiane, mo e Kulufi ʻo Mekisikou mei he 1 Sune ki he 30 Nōvema, pea ko hono tumutumu ʻi ʻAokosi, Sepitema, mo ʻOkatopa. ʻOku hoko ʻa e faʻahitaʻu taifuni mo e saikolone ʻi he ngaahi moana kehe ʻi ha ngaahi taimi kehe ʻo e taʻu. ʻOku ʻoatu ʻe he peesi ko ʻeni ʻa e ngaahi ʻaho ʻo e faʻahitaʻu mo e ngaahi māhina femoʻuekina taha ki he vahefonua kotoa pē, ngaahi feituʻu ʻoku fakatuʻutāmakiʻia, mo ha lisi siviʻi ki he kamata ʻo e faʻahitaʻu kotoa pē. Ko ha ngaahi houa siʻi ʻo e ngāue kimuʻa ʻi he faʻahitaʻu ʻoku ne fakahaofi ha ngaahi ʻaho ʻo e feleleʻi ʻamui ange.

Kapau te ke fai pē ha meʻa ʻe tolu

  • Tohi ʻa e kamata ʻo ho faʻahitaʻu ʻi hoʻo kalena, pea fai ʻa e lisi siviʻi ʻi lalo ʻi ha māhina ʻe taha ki muʻa ai.
  • Tauhi ha kato naunau fakatefito ʻi he taʻu kotoa, koeʻuhí ʻe lava ke fokotuʻu ha ngaahi afā ʻi tuʻa ʻi he faʻahitaʻu.
  • Siviʻi pe ʻoku aʻu fēfē ʻa e ngaahi fakatokanga kiate koe, pea lesisita ki he ngaahi fakatokanga fakalotofonua he taimi ni.

Ngaahi ʻaho ʻo e faʻahitaʻu ʻi māmani

Ko e afā (hurricane), taifuni, mo e saikolone ko e faʻahinga afā tatau pē. ʻOku ʻi ai ʻi he moana taki taha hono faʻahitaʻu ʻoʻona.

Vahefonua Faʻahitaʻu tefito Ngaahi māhina femoʻuekina taha Ngaahi feituʻu ʻoku uesia
ʻAtalanitiki Fakatokelau, Tahi Kalipiane, Kulufi ʻo Mekisikou 1 Sune ki he 30 Nōvema ʻAokosi ki ʻOkatopa, tautefito ki Sepitema Ngaahi motu ʻo e Kalipiane, Pahama, Pēmiuta, matātahi ʻo Mekisikou mo ʻAmelika Lotoloto ʻi he Kulufi ʻo Mekisikou mo e Kalipiane, ʻAmelika, Kānata ʻi he ʻAtalanitiki, ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻa e Azores mo Cabo Verde
Pasifiki Fakatokelau Fakahahake 15 Mē ki he 30 Nōvema Siulai ki Sepitema Matātahi ʻo Mekisikou mo ʻAmelika Lotoloto ʻi he Pasifiki
Pasifiki Fakatokelau Lotoloto 1 Sune ki he 30 Nōvema Siulai ki Sepitema Hauaiʻi
Pasifiki Fakatokelau Fakahihifo Taʻu kotoa Siulai ki ʻOkatopa, tautefito ki ʻAokosi mo Sepitema Filipaini, Siapani, Taiuani, fakatonga mo fakahahake ʻo Siaina, Hongi Kongi, Macao, Vietinami, Kōlea Tonga, Kuami, ʻOtumotu Maliana Fakatokelau, Mikolonesia, Palau
Moana ʻInitia Fakatokelau Faʻahitaʻu ʻe ua: meimei ʻEpeleli ki Sune, mo ʻOkatopa ki Tīsema Mē, mo ʻOkatopa ki Nōvema ʻInitia, Pengilātesi, Mianimā, Sri Lanka, Pākisitani, ʻOmani, Iemeni, Sōmalia
Moana ʻInitia Fakatonga Hihifo Meimei Nōvema ki ʻEpeleli Sānuali ki Maʻasi Matakasika, Mosemipiki, Maulitiusi, Réunion, Komolosi, Mayotte, Seiseli
Vahefonua ʻAositelēlia 1 Nōvema ki he 30 ʻEpeleli Sānuali ki Maʻasi Kuinisilani, Northern Territory, Western Australia, Papua Niu Kini, Timor-Leste, ʻInitonēsia
Pasifiki Tonga Nōvema ki ʻEpeleli Sānuali ki Maʻasi Fisi, Vanuatu, Niu Kaletōnia, Haʻamoa, Tonga, ʻOtumotu Solomone, ʻOtumotu Kuki, Polinisia Falanisē, Nuʻusila (ko e ngaahi afā kuo vaivai)

Ko e Pasifiki Fakatokelau Fakahihifo ko e moana femoʻuekina taha ia. ʻOku lau ʻe he Japan Meteorological Agency ha averisi ʻo e taifuni nai ʻe 25 ʻi he taʻu, pea ʻoku pehē ʻe PAGASA ʻoku hū ha afā fakatropika nai ʻe 20 ki he feituʻu ʻo Filipaini ʻi he taʻu kotoa pē. ʻI he Moana ʻInitia fakatokelau, ʻoku fokotuʻu lahi ʻa e ngaahi afā ki muʻa mo hili ʻa e monsoon ʻo e faʻahitaʻu māfana, ko ia ʻoku teuteu ai ʻa e kakai ʻi ai ʻo tuʻo ua ʻi he taʻu.

ʻOku fakamatalaʻi ʻe heʻemau peesi ki he taifuni, saikolone, mo e afā ʻi māmani pe ko hai ʻoku ne tala ʻa e ʻea ʻo e vahefonua taki taha mo e founga ʻoku ngāue ai ʻa e ngaahi fakatokanga ʻi ai.

Taimi ʻoku tumutumu ai ʻa e faʻahitaʻu ʻAtalanitiki

ʻOku fokotuʻu ʻa e lahi taha ʻo e ngaahi afā ʻAtalanitiki ʻi he vaeua hono ua ʻo e faʻahitaʻu. ʻOku hoko ʻa e tumutumu mei ʻAokosi ki ʻOkatopa, pea ko e ngaahi uike femoʻuekina taha ʻi Sepitema, ʻi he taimi ʻoku māfana taha ai ʻa e moana.

Māhina Ngāue angamaheni ʻi he ʻAtalanitiki
Sune mo Siulai Ngaahi afā ʻe niʻihi pē, faʻa vaivai ange, ʻoku faʻa fokotuʻu ofi ki he fonua ʻi he Kulufi ʻo Mekisikou pe ko e Kalipiane fakahihifo
ʻAokosi ʻOku vave ʻa e lahi ange ʻa e ngāue, tautefito ʻi he konga fakaʻosi ʻo e māhina
Sepitema Tumutumu ʻo e faʻahitaʻu, ko e ngaahi afā lahi taha pea mo ha niʻihi lahi ʻo e mālohi taha
ʻOkatopa ʻOku kei femoʻuekina, ʻo tokanga ki he Kalipiane mo e Kulufi ʻo Mekisikou
Nōvema Nonga ange, ka ʻoku kei hoko pē ʻa e ngaahi afā

ʻOku faʻa ʻomi ʻe he ngaahi afā ʻi he kamata ʻo e faʻahitaʻu ʻa e ʻuha lahi ʻo lahi ange ʻi he matangi mālohi, pea ʻe lava ke nau fokotuʻu mo aʻu ki he fonua ʻi loto ʻi ha ʻaho ʻe taha pe ua. ʻE lava ke kei mālohi ʻaupito ʻa e ngaahi afā ʻi he ngataʻanga ʻo e faʻahitaʻu ʻi ʻOkatopa mo Nōvema, tautefito ʻi he Kalipiane fakahihifo mo ʻAmelika Lotoloto.

ʻE lava ke fokotuʻu ha ngaahi afā ʻi tuʻa ʻi he faʻahitaʻu

Ko e ngaahi ʻaho ko ha fakahinohino pē, ʻo ʻikai ko ha lao. Kuo fokotuʻu ha ngaahi afā ʻAtalanitiki ʻi Mē mo Tīsema, pea ʻi he Pasifiki fakahihifo, ʻe lava ke fokotuʻu ha ngaahi taifuni ʻi ha māhina pē. ʻOku ʻikai siviʻi ʻe he vai māfana ʻa e kalena.

ʻOua naʻa tauhi ʻo tuku hoʻo ngaahi naunau ʻi he ngata ʻa e faʻahitaʻu, pea ʻoua naʻa tatali ki he ʻaho ʻuluaki ʻo e faʻahitaʻu ke kamata tokanga. Tauhi ha kato naunau fakatefito ʻi he taʻu kotoa, pea siviʻi ʻa e tala ʻea ʻi he taimi kotoa pē ʻoku fakahā ai ʻe ho potungāue ʻea fakafonua pe ko e National Hurricane Center (NHC) ha sisitemi.

Ko hai ʻoku fakatuʻutāmakiʻia

Ngaahi motu. ʻE lava ke tā ʻa e ngaahi motu iiki ʻi he Kalipiane, Pasifiki, mo e Moana ʻInitia ʻi honau feituʻu kotoa ʻi he taimi tatau. ʻE lava ke fiemaʻu ha ngaahi ʻaho ki he tokoni mei tuʻa, koeʻuhí ʻe lava ke tāpuni ʻa e ngaahi uafu mo e ngaahi malaʻevakapuna. Palani ke tokangaʻi koe ʻi ha taimi lōloa ange, uike ʻe taha ki he ua ʻi he siʻi taha.

Ngaahi matātahi māʻulalo mo e ngaahi fakatahaʻanga vaitafe (delta). ʻOku fehangahangai ʻa e ngaahi feituʻu hangē ko e matātahi ʻo Pengilātesi mo ʻInitia ʻi he Bay of Bengal, Mekong Delta, matātahi ʻo e Kulufi ʻo Mekisikou, mo e ngaahi motu ʻatolo māʻulalo mo e fakatuʻutāmaki lahi taha ʻo e hake ʻa e tahi ʻi he afā. ʻIloʻi ho feituʻu ke hiki mei ai mo e fale hūfanga afā pe feituʻu māʻolunga ofi taha.

Ngaahi moʻunga mo e ngaahi tafungofunga. ʻI Filipaini, Taiuani, Siapani, Haiti, ʻAmelika Lotoloto, Matakasika, mo ha ngaahi feituʻu kehe lahi, ʻoku fakatupu ʻe he ʻuha lahi ʻi he kelekele hifo ʻa e lōmaki mo e holo ʻa e kelekele ʻi ha feituʻu mamaʻo mei tahi. ʻOku faʻa ko e fakatuʻutāmaki lahi taha ʻeni, neongo mei he ngaahi afā vaivai.

Ngaahi kolo lalahi. ʻOku fehangahangai ʻa e ngaahi kolo lalahi hangē ko Manila, Hongi Kongi, Mumbai, Miami, mo Havana mo e ngaahi hala lōmaki, mate ʻa e ʻuhila, mo e maumau ki he ngaahi matapā sioʻata ʻo e ngaahi fale fungavaka lahi. ʻOku ʻikai ha meʻalele ʻa ha kakai tokolahi ʻi he ngaahi kolo lalahi, ko ia palani pe te ke mavahe fēfē. Vakai ki he ngaahi fale fungavaka lahi.

Kakai ʻoku nofo ʻi ha ngaahi fale maʻamaʻa. Ko e ngaahi fale feʻaveʻaki, ngaahi kalavani, ngaahi nofoʻanga taʻefakalao, mo e ngaahi fale ʻakau maʻamaʻa pe kapa ukamea ʻoku ʻuluaki maumau ʻi he matangi mālohi. Kapau ko ho ʻapi ia, palani ʻa e feituʻu te ke ʻalu ki ai kimuʻa pea kamata ʻa e faʻahitaʻu.

Ki he ngaahi fakatuʻutāmaki, potungāue, mo e ngaahi fakatokanga ʻi ho feituʻu, vakai ki ho peesi tokoni fakalotofonua.

ʻI ʻAmelika

ʻOku faʻa aʻu ʻa e ngaahi afā ki he matātahi ʻo e Kulufi ʻo Mekisikou, mei Texas ʻo fakafou ʻi Louisiana, Mississippi, Alabama, mo Floliti, pea ʻoku fakatupu ʻe hono ngaahi tahi mamaha ke kovi ʻaupito ai ʻa e hake ʻa e tahi ʻi he afā. ʻOku fakatuʻutāmakiʻia ʻa e matātahi ʻAtalanitiki mei Floliti ki Maine.

ʻOku tuʻu ʻa Puerto Rico mo e ʻOtumotu Virgin ʻa ʻAmelika ʻi he hala ʻo e ngaahi afā ʻoku kolosi ʻi he ʻAtalanitiki. ʻOku fehangahangai ʻa Hauaiʻi mo e ngaahi afā mei he Pasifiki Lotoloto mo Fakahahake, tautefito mei Siulai ki Sepitema. ʻOku fehangahangai ʻa Kuami, ʻOtumotu Maliana Fakatokelau, mo Haʻamoa ʻAmelika mo e ngaahi taifuni mo e saikolone.

ʻUhinga ʻoku fakatuʻutāmakiʻia ai foki ʻa e ngaahi feituʻu ʻi loto fonua

ʻOku ʻikai ngata ʻa e maumau ʻo e afā ʻi he matātahi. Ko e lōmaki mei he ʻuha ko e tupuʻanga lahi taha ia he taimi ni ʻo e mate ʻi he afā ʻi ʻAmelika, pea ʻe lava ke hoko ia ʻi ha ngaahi teau ʻo e kilomita (ngaahi teau ʻo e maile) mei he feituʻu naʻe aʻu ai ʻa e afā ki he fonua. ʻOku aʻu foki ʻa e ngaahi ahiohio mei he ngaahi fāʻahi ʻuha ʻi tuʻa ki ha feituʻu mamaʻo ʻi loto fonua.

ʻE lava ke kei fakatuʻutāmaki ʻa e matangi mālohi ʻi ha feituʻu mamaʻo ʻi loto fonua, tautefito ʻi he ngaahi afā ʻoku ngaue vave. ʻE lava ke ʻufiʻufi ʻe he mate ʻa e ʻuhila ha ngaahi feituʻu lalahi ʻaupito, ʻi he taimi ʻe niʻihi ko ha motu kotoa pe vahefonua. Kapau ʻoku ke nofo ʻi ha feituʻu pē ʻe lava ke aʻu ki ai ha afā, neongo ʻoku mamaʻo mei tahi, ʻoku ʻi ai haʻo fakatuʻutāmaki. ʻOku fakamatalaʻi ʻe heʻemau peesi ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo e afā ʻa e lōmaki ʻi loto fonua mo e holo ʻa e kelekele.

Lisi siviʻi ki he kamata ʻo e faʻahitaʻu

Fai ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni ʻi he taʻu kotoa pē, ʻi ha māhina nai ʻe taha kimuʻa pea kamata ho faʻahitaʻu: ʻi Mē ki he ʻAtalanitiki mo e Pasifiki fakahahake, ʻi ʻEpeleli pea toe ʻi Sepitema ki he Moana ʻInitia fakatokelau, ʻi ʻOkatopa ki he konga tonga ʻo māmani, pea ʻi ha taimi nonga pē ʻo e taʻu ʻi he Pasifiki fakahihifo. Lomiʻi ʻa e meʻa taki taha ʻi hoʻo fakaʻosi.

  • Kumi ho feituʻu ke hiki mei ai pea tohi hifo. Vakai ki he ngaahi feituʻu ke hiki mei ai.
  • Toe vakaiʻi pe ngaohi hoʻo palani fakafāmili, kau ai ʻa e feituʻu te ke ʻalu ki ai mo e founga te mou fefetuʻutakiʻaki ai.
  • Siviʻi hoʻo kato naunau pea fetongi ʻa e meʻakai, vai, pateli, mo e faitoʻo kuo ʻosi hono taimi.
  • Toe fakafonu ho kato teuteu pea fakafoʻou ʻa e ngaahi tatau ʻo e ngaahi tohi mahuʻinga.
  • Toe vakaiʻi hoʻo ʻinisiua, kapau ʻoku ʻi ai, pea faitaaʻi ho ʻapi mo hoʻo ngaahi koloa. Vakai ki he ngaahi tohi mo e ʻinisiua.
  • ʻAhiʻahiʻi ho letiō pateli pea tuku ki ai ha ngaahi pateli foʻou.
  • Fakamoʻui ʻa e ngaahi fakatokanga fakatuʻutāmaki ʻi ho telefoni, pea lesisita ki he ngaahi fakatokanga mei ho puleʻanga fakalotofonua pe potungāue fakafonua ki he fakatamaki, kapau ʻoku nau ʻoatu.
  • Ako ʻa e ngaahi tuʻunga fakatokanga ʻoku ngāueʻaki ʻe ho fonua. Vakai ki he tokanga mo e fakatokanga.
  • Tuʻusi ʻa e ngaahi ʻakau pea fakaleleiʻi ʻa e ʻato, ngaahi matapā maluʻi, ʻaʻau vai ʻuha, mo e ʻā kuo matahehema. Vakai ki he teuteu ho ʻapi.
  • Fakafoʻou hoʻo kato fakatuʻutāmaki ki he manu fafanga pea ʻiloʻi pe ko e fē ngaahi fale hūfanga pe hōtele ʻoku tali ai ʻa e manu fafanga.
  • Talanoa mo e kāinga taʻumotuʻa pe kaungāʻapi ʻe ngalingali fiemaʻu ha tokoni. Vakai ki he kakai taʻumotuʻa mo e kakai faingataʻaʻia fakaesino.
  • Kapau ʻoku faingataʻa ʻa e paʻanga, fakatau ha meʻa ʻe taha pe ua ʻi he uike kae ʻoua ʻe fakatau kotoa ʻi he taimi tatau. Vakai ki he teuteu ʻi ha paʻanga siʻi.

Fai ia kimuʻa ʻi he ʻuluaki afā

ʻOku ʻosi ʻa e vai, pateli, mo e naunau langa ʻi he ngaahi falekoloa ʻi he taimi pē ʻoku hā ai ha afā ʻi he tala ʻea. Ko e fakatau vave ʻoku ʻuhinga ia ki he ʻikai ha laine, ʻikai ha ngaahi fata kuo ʻatā, mo ha taimi ke vahevahe ai ʻa e fakamole.

Ngaahi fakahinohino felāveʻi